౮. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౮. ఏకేన పరియాయేన అట్ఠఙ్గికమగ్గం విభజిత్వాతి ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తిఆదినా ఏకేన పరియాయేన అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం విభాగేన దస్సేత్వా ‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సమ్మాదిట్ఠీ’’తిఆదినా పున అపరేన పరియాయేన విభజితుకామో. ఉగ్గహధారణపరిచయఞాణానిపి సవనఞాణే ఏవ అవరోధం గచ్ఛన్తీతి ‘‘సవనసమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణవసేనా’’తి వుత్తం.

కమ్మట్ఠానాభినివేసోతి కమ్మట్ఠానపటిపత్తి. పురిమాని ద్వే సచ్చాని ఉగ్గణ్హిత్వాతి సమ్బన్ధో. ఇట్ఠం కన్తం మనాపన్తి నిరోధమగ్గేసు నిన్నభావం దస్సేతి, న అభినన్దనం, తన్నిన్నభావో ఏవ చ తత్థ కమ్మకరణం దట్ఠబ్బం. ఏకేనేవాకారేన సచ్చానం పటివేధనిమిత్తతా, సో ఏవ అభిముఖభావో తేసం సమాగమోతి ఏకాభిసమయో.

అస్సాతి ఞాణస్స, యోగినో వా. ఏత్థ చ కేచి ‘‘లోకియఞాణమ్పి పటివేధో సబ్బస్స యాథావబోధభావతో’’తి వదన్తి. నను ఉగ్గహాదిపటివేధో చ పటివేధోవ, న చ సో లోకుత్తరోతి? తం న, కేవలేన పటివేధ-సద్దేన ఉగ్గహాదిపటివేధానం అవచనీయత్తా, పటివేధనిమిత్తత్తా వా ఉగ్గహాదివసేన పవత్తం దుక్ఖాదీసు పుబ్బభాగే ఞాణం ‘‘పటివేధో’’తి వుచ్చతి, న పటివేధత్తా, పటివేధభూతమేవ పన ఞాణం ఉజుకం పటివేధోతి వత్తబ్బతం అరహతి. కిచ్చతోతి పరిఞ్ఞాదికిచ్చతో. ఆరమ్మణపటివేధోతి సచ్ఛికిరియాపటివేధమాహ. కిచ్చతోతి అసమ్మోహపటివేధం. ఉగ్గహాదీహి సచ్చస్స పరిగ్గణ్హనం పరిగ్గహో.

దుద్దసత్తాతి అనధిగతఞాణేన యాథావసరసలక్ఖణతో దట్ఠుం అసక్కుణేయ్యత్తా ఉప్పత్తితో పాకటానిపి. తేనాహ ‘‘దుక్ఖసచ్చం హీ’’తిఆది. ఉభయన్తి పురిమం సచ్చద్వయం. పయోగోతి కిరియా, వాయామో వా. తస్స మహన్తతరస్స ఇచ్ఛితబ్బతం దుక్కరతరతఞ్చ ఉపమాహి దస్సేతి ‘‘భవగ్గగ్గహణత్థ’’న్తిఆదినా. యథా పురిమం సచ్చద్వయం వియ కేనచి పరియాయేన అపాకటతాయ పరమగమ్భీరత్తా ఉగ్గహాదివసేన పుబ్బభాగే పవత్తిభేదం గహేత్వా ‘‘దుక్ఖే ఞాణ’’న్తిఆదినా చతుబ్బిధం కత్వా వుత్తం. ఏకమేవ తం ఞాణం హోతి ఏకాభిసమయవసేనేవ పవత్తనతో.

కామపచ్చనీకట్ఠేనాతి కామానం ఉజుపచ్చనీకభావేన. కామతో నిస్సటభావేనాతి కామేహి విసంయుత్తభావేన. కామం సమ్మసన్తస్సాతి దువిధమ్పి కామం అనిచ్చాదితో సమ్మసన్తస్స. పజ్జతి పవత్తతి ఏతేనాతి పదం, కామస్స పదన్తి కామపదం, కామస్స ఉప్పత్తికారణస్స ఘాతో సముగ్ఘాతో, తం కామపదఘాతం. తేనాహ ‘‘కామవూపసమ’’న్తి. కామేహి వివిత్తం కామవివిత్తం. సో ఏవ చ నేసం అన్తో సముచ్ఛేదవివేకేతి కత్వా తస్మిం సాధేతబ్బే ఉప్పన్నోతి వుత్తం ‘‘కామవివిత్తన్తే ఉప్పన్నో’’తి. కామతో నిక్ఖమతీతి నిక్ఖమో, సో ఏవ నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పో. ఇమస్మిఞ్చ నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పస్స సద్దత్థవిభావేన యథావుత్తో కామపచ్చనీకట్ఠాదికో అత్థనిద్ధారణవిసేసో అన్తోగధో.

ఏసేవ నయోతి ఇమినా బ్యాపాదపచ్చనీకట్ఠేన విహింసాయ పచ్చనీకట్ఠేనాతిఆదికం అబ్యాపాదావిహింసాసఙ్కప్పానం అత్థుద్ధారణవిధిం అతిదిసతి. నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదయోతి ఆది-సద్దేన అబ్యాపాదఅవిహింసాసఙ్కప్పే ఏవ సఙ్గణ్హాతి. కామ…పే… సఞ్ఞానన్తి కామవితక్కాదివిరతిసమ్పయుత్తానం నేక్ఖమ్మాదిసఞ్ఞానం. నానత్తాతి నానాఖణికత్తా. తీసు ఠానేసూతి తిప్పకారేసు కారణేసు. ఉప్పన్నస్సాతి ఉప్పజ్జనారహస్స. భూమిలద్ధఉప్పన్నం ఇధాధిప్పేతం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. పదచ్ఛేదతోతి కారణుపచ్ఛేదతో. పదన్తి హి ఉప్పత్తికారణన్తి వుత్తోవాయమత్థో. అనుప్పత్తిసాధనవసేనాతి యథా సఙ్కప్పో ఆయతిం నుప్పజ్జతి, ఏవం అనుప్పత్తిసాధనవసేన. సమ్మాదిట్ఠి వియ ఏకోవ కుసలసఙ్కప్పో ఉప్పజ్జతి.

చతూసు ఠానేసూతి విసంవాదనాదీసు చతూసు వీతిక్కమట్ఠానేసు. పబ్బజితానం మిచ్ఛాజీవో నామ ఆహారనిమిత్తకోతి ఆహ ‘‘ఖాదనీయభోజనీయాదీనం అత్థాయా’’తి. సబ్బసో అనేసనాయ పహానం సమ్మాఆజీవోతి ఆహ ‘‘బుద్ధప్పసత్థేన ఆజీవేనా’’తి. కమ్మపథపత్తానం వసేన ‘‘సత్తసు ఠానేసూ’’తి వుత్తం. అకమ్మపథపత్తాయ హి అనేసనాయ సో పదఘాతం కరోతియేవ.

తథారూపే వా ఆరమ్మణేతి యస్మిం ఆరమ్మణే ఇమస్స పుబ్బే కిలేసా న ఉప్పన్నా, తస్మిం ఏవ. అనుప్పన్నానన్తి అనుప్పాదస్సపి పత్థనావసేన అనుప్పన్నానం. వీరియచ్ఛన్దన్తి వీరియస్స నిబ్బత్తేతుకామతాఛన్దం. ‘‘ఛన్దసమ్పయుత్తవీరియఞ్చా’’తి వదన్తి. వీరియమేవ పన అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనే లబ్భమానఛన్దతాయ ధురసమ్పగ్గహతాయ ఛన్దపరియాయేన వుత్తం. తథా హి వీరియం – ‘‘అనిక్ఖిత్తఛన్దతా అనిక్ఖిత్తధురతా’’తి (ధ. స. ౨౬) నిద్దిట్ఠం. కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా చిత్తం పగ్గహితం కరోతి. పధానన్తి పధానభూతవీరియం.

ఉప్పత్తిపబన్ధవసేనాతి నిరన్తరుప్పాదనవసేన. చతూసు ఠానేసు కిచ్చసాధనవసేనాతి యథావుత్తేసు చతూసు ఠానేసు పధానకిచ్చస్స నిప్ఫాదనవసేన అనుప్పాదనాదివసేన. కిచ్చసాధనవసేనాతి కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు సుభసుఖనిచ్చఅత్తగాహవిధమనవసేన అసుభదుక్ఖానిచ్చానత్తసాధనవసేన.

అయన్తి యథావుత్తో సదిసాసదిసతావిసేసో. అస్సాతి మగ్గస్స. ఏత్థ కథన్తి యది రూపావచరచతుత్థజ్ఝానతో పట్ఠాయ యావ సబ్బభవగ్గా ఝానఙ్గమగ్గఙ్గబోజ్ఝఙ్గానం సదిసతా, ఏవం సన్తే ‘‘ఆరుప్పే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానం ఉప్పజ్జతి, తఞ్చ లోకుత్తర’’న్తి ఏత్థ కథం అత్థో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఏత్థాపీ’’తిఆది. తంఝానికావాతి పఠమజ్ఝానాదీసు యం ఝానం మగ్గపటిలాభస్స పాదకభూతం, తంఝానికావ అస్స అరియస్స ఉపరిపి తయో మగ్గా. ఏవన్తి వుత్తాకారేన. పాదకజ్ఝానమేవ నియమేతి ఆరుప్పే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానుప్పత్తియం. విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధాతి సమ్మసితఖన్ధే వదన్తి. పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతి పాదకసమ్మసితజ్ఝానానం భేదే. యస్మా సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణమేవ అరియమగ్గస్స బోజ్ఝఙ్గాదివిసేసం నియమేతి, తతో దుతియాదిపాదకజ్ఝానతో ఉప్పన్నస్స సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణస్స పాదకజ్ఝానాతిక్కన్తానం అఙ్గానం అసమాపజ్జితుకామతావిరాగభావతో ఇతరస్స చ అతబ్భావతో తీసుపి వాదేసు విపస్సనావ నియమేతీతి వేదితబ్బో, తస్మా విపస్సనానియమేనేవ హి పఠమవాదేపి అపాదకజ్ఝానాదిపాదకాపి మగ్గా పఠమజ్ఝానికా హోన్తి. ఇతరేహి చ పాదకజ్ఝానేహి విపస్సనానియమేహి తంతంఝానికావ. ఏవం సేసవాదేసు విపస్సనానియమో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో. దుతియవాదే తంతంఝానికతా సమ్మసితసఙ్ఖారవిపస్సనానియమేహి హోతి. తత్ర హి విపస్సనా తంతంవిరాగభావనా భావేతబ్బా, న సోమనస్ససహగతా ఉపేక్ఖాసహగతా హుత్వా ఝానఙ్గాదినియమం మగ్గస్స కరోతీతి ఏవం విపస్సనానియమో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమస్మిఞ్చ వాదే పాదకసమ్మసితజ్ఝానుపనిస్సయసబ్భావే అజ్ఝాసయో ఏకన్తేన హోతీతి ‘‘పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతీతి వదన్తీ’’తి వుత్తం, అట్ఠకథాయం పన విసుద్ధిమగ్గస్స ఏతిస్సా అట్ఠకథాయ ఏకసఙ్గహితత్తా ‘‘తేసం వాదవినిచ్ఛయో…పే… వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. పుబ్బభాగేతి విపస్సనాక్ఖణే.

విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.