౨. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా

౨౨౩. సిరిసమ్పత్తియా రాజతి దిప్పతి సోభతీతి రాజా, దానపియవచనఅత్థచరియాసమానత్తతాసఙ్ఖాతేహి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి. రఞ్జేతీతి రమేతి. అబ్భుగ్గతాయాతి ఉదీరితా నిబ్బత్తితో తత్థ తత్థ గచ్ఛనతో. చక్కం వత్తేతీతి చక్కరతనం పవత్తేతి. దేవట్ఠానన్తి పూజనీయదేవట్ఠానం. చిత్తీకతట్ఠేనాతి పూజనీయభావేన. అగ్ఘో నత్థి చిరకాలసమ్భవపుఞ్ఞానుభావసిద్ధరతనసబ్భావతో. అఞ్ఞేహి చక్కవత్తినో పరిగ్గహభూతరతనేహి. లోకేతి మనుస్సలోకే. తేన తదఞ్ఞలోకం నివత్తేతి. విజ్జమానగ్గహణేన అతీతానాగతం నివత్తేతి. బుద్ధా చ కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జన్తి చక్కవత్తినోపి యేభుయ్యేన తస్మింయేవ ఉప్పజ్జనతోతి అధిప్పాయో. అనోమస్సాతి అలామకస్స ఉక్కట్ఠస్స. సేసాని రతనాని.

తత్రాతి వాక్యోపఞ్ఞాసనే నిపాతో, తస్మిం పాతుభావవచనే. ‘‘అయుత్త’’న్తి వత్వా తత్థ అధిప్పాయం వివరన్తో ‘‘ఉప్పన్నం హీ’’తిఆదిమాహ. తేహి రతనేహి చక్కవత్తననియమాపేక్ఖతాయ చక్కవత్తివచనస్స. నియమేనాతి ఏకన్తేన. వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి భావిని భూతే వియ ఉపచారోతి యథా – ‘‘అగమా రాజగహం బుద్ధో’’తి (సు. ని. ౪౧౦). లద్ధనామస్సాతి చక్కవత్తీతి లోకే లద్ధసమఞ్ఞస్స పత్థనీయస్స పురిసవిసేసస్స. మూలుప్పత్తివచనతోపీతి ‘‘చక్కవత్తిస్స పాతుభావా’’తి ఏతస్స పఠముప్పత్తియా వచనతోపి. ఇదాని తమత్థం వివరన్తో ‘‘యో హీ’’తిఆదిమాహ. యో హి చక్కవత్తిరాజా, తస్స ఉప్పత్తియా చక్కరతనస్స ఉప్పజ్జనతో చక్కవత్తీతి ఏవం నామం ఉప్పజ్జతి. ‘‘చక్కం వత్తేస్సతీ’’తి ఇదం పన నియామం అనపేక్ఖిత్వా తస్స ఉప్పజ్జతీతి రతనానుప్పత్తిం గహేత్వా వుత్తనయతో సఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి ‘‘చక్కవత్తీ’’తి. ఏకమేవాతి చక్కరతనమేవ పఠమం పాతుభవతి. యస్మిం భూతే రఞ్ఞో చక్కవత్తిసమఞ్ఞా, అథ పచ్ఛా రతనాని పాతుభవన్తీతి బహూనం పాతుభావం ఉపాదాయ బహులవచనతోపి ఏతం ‘‘చక్కవత్తిస్స పాతుభావా రతనానం పాతుభావో’’తి వుత్తం. అయం హేతుకత్తుసఞ్ఞితో అత్థభేదో. పాతుభావాతి పాతుభావతో. పుఞ్ఞసమ్భారో భిన్నసన్తానతాయ రతనానమ్పి పరియాయేన ఉపనిస్సయహేతూతి వుత్తం. యుత్తమేవేతం యథావుత్తయుత్తియుత్తత్తా.

వత్తబ్బభూతో అధిప్పాయో ఏతస్స అత్థీతి అధిప్పాయో, అత్థనిద్దేసో, సఙ్ఖేపతో అధిప్పాయో సఙ్ఖేపాధిప్పాయో. చక్కరతనానుభావేన చక్కవత్తిస్సరియస్స సిజ్ఝనతో ‘‘దాతుం సమత్థస్సా’’తి వుత్తం. యోజనప్పమాణే పదేసే పవత్తత్తా యోజనప్పమాణం అన్ధకారం. అతిదీఘాతిరస్సతాదిం ఛబ్బిధం దోసం వివజ్జేత్వా ఠితస్సాతి వచనసేసో.

సబ్బేసం చతుభూమకధమ్మానం పురేచరం కుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసనవసేన పవత్తనతో. బుద్ధాదీహిపి అప్పహానీయతాయ మహన్తధమ్మసభావత్తా ధమ్మకాయే చ జేట్ఠకట్ఠేన ధమ్మకాయూపపన్నం. పఞ్ఞాపాసాదతాయ చస్స ఉపరిగతట్ఠేన అచ్చుగ్గతం. విత్థతట్ఠేన విపులం. మహన్తతాయ మహన్తం. అనాదికాలభావితస్స కిలేససన్తానస్స ఖణేనేవ విద్ధంసనతో సీఘం లహు జవన్తి పరియాయా. బోజ్ఝఙ్గధమ్మపరియాపన్నత్తా హి వుత్తం ‘‘ఏకన్త-కుసలత్తా’’తి. సమ్పయుత్తవసేన పీతియా ఆలోకవిద్ధంసనభావవసేనాతి వుత్తం ‘‘సహజాతపచ్చయాదీ’’తిఆది. సబ్బసఙ్గాహికధమ్మపరిచ్ఛేదోతి చతుభూమకత్తా సబ్బసఙ్గాహకో బోజ్ఝఙ్గధమ్మపరిచ్ఛేదో కథితో.