౧. అవిజ్జావగ్గో

౧-౨. అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా

౧-౨. పుబ్బఙ్గమాతి పుబ్బేచరా. అవిజ్జా హి అఞ్ఞాణలక్ఖణా సమ్ముయ్హనాకారేన ఆరమ్మణే పవత్తతీతి సమ్పయుత్తధమ్మానమ్పి తదాకారానువిధానతాయ పచ్చయో హోతి. తథా హి తే అనిచ్చాసుభదుక్ఖానత్తసభావేపి ధమ్మే నిచ్చాదితో గణ్హన్తి, అయమస్సా తేసం సహజాతవసేన పుబ్బఙ్గమతా. యం పన మోహేన అభిభూతో పాపకిరియాయ ఆదీనవం అపస్సన్తో పాణం హనతి, అదిన్నం ఆదియతి, కామేసు మిచ్ఛా చరతి, ముసా భణతి, అఞ్ఞమ్పి వివిధం దుస్సీల్యం ఆచరతి, అయమస్స సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చ పుబ్బఙ్గమతా. సమాపజ్జనాయాతి తబ్భావాపజ్జనాయ అకుసలప్పత్తియా. సభావపటిలాభాయాతి అత్తలాభాయ. తేనాహ ‘‘ఉప్పత్తియా’’తి. సా పనేసా వుత్తాకారేన అకుసలానం పుబ్బఙ్గమభూతా అవిజ్జా ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. యదేతన్తి యం ఏతం పాపాజిగుచ్ఛనతాయ పాపతో అలజ్జనాకారసణ్ఠితం అహిరికం, పాపానుత్రాసతాయ పాపతో అభాయనాకారసణ్ఠితఞ్చ అనోత్తప్పం, ఏతం ద్వయం అనుదేవ అన్వాగతమేవ. అను-సద్దేన చేత్థ ఏతన్తి ఉపయోగవచనం. అనుదేవాతి ఏతస్స అత్థో సహేవ ఏకతోతి. ఏత్థ అవిజ్జాయ వుత్తనయానుసారేన తప్పటిపక్ఖతో చ అత్థో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – తత్థ యథా అకుసలకమ్మపథవసేన పవత్తియం పుబ్బఙ్గమతా అవిజ్జాయ, ఏవం కుసలకమ్మపథవసేన పుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన చ పవత్తియం విజ్జాయ పుబ్బఙ్గమతా వత్తబ్బా. వీమంసాధిపతివసేన పవత్తియం ఆధిపచ్చాకారవసేన చ పుబ్బఙ్గమతా వేదితబ్బా. ద్వీహేవాతి చ అవధారణం ఆధిపచ్చాకారస్స సహజాతేనేవ సఙ్గహేతబ్బతో.

లజ్జనాకారసణ్ఠితాతి పాపతో జిగుచ్ఛనాకారసణ్ఠితా. భాయనాకారసణ్ఠితన్తి ఉత్తసనాకారసణ్ఠితం. ఏత్థాతి హిరిఓత్తప్పే. విదతి, విన్దతీతి వా విజ్జా. విద్దసూతి చ సప్పఞ్ఞపరియాయోతి ఆహ ‘‘విద్దసునోతి విదునో’’తి. యాథావదిట్ఠీతి అవిపరీతా దిట్ఠి, సంకిలేసతో నియ్యానికదిట్ఠి. సమ్మాదిట్ఠి పహోతీతి ఏత్థ సా విజ్జా సమ్మాదిట్ఠి వేదితబ్బా. న ఏకతో సబ్బాని లబ్భన్తి సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవానం పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స అనేకరూపత్తా. లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఏకతో లబ్భన్తి కిచ్చతో భిన్నానమ్పి తాసం తత్థ సరూపతో అభిన్నత్తా. ఏకా ఏవ హి విరతి మగ్గక్ఖణే తిస్సన్నమ్పి విరతీనం కిచ్చం సాధేన్తీ పవత్తతి, యథా ఏకా ఏవ సమ్మాదిట్ఠి పరిజాననాదివసేన చతుబ్బిధకిచ్చం సాధేన్తీ పవత్తతి. తాని చ ఖో సబ్బాని అట్ఠపి పఠమజ్ఝానికే మగ్గే లబ్భన్తీతి యోజనా. పఠమజ్ఝానికేతి పఠమఝానవన్తే.

తథాభూతస్సాతి అరియమగ్గసమఙ్గినో. యస్మా మహాసళాయతనసుత్తే వుత్తం ‘‘సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం పఞ్చన్నం ఏవ అఙ్గానం వసేనా’’తి, తస్మా పఞ్చఙ్గికో లోకుత్తరమగ్గో హోతి. ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనా’’తి హి వచనం తదా మగ్గక్ఖణే విరతీనం అభావం ఞాపేతి, తస్మా కామావచరచిత్తేసు వియ లోకుత్తరచిత్తేసు విరతి అనియతాతి అధిప్పాయో. పరిసుద్ధభావదస్సనన్తి పరిసుద్ధసీలభావదస్సనత్థం. అయమత్థో దీపితో, న అరియమగ్గే విరతీనం అభావో.

యది ఏవం కస్మా అభిధమ్మే మగ్గవిభఙ్గే పఞ్చఙ్గికవారో ఆగతోతి ఆహ ‘‘యమ్పి అభిధమ్మే’’తిఆది. తన్తి ‘‘పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి వచనం. ‘‘ఏకం కిచ్చన్తరం దస్సేతుం వుత్త’’న్తి వత్వా తం దస్సేతుం ‘‘యస్మిఞ్హి కాలే’’తిఆది వుత్తం. యస్మిఞ్హి కాలేతి లోకియకాలే. తేన ‘‘ఏకం కిచ్చన్తర’’న్తి వుత్తం అట్ఠఙ్గికకిచ్చం దస్సేతి. విరతిఉప్పాదనేన మిచ్ఛావాచాదీని పుగ్గలేన మగ్గసమయే పజహాపేన్తీతి సమ్మాదిట్ఠిఆదీని ‘‘పఞ్చ కారకఙ్గానీ’’తి వుత్తాని. సమ్మావాచాదికిరియా హి విరతి, తఞ్చ ఏతాని కారాపేన్తీతి. విరతివసేనాతి విరమణకిరియావసేన కారాపకభావేన, కత్తుభావేన వాతి అత్థో. ‘‘విరతిత్తయవసేనా’’తి వా పాఠో.

సమ్మాకమ్మన్తో పూరతీతి ఇమేహి సమ్మాదిట్ఠిఆదీహి సమ్మాకమ్మన్తకిచ్చం పూరతి నామ తేహి వీరియాదికేహి తదత్థసిద్ధితో. తమ్పి సన్ధాయ ‘‘ఏకం కిచ్చన్తరం దస్సేతు’’న్తి వుత్తం. ఇమం కిచ్చన్తరం దస్సేతున్తి లోకుత్తరమగ్గక్ఖణేపి ఇమానేవ పఞ్చ సమ్మావాచాదివిరతిత్తయస్స ఏకక్ఖణే కారాపకఙ్గానీతి దస్సేతుం. ఏవం వుత్తన్తి ‘‘తస్మిం సమయే పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి (విభ. ౪౯౪) ఏవం వుత్తం. లోకియమగ్గక్ఖణే పఞ్చేవ హోన్తి, విరతి పన అనియతా, తస్మా ‘‘ఛఅఙ్గికో’’తి అవత్వా ‘‘పఞ్చఙ్గికో’’ఇచ్చేవ వుత్తం. తయిదం అభిధమ్మే పఞ్చఙ్గికవారదేసనాయ కారణకిత్తనమగ్గో, అరియమగ్గో పన అట్ఠఙ్గికోవాతి దస్సేతుం, ‘‘యా చ, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదికా దస, తప్పచ్చయా అకుసలా చ దసాతి వీసతి అకుసలపక్ఖియా, సమ్మాదిట్ఠిఆదికా దస, తప్పచ్చయా కుసలా చ దసాతి వీసతి కుసలపక్ఖియా మహాచత్తారీసకసుత్తే వుత్తా. మహాచత్తారీసకన్తి తస్సేతం నామం. మిస్సకోవ కథితో లోకుత్తరస్సపి ఇధ లబ్భమానత్తా.

యస్మా కోసలసంయుత్తేపి ఇధ చ థేరేన ‘‘ఉపడ్ఢమిదం, భన్తే, బ్రహ్మచరియస్సా’’తిఆదినా వుత్తం ‘‘మా హేవం ఆనన్దా’’తిఆదినా పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘సకలమేవిదం ఆనన్దా’’తిఆదినా భగవతా దేసితం సుత్తం ఆగతం. తస్సత్థో కోసలసంయుత్తవణ్ణనాయం వుత్తో, తస్మా వుత్తం ‘‘కోసలసంయుత్తే వుత్తత్థమేవా’’తి.

అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౩. సావకబోధి సావకపారమియో, తప్పరియాపన్నం ఞాణం సావకపారమిఞాణం, తం పన ద్విన్నం అగ్గసావకానం తత్థపి ధమ్మసేనాపతినో ఏవ సవిసేసం మత్థకం పత్తం, న ఇతరేసన్తి ఆహ – ‘‘సావక…పే… అప్పత్తతాయా’’తి. తస్మా తస్స మత్థకప్పత్తియా మగ్గబ్రహ్మచరియే ఇజ్ఝన్తే తస్స ఏకదేసో ఇధ ఇజ్ఝతి, న సకలన్తి. న హి అద్ధబ్రహ్మచరియం నామ అత్థి, తస్మా వుత్తం, ‘‘సకలమ్పి …పే… లబ్భతీ’’తి, తం పన భణ్డాగారికో నాఞ్ఞాసి ఞాణస్స సావకవిసయేపి సప్పదేసికత్తా, ధమ్మసేనాపతి పన ఞాణస్స తత్థ నిప్పదేసికత్తా అఞ్ఞాసీతి. తేనాహ – ‘‘ఆనన్దత్థేరో…పే… అఞ్ఞాసీ’’తి. ఏవమాహాతి ‘‘సకలమిదం, భన్తే’’తి ఏవం అవోచ.

సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. జాణుస్సోణిబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౪. వళవాభి-సద్దో వళవాపరియాయోతి ఆహ ‘‘చతూహి వళవాహి యుత్తరథేనా’’తి. యోధరథోతి యోధేహి యుజ్ఝనత్థం ఆరోహితబ్బరథో. అలఙ్కారరథో మఙ్గలదివసేసు అలఙ్కతపటియత్తేహి ఆరోహితబ్బరథో. ఘనదుకులేన పరివారితోతి రజతపట్టవణ్ణేన సేతదుకులేన పటిచ్ఛాదితో. పటిచ్ఛాదనత్థో హి ఇధ పరివారసద్దో. రజతపనాళిసుపరిక్ఖిత్తా సేతభావకరణత్థం.

ఛన్నం ఛన్నం మాసానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. ఏకవారం నగరం పదక్ఖిణం కరోతీతి ఇదం తస్మిం ఠానన్తరే ఠితేన కాతబ్బం చారిత్తం. నగరతో న పక్కన్తాతి నగరతో బహి న గతా. మఙ్గలవచనే నియుత్తా మఙ్గలికా, సువత్థివచనే నియుత్తా సోవత్థికా. ఆది-సద్దేన థుతిమాగధవన్దికాచరియకే సఙ్గణ్హాతి. సుకపత్తసదిసాని వణ్ణతో.

వణ్ణగీతన్తి థుతిగీతం. బ్రహ్మభూతం సేట్ఠభూతం యానం, బ్రహ్మభూతానం సేట్ఠభూతానం యానన్తి వా బ్రహ్మయానం. విజితత్తా విసేసేన జిననతో. రాగం వినయమానా పరియోసాపేతీతి సబ్బమ్పి రాగం సముచ్ఛేదవినయవసేన వినేతి, అత్తనో కిచ్చం పరియోసాపేతి. కిచ్చపరియోసాపనేనేవ హి సయమ్పి పరియోసానం నిప్ఫత్తిం ఉపగచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘పరియోసానం గచ్ఛతి నిప్ఫజ్జతీ’’తి.

ధురన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘తత్రమజ్ఝత్తతాయుగే యుత్తా’’తి. ఈసాతి యుగసన్ధారికా దారుయుగళా. యథా వా బాహిరం యుగం ధారేతి, తస్సా ఠితాయ ఏవ కిచ్చసిద్ధి, ఏవం కిరియావసేన లద్ధబలేన తత్రమజ్ఝత్తతాయుగే థిరం ధారేతి, తేహేవ అరియమగ్గరథస్స పవత్తనం. హిరిగ్గహణేన చేత్థ తంసహచరణతో ఓత్తప్పమ్పి గహితంయేవ హోతి. తేనాహ ‘‘అత్తనా సద్ధి’’న్తిఆది. నాళియా మినమానో పురిసో వియ ఆరమ్మణం మినాతీతి మనో. కతరం పన తం మనో, కథఞ్చస్స యోత్తసదిసతాతి ఆహ ‘‘విపస్సనాచిత్త’’న్తిఆది. తేన యోత్తం వియాతి యోత్తన్తి దస్సేతి. లోకియవిపస్సనాచిత్తం అతిరేకపఞ్ఞాస కుసలధమ్మే ఏకాబద్ధే ఏకసఙ్గహితే కరోతీతి సమ్బన్ధో. తే పన ‘‘ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతీ’’తి చిత్తఙ్గవసేన ధమ్మసఙ్గహే (ధ. స. ౧) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బా. లోకుత్తరవిపస్సనాచిత్తన్తి మగ్గచిత్తం ఆహ. అతిరేకసట్ఠీతి తే ఏవ సమ్మాకమ్మన్తాజీవేహి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియాదీహి చ సద్ధిం అతిరేకసట్ఠి కుసలధమ్మే. ఏకాబద్ధేతి ఏకస్మిం ఏవ ఆరమ్మణే ఆబద్ధే. ఏకసఙ్గహేతి తథేవ విపస్సనాకిచ్చవసేన ఏకసఙ్గహే కరోతి. పుబ్బఙ్గమభావేన ఆరక్ఖం సారేతీతి ఆరక్ఖసారథీ. ‘‘యథా హి రథస్స…పే… సారథీ’’తి వత్వా తం దస్సేతుం ‘‘యోగ్గియో’’తి వుత్తం. ధురం వాహేతి యోగ్గే. యోజేతి యోగ్గే సమగతియఞ్చ. అక్ఖం అబ్భఞ్జతి సుఖప్పవత్తనత్థం. రథం పేసేతి యోగ్గచోదనేన. నిబ్బిసేవనే కరోతి గమనవీథియం పటిపాదనేన సన్నియోజేతి. ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానాతి ఆరక్ఖం పచ్చుపట్ఠపేతి అసమ్మోససభావత్తా. గతియోతి పవత్తియో, నిప్ఫత్తియో వా. సమన్వేసతీతి గవేసతి.

అరియపుగ్గలస్స నిబ్బానం పటిముఖం సమ్పాపనే రథో వియాతి రథో. పరికరోతి విభూసయతీతి పరిక్ఖారో, విభూసనం, సీలఞ్చ అరియమగ్గస్స విభూసనట్ఠానియం. తేన వుత్తం ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలాలఙ్కారో’’తి, సీలభూసనోతి అత్థో. విపస్సనాసమ్పయుత్తానన్తి లోకియాయ లోకుత్తరాయ చ విపస్సనాయ సమ్పయుత్తానం. విధినా ఈరేతబ్బతో పవత్తేతబ్బతో వీరియం, సమ్మావాయామో. సమం సమ్మా చ ధియతీతి సమాధి, ధురఞ్చ తం సమాధి చాతి ధురసమాధి, ఉపేక్ఖా ధురసమాధి ఏతస్సాతి ఉపేక్ఖాధురసమాధి, అరియమగ్గో ఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతధురసమాధీతి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన బ్యఞ్జనం అనాదియిత్వా ధురసమాధిసద్దానం భిన్నాధికరణతా వుత్తా. పయోగమజ్ఝత్తేతి వీరియసమతాయ. అనిచ్ఛాతి ఇచ్ఛాపటిపక్ఖా. తేనాహ ‘‘అలోభసఙ్ఖాతా’’తి. పరివారణన్తి పరివారో, పరిచ్ఛదోతి అత్థో.

మేత్తాతి మేత్తాచేతోవిముత్తి. తథా కరుణా. పుబ్బభాగోతి ఉభిన్నమ్పి ఉపచారో. ద్వేపి కాయచిత్తవివేకా వియ పుబ్బభాగధమ్మవసేన వుత్తా. అరియమగ్గరథేతి పరిసుద్ధమగ్గసఙ్ఖాతే రథే. అరియమగ్గరథో చ మగ్గరథో చాతి అరియమగ్గరథో, ఏవం ఏకసేసనయేన వా అత్థో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘ఇమస్మిం లోకియలోకుత్తరమగ్గరథే ఠితో’’తి. సన్నద్ధచమ్మోతి యోగావచరస్స పటిముక్కచమ్మం. న నం తే విజ్ఝన్తీతి వచనపథా న నం విజ్ఝన్తి. ధమ్మభేదనవసేన న భఞ్జతి, తస్స అరియమగ్గస్స రథస్స సమ్మా యోజితస్స అన్తరా భఙ్గో నత్థీతి అత్థో.

అత్తనో పురిసకారం నిస్సాయ లద్ధత్తా అత్తనో సన్తానేతి అధిప్పాయో. అనుత్తరన్తి ఉత్తరరహితం. తతో ఏవ సేట్ఠయానం, నస్స కేనచి సదిసన్తి అసదిసం. ధితిసమ్పన్నతాయ ధీరా పణ్డితపురిసా లోకమ్హా నియ్యన్తి గచ్ఛన్తి. ‘‘జయం జయ’’న్తి గాథాయం వచనవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘జినన్తా జినన్తా’’తి.

జాణుస్సోణిబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౬. కిమత్థియసుత్తాదివణ్ణనా

౫-౬. నియమత్థోతి అవధారణత్థో. తేన నియమేన అవధారణేన – అఞ్ఞం మగ్గం పటిక్ఖిపతి ఇతో అఞ్ఞస్స నియ్యానికమగ్గస్స అభావతో. ‘‘దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞత్థ’’న్తి వుత్తత్తా వట్టదుక్ఖం కథితం. అరియమగ్గే గహితే తస్స పుబ్బభాగమగ్గో విపస్సనాయ గహితో ఏవాతి ‘‘మిస్సకమగ్గో కథితో’’తి వుత్తం. ఉత్తానమేవ అపుబ్బస్స అభావా. అయం పన విసేసో ‘‘రాగక్ఖయో’’తిఆదీహి యదిపి నిబ్బానం వుత్తం. తథాపి అరహత్తం వియ బ్రహ్మచరియమ్పి. తేన నిబ్బానం ఏవ వుచ్చతి ‘‘ఇదం బ్రహ్మచరియపరియోసాన’’న్తి.

కిమత్థియసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౭. రాగవినయాదిపదేహి నిబ్బానం వాపి వుచ్చేయ్య అరహత్తం వాపి. యస్మా సో భిక్ఖు ఉభయత్థపి నివిట్ఠబుద్ధి, తస్మా భగవా తస్స అజ్ఝాసయవసేన ‘‘నిబ్బానధాతుయా ఖో ఏత’’న్తిఆదినా నిబ్బానధాతుం విస్సజ్జేత్వా పున ‘‘ఆసవానం ఖయో తేన వుచ్చతీ’’తి ఆహ. యస్మా అరియమగ్గో రాగాదికే సముచ్ఛేదవసేన వినేతి, ఆసవఞ్చ సబ్బసో ఖేపేతి, తేన చ వుత్తం నిబ్బానం అరహత్తఞ్చ, తస్మా తదుభయం ‘‘రాగవినయోతిఆది నామమేవా’’తి వుత్తం. అనుసన్ధికుసలతాయ పుచ్ఛన్తో ఏతం అవోచాతి ఇమినా ‘‘పుచ్ఛానుసన్ధి ఇధ లబ్భతీ’’తి దీపితం, అజ్ఝాసయానుసన్ధిపి ఏత్థ లబ్భతేవాతి దట్ఠబ్బం.

దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౮. ఏకేన పరియాయేన అట్ఠఙ్గికమగ్గం విభజిత్వాతి ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తిఆదినా ఏకేన పరియాయేన అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం విభాగేన దస్సేత్వా ‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సమ్మాదిట్ఠీ’’తిఆదినా పున అపరేన పరియాయేన విభజితుకామో. ఉగ్గహధారణపరిచయఞాణానిపి సవనఞాణే ఏవ అవరోధం గచ్ఛన్తీతి ‘‘సవనసమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణవసేనా’’తి వుత్తం.

కమ్మట్ఠానాభినివేసోతి కమ్మట్ఠానపటిపత్తి. పురిమాని ద్వే సచ్చాని ఉగ్గణ్హిత్వాతి సమ్బన్ధో. ఇట్ఠం కన్తం మనాపన్తి నిరోధమగ్గేసు నిన్నభావం దస్సేతి, న అభినన్దనం, తన్నిన్నభావో ఏవ చ తత్థ కమ్మకరణం దట్ఠబ్బం. ఏకేనేవాకారేన సచ్చానం పటివేధనిమిత్తతా, సో ఏవ అభిముఖభావో తేసం సమాగమోతి ఏకాభిసమయో.

అస్సాతి ఞాణస్స, యోగినో వా. ఏత్థ చ కేచి ‘‘లోకియఞాణమ్పి పటివేధో సబ్బస్స యాథావబోధభావతో’’తి వదన్తి. నను ఉగ్గహాదిపటివేధో చ పటివేధోవ, న చ సో లోకుత్తరోతి? తం న, కేవలేన పటివేధ-సద్దేన ఉగ్గహాదిపటివేధానం అవచనీయత్తా, పటివేధనిమిత్తత్తా వా ఉగ్గహాదివసేన పవత్తం దుక్ఖాదీసు పుబ్బభాగే ఞాణం ‘‘పటివేధో’’తి వుచ్చతి, న పటివేధత్తా, పటివేధభూతమేవ పన ఞాణం ఉజుకం పటివేధోతి వత్తబ్బతం అరహతి. కిచ్చతోతి పరిఞ్ఞాదికిచ్చతో. ఆరమ్మణపటివేధోతి సచ్ఛికిరియాపటివేధమాహ. కిచ్చతోతి అసమ్మోహపటివేధం. ఉగ్గహాదీహి సచ్చస్స పరిగ్గణ్హనం పరిగ్గహో.

దుద్దసత్తాతి అనధిగతఞాణేన యాథావసరసలక్ఖణతో దట్ఠుం అసక్కుణేయ్యత్తా ఉప్పత్తితో పాకటానిపి. తేనాహ ‘‘దుక్ఖసచ్చం హీ’’తిఆది. ఉభయన్తి పురిమం సచ్చద్వయం. పయోగోతి కిరియా, వాయామో వా. తస్స మహన్తతరస్స ఇచ్ఛితబ్బతం దుక్కరతరతఞ్చ ఉపమాహి దస్సేతి ‘‘భవగ్గగ్గహణత్థ’’న్తిఆదినా. యథా పురిమం సచ్చద్వయం వియ కేనచి పరియాయేన అపాకటతాయ పరమగమ్భీరత్తా ఉగ్గహాదివసేన పుబ్బభాగే పవత్తిభేదం గహేత్వా ‘‘దుక్ఖే ఞాణ’’న్తిఆదినా చతుబ్బిధం కత్వా వుత్తం. ఏకమేవ తం ఞాణం హోతి ఏకాభిసమయవసేనేవ పవత్తనతో.

కామపచ్చనీకట్ఠేనాతి కామానం ఉజుపచ్చనీకభావేన. కామతో నిస్సటభావేనాతి కామేహి విసంయుత్తభావేన. కామం సమ్మసన్తస్సాతి దువిధమ్పి కామం అనిచ్చాదితో సమ్మసన్తస్స. పజ్జతి పవత్తతి ఏతేనాతి పదం, కామస్స పదన్తి కామపదం, కామస్స ఉప్పత్తికారణస్స ఘాతో సముగ్ఘాతో, తం కామపదఘాతం. తేనాహ ‘‘కామవూపసమ’’న్తి. కామేహి వివిత్తం కామవివిత్తం. సో ఏవ చ నేసం అన్తో సముచ్ఛేదవివేకేతి కత్వా తస్మిం సాధేతబ్బే ఉప్పన్నోతి వుత్తం ‘‘కామవివిత్తన్తే ఉప్పన్నో’’తి. కామతో నిక్ఖమతీతి నిక్ఖమో, సో ఏవ నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పో. ఇమస్మిఞ్చ నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పస్స సద్దత్థవిభావేన యథావుత్తో కామపచ్చనీకట్ఠాదికో అత్థనిద్ధారణవిసేసో అన్తోగధో.

ఏసేవ నయోతి ఇమినా బ్యాపాదపచ్చనీకట్ఠేన విహింసాయ పచ్చనీకట్ఠేనాతిఆదికం అబ్యాపాదావిహింసాసఙ్కప్పానం అత్థుద్ధారణవిధిం అతిదిసతి. నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదయోతి ఆది-సద్దేన అబ్యాపాదఅవిహింసాసఙ్కప్పే ఏవ సఙ్గణ్హాతి. కామ…పే… సఞ్ఞానన్తి కామవితక్కాదివిరతిసమ్పయుత్తానం నేక్ఖమ్మాదిసఞ్ఞానం. నానత్తాతి నానాఖణికత్తా. తీసు ఠానేసూతి తిప్పకారేసు కారణేసు. ఉప్పన్నస్సాతి ఉప్పజ్జనారహస్స. భూమిలద్ధఉప్పన్నం ఇధాధిప్పేతం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. పదచ్ఛేదతోతి కారణుపచ్ఛేదతో. పదన్తి హి ఉప్పత్తికారణన్తి వుత్తోవాయమత్థో. అనుప్పత్తిసాధనవసేనాతి యథా సఙ్కప్పో ఆయతిం నుప్పజ్జతి, ఏవం అనుప్పత్తిసాధనవసేన. సమ్మాదిట్ఠి వియ ఏకోవ కుసలసఙ్కప్పో ఉప్పజ్జతి.

చతూసు ఠానేసూతి విసంవాదనాదీసు చతూసు వీతిక్కమట్ఠానేసు. పబ్బజితానం మిచ్ఛాజీవో నామ ఆహారనిమిత్తకోతి ఆహ ‘‘ఖాదనీయభోజనీయాదీనం అత్థాయా’’తి. సబ్బసో అనేసనాయ పహానం సమ్మాఆజీవోతి ఆహ ‘‘బుద్ధప్పసత్థేన ఆజీవేనా’’తి. కమ్మపథపత్తానం వసేన ‘‘సత్తసు ఠానేసూ’’తి వుత్తం. అకమ్మపథపత్తాయ హి అనేసనాయ సో పదఘాతం కరోతియేవ.

తథారూపే వా ఆరమ్మణేతి యస్మిం ఆరమ్మణే ఇమస్స పుబ్బే కిలేసా న ఉప్పన్నా, తస్మిం ఏవ. అనుప్పన్నానన్తి అనుప్పాదస్సపి పత్థనావసేన అనుప్పన్నానం. వీరియచ్ఛన్దన్తి వీరియస్స నిబ్బత్తేతుకామతాఛన్దం. ‘‘ఛన్దసమ్పయుత్తవీరియఞ్చా’’తి వదన్తి. వీరియమేవ పన అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనే లబ్భమానఛన్దతాయ ధురసమ్పగ్గహతాయ ఛన్దపరియాయేన వుత్తం. తథా హి వీరియం – ‘‘అనిక్ఖిత్తఛన్దతా అనిక్ఖిత్తధురతా’’తి (ధ. స. ౨౬) నిద్దిట్ఠం. కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా చిత్తం పగ్గహితం కరోతి. పధానన్తి పధానభూతవీరియం.

ఉప్పత్తిపబన్ధవసేనాతి నిరన్తరుప్పాదనవసేన. చతూసు ఠానేసు కిచ్చసాధనవసేనాతి యథావుత్తేసు చతూసు ఠానేసు పధానకిచ్చస్స నిప్ఫాదనవసేన అనుప్పాదనాదివసేన. కిచ్చసాధనవసేనాతి కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు సుభసుఖనిచ్చఅత్తగాహవిధమనవసేన అసుభదుక్ఖానిచ్చానత్తసాధనవసేన.

అయన్తి యథావుత్తో సదిసాసదిసతావిసేసో. అస్సాతి మగ్గస్స. ఏత్థ కథన్తి యది రూపావచరచతుత్థజ్ఝానతో పట్ఠాయ యావ సబ్బభవగ్గా ఝానఙ్గమగ్గఙ్గబోజ్ఝఙ్గానం సదిసతా, ఏవం సన్తే ‘‘ఆరుప్పే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానం ఉప్పజ్జతి, తఞ్చ లోకుత్తర’’న్తి ఏత్థ కథం అత్థో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఏత్థాపీ’’తిఆది. తంఝానికావాతి పఠమజ్ఝానాదీసు యం ఝానం మగ్గపటిలాభస్స పాదకభూతం, తంఝానికావ అస్స అరియస్స ఉపరిపి తయో మగ్గా. ఏవన్తి వుత్తాకారేన. పాదకజ్ఝానమేవ నియమేతి ఆరుప్పే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానుప్పత్తియం. విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధాతి సమ్మసితఖన్ధే వదన్తి. పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతి పాదకసమ్మసితజ్ఝానానం భేదే. యస్మా సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణమేవ అరియమగ్గస్స బోజ్ఝఙ్గాదివిసేసం నియమేతి, తతో దుతియాదిపాదకజ్ఝానతో ఉప్పన్నస్స సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణస్స పాదకజ్ఝానాతిక్కన్తానం అఙ్గానం అసమాపజ్జితుకామతావిరాగభావతో ఇతరస్స చ అతబ్భావతో తీసుపి వాదేసు విపస్సనావ నియమేతీతి వేదితబ్బో, తస్మా విపస్సనానియమేనేవ హి పఠమవాదేపి అపాదకజ్ఝానాదిపాదకాపి మగ్గా పఠమజ్ఝానికా హోన్తి. ఇతరేహి చ పాదకజ్ఝానేహి విపస్సనానియమేహి తంతంఝానికావ. ఏవం సేసవాదేసు విపస్సనానియమో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో. దుతియవాదే తంతంఝానికతా సమ్మసితసఙ్ఖారవిపస్సనానియమేహి హోతి. తత్ర హి విపస్సనా తంతంవిరాగభావనా భావేతబ్బా, న సోమనస్ససహగతా ఉపేక్ఖాసహగతా హుత్వా ఝానఙ్గాదినియమం మగ్గస్స కరోతీతి ఏవం విపస్సనానియమో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమస్మిఞ్చ వాదే పాదకసమ్మసితజ్ఝానుపనిస్సయసబ్భావే అజ్ఝాసయో ఏకన్తేన హోతీతి ‘‘పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతీతి వదన్తీ’’తి వుత్తం, అట్ఠకథాయం పన విసుద్ధిమగ్గస్స ఏతిస్సా అట్ఠకథాయ ఏకసఙ్గహితత్తా ‘‘తేసం వాదవినిచ్ఛయో…పే… వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. పుబ్బభాగేతి విపస్సనాక్ఖణే.

విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సూకసుత్తవణ్ణనా

౯. సూకన్తి సాలియవాదీనం వాలమాహ. సో హి నికన్తకసదిసో పటిముఖగతం హత్థం వా పాదం వా భిన్దతి, తస్మా భేదం ఇచ్ఛన్తేన ఉద్ధగ్గం కత్వా ఠపితం సమ్మాపణిహితం నామ, తథా అట్ఠపితం మిచ్ఛాపణిహితం నామాతి వుత్తం. మిచ్ఛాపణిహితాయాతి కమ్మస్సకతపఞ్ఞాయ మిచ్ఛాఠపనం నామ – ‘‘ఇమే సత్తా కమ్మవసేన సుఖదుక్ఖం పచ్చనుభవన్తి, తం పన కమ్మం ఇస్సరస్స ఇచ్ఛావసేన బ్రహ్మా నిమ్మినాతీ’’తిఆదినా మిచ్ఛాపకప్పనం. కేచి పన ‘‘నత్థి దిన్నన్తిఆదినా నయేన పవత్తి, తస్స వా ఞాణస్స అప్పవత్తీ’’తి వదన్తి. మగ్గభావనాయాతి ఏత్థాపి మిచ్ఛామగ్గస్స పవత్తనం, అరియమగ్గస్స వా అప్పవత్తనం మిచ్ఛాఠపనం. తేనాహ ‘‘అప్పవత్తితత్తా’’తి. అవిజ్జం భిన్దిస్సతీతి అవిజ్జం సముచ్ఛిన్దిస్సతి. మగ్గనిస్సితం కత్వా మగ్గే ఏవ పక్ఖిపిత్వా. తఞ్హి ఞాణం మగ్గస్స మూలకారణం మగ్గే సిద్ధే తస్స కిచ్చస్స మత్థకప్పత్తితో. ‘‘సమ్మాపణిహితాయ దిట్ఠియా సమ్మాపణిహితాయ మగ్గభావనాయా’’తి వుత్తత్తా మిస్సకమగ్గో కథితో. ఛవిభేదసదిసో చేత్థ అవిజ్జాభేదో, లోహితుప్పాదసదిసో లోకుత్తరమగ్గభావో దట్ఠబ్బో.

సూకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నన్దియసుత్తవణ్ణనా

౧౦. ఛన్నపరిబ్బాజకో వత్థచ్ఛాదియా ఛన్నఙ్గపరిబ్బాజకో, న నగ్గపరిబ్బాజకో.

అవిజ్జావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.