౨. ధమ్మచక్కప్పవత్తనవగ్గో

౧. ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తవణ్ణనా

౧౦౮౧. ‘‘ఇసీనం పతనుప్పతనవసేన ఓసీదనఉప్పతనట్ఠానవసేన ఏవం ‘ఇసిపతన’న్తి ‘లద్ధనామే’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘ఏత్థ హీ’’’తిఆది వుత్తం.

ఆమన్తేసీతి ఏత్థ యస్మా ధమ్మచక్కప్పవత్తనత్థం అయం ఆమన్తనా, తస్మా సముదాగమతో పట్ఠాయ సత్థు పుబ్బచరితం సఙ్ఖేపేనేవ పకాసేతుం వట్టతీతి ‘‘దీపఙ్కరపాదమూలే కతాభినీహారతో పట్ఠాయా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మారబలం భిన్దిత్వాతి మారఞ్చ మారబలఞ్చ భఞ్జిత్వా. అథ వా మారస్స అబ్భన్తరం బాహిరఞ్చాతి దువిధం బలం భఞ్జిత్వా. ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా’’తి ఏత్థ అన్త-సద్దో ‘‘పుబ్బన్తే ఞాణం అపరన్తే ఞాణ’’న్తిఆదీసు (ధ. స. ౧౦౬౩) వియ భాగపరియాయోతి ఆహ ‘‘ద్వే ఇమే, భిక్ఖవే, కోట్ఠాసా’’తి. సహ సముదాహారేనాతి ఉచ్చారణసమకాలం. పత్థరిత్వా అట్ఠాసి బుద్ధానుభావేన. బ్రహ్మానో సమాగచ్ఛింసు పరిపక్కకుసలమూలా సచ్చాభిసమ్బోధాయ కతాధికారా.

గిహిసఞ్ఞోజనన్తి గిహిబన్ధనం. ఛిన్దిత్వాతి హరిత్వా. న వళఞ్జేతబ్బాతి నానుయుఞ్జేతబ్బా. కిలేసకామసుఖస్సాతి కిలేసకామయుత్తస్స సుఖస్స. అనుయోగోతి అనుభవో. గామవాసీహి సేవితబ్బత్తా గామవాసీనం సన్తకో. అత్తనోతి అత్తభావస్స. ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి అత్తా, అత్తభావో. దుక్ఖకరణన్తి దుక్ఖుప్పాదనం. అత్తమారణేహీతి అత్తబాధనేహి. ఉపసమాయాతి కిలేసవూపసమో అధిప్పేతో, తదత్థసమ్పదానవచనన్తి ఆహ ‘‘కిలేసూపసమత్థాయా’’తి. ఏస నయో సేసేసుపి.

సచ్చఞాణాదివసేన తయో పరివట్టా ఏతస్సాతి తిపరివట్టం, ఞాణదస్సనం. తేనాహ ‘‘సచ్చఞాణా’’తిఆది. యథాభూతం ఞాణన్తి పటివేధఞాణం ఆహ. తేసుయేవ సచ్చేసు. ఞాణేన కత్తబ్బస్స చ పరిఞ్ఞాపటివేధాదికిచ్చస్స చ జాననఞాణం, ‘‘తఞ్చ ఖో పటివేధతో పగేవా’’తి కేచి. పచ్ఛాతి అపరే. తథా కతఞాణం. ద్వాదసాకారన్తి ద్వాదసవిధఆకారభేదం. అఞ్ఞత్థాతి అఞ్ఞేసు సుత్తేసు.

పటివేధఞాణమ్పి దేసనాఞాణమ్పి ధమ్మచక్కన్తి ఇదం తత్థ ఞాణకిచ్చం పధానన్తి కత్వా వుత్తం. సద్ధిన్ద్రియాదిధమ్మసముదాయో పన పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం. అథ వా చక్కన్తి ఆణా, ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మఞ్చ తం చక్కఞ్చ, ధమ్మేన ఞాయేన చక్కన్తిపి ధమ్మచక్కం. యథాహ ‘‘ధమ్మఞ్చ పవత్తేతి చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, చక్కఞ్చ పవత్తేతి ధమ్మఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన పవత్తతీతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మచరియాయ పవత్తతీతి ధమ్మచక్క’’న్తిఆది (పటి. మ. ౨.౪౦-౪౧). ఉభయమ్పీతి పటివేధఞాణం దేసనాఞాణన్తి ఉభయమ్పి. ఏతన్తి తదుభయం. ఇమాయ దేసనాయాతి ఇమినా సుత్తేన పకాసేన్తేన భగవతా యథావుత్తఞాణద్వయసఙ్ఖాతం ధమ్మచక్కం పవత్తితం నామ పవత్తనకిచ్చస్స అనిట్ఠితత్తా. పతిట్ఠితేతి అఞ్ఞాసి కోణ్డఞ్ఞత్థేరేన సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితే. పవత్తితం నామ కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనన్తరధానతో పట్ఠాయ యావ బుద్ధుప్పాదో, ఏత్తకం కాలం అప్పవత్తపుబ్బస్స పవత్తితత్తా, ఉపరిమగ్గాధిగమో పనస్స అత్థఙ్గతో ఏవాతి.

ఏకప్పహారేనాతి ఏకేనేవ పహారసఞ్ఞితేన కాలేన. దివసస్స హి తతియో భాగో పహారో నామ. పాళియం పన ‘‘తేన ఖణేన తేన లయేన తేన ముహుత్తేనా’’తి వుత్తం. తం పహారక్ఖణసల్లక్ఖణమేవ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణోభాసోతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానుభావేన పవత్తో ఓభాసో చిత్తం పటిచ్చ ఉతుసముట్ఠానో వేదితబ్బో. యస్మా భగవతో ధమ్మచక్కప్పవత్తనస్స ఆరమ్భే వియ పరిసమాపనే అతివియ ఉళారతమం పీతిసోమనస్సం ఉదపాది, తస్మా ‘‘ఇమస్సపి ఉదానస్సా’’తిఆది వుత్తం.

౯. సఙ్కాసనసుత్తవణ్ణనా

౧౦౮౯. అత్థసంవణ్ణనే వణ్ణీయన్తేతి వణ్ణా. తేయేవ పరియాయేన అక్ఖరణతో అక్ఖరాని. అత్థం బ్యఞ్జేన్తీతి బ్యఞ్జనాని. యస్మా పన అకారాదికే సరసమఞ్ఞా, కకారాదికే బ్యఞ్జనసమఞ్ఞా, ఉభయత్థ వణ్ణసమఞ్ఞా, తస్మా వుత్తం ‘‘వణ్ణానం వా ఏకదేసా యదిదం బ్యఞ్జనా నామా’’తి. నేత్తియం పన వాక్యే బ్యఞ్జనసమఞ్ఞా. బ్యఞ్జనగ్గహణేనేవ చేత్థ ఆకారనిరుత్తినిద్దేసా గహితా ఏవాతి దట్ఠబ్బం. సఙ్కాసనాతి అత్థస్స ఞాపనా భాగసో. తేనాహ ‘‘విభత్తియో’’తి. సఙ్కాసనగ్గహణేనేవ చేత్థ పకాసనా వుత్తా హోతి. విభత్తియో హి అత్థవచనేనేవ వివరన్తి, తాహి కారణపఞ్ఞత్తియో వుత్తాయేవాతి, తాహిపి అత్థపదాని గహితానేవ హోన్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గవణ్ణనాయం నేత్తిఅట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తనయేన వేదితబ్బో. సబ్బాకారేనాతి సభాగాదివిభావనాకారేన. వణ్ణాదీనన్తి తస్మిం పన విత్థారే పవత్తవణ్ణాదీనం. తస్మాతి వణ్ణాదీనం అన్తఅభావతో. ఏవమాహాతి ‘‘అపరిమాణా వణ్ణా బ్యఞ్జనా సఙ్కాసనా’’తి ఏవమాహ.

౧౦. తథసుత్తవణ్ణనా

౧౦౯౦. సభావావిజహనట్ఠేనాతి అత్తనో దుక్ఖసభావస్స కదాచిపి అపరిచ్చజనేన తథసభావం. తేనాహ ‘‘దుక్ఖఞ్హి దుక్ఖమేవ వుత్త’’న్తి. సభావస్సాతి దుక్ఖసభావస్స. అమోఘతాయాతి అవఞ్ఝతాయ. అవితథన్తి న వితథం. తేనాహ ‘‘న హి దుక్ఖం అదుక్ఖం నామ హోతీ’’తి. అఞ్ఞభావానుపగమేనాతి సముదయాదిసభావానుపగమనేన ముసా న హోతీతి అఞ్ఞో అఞ్ఞథా న హోతీతి అనఞ్ఞథం. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది.

ధమ్మచక్కప్పవత్తనవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.