౧-౨. అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా

౧-౨. పుబ్బఙ్గమాతి పుబ్బేచరా. అవిజ్జా హి అఞ్ఞాణలక్ఖణా సమ్ముయ్హనాకారేన ఆరమ్మణే పవత్తతీతి సమ్పయుత్తధమ్మానమ్పి తదాకారానువిధానతాయ పచ్చయో హోతి. తథా హి తే అనిచ్చాసుభదుక్ఖానత్తసభావేపి ధమ్మే నిచ్చాదితో గణ్హన్తి, అయమస్సా తేసం సహజాతవసేన పుబ్బఙ్గమతా. యం పన మోహేన అభిభూతో పాపకిరియాయ ఆదీనవం అపస్సన్తో పాణం హనతి, అదిన్నం ఆదియతి, కామేసు మిచ్ఛా చరతి, ముసా భణతి, అఞ్ఞమ్పి వివిధం దుస్సీల్యం ఆచరతి, అయమస్స సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చ పుబ్బఙ్గమతా. సమాపజ్జనాయాతి తబ్భావాపజ్జనాయ అకుసలప్పత్తియా. సభావపటిలాభాయాతి అత్తలాభాయ. తేనాహ ‘‘ఉప్పత్తియా’’తి. సా పనేసా వుత్తాకారేన అకుసలానం పుబ్బఙ్గమభూతా అవిజ్జా ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. యదేతన్తి యం ఏతం పాపాజిగుచ్ఛనతాయ పాపతో అలజ్జనాకారసణ్ఠితం అహిరికం, పాపానుత్రాసతాయ పాపతో అభాయనాకారసణ్ఠితఞ్చ అనోత్తప్పం, ఏతం ద్వయం అనుదేవ అన్వాగతమేవ. అను-సద్దేన చేత్థ ఏతన్తి ఉపయోగవచనం. అనుదేవాతి ఏతస్స అత్థో సహేవ ఏకతోతి. ఏత్థ అవిజ్జాయ వుత్తనయానుసారేన తప్పటిపక్ఖతో చ అత్థో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – తత్థ యథా అకుసలకమ్మపథవసేన పవత్తియం పుబ్బఙ్గమతా అవిజ్జాయ, ఏవం కుసలకమ్మపథవసేన పుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన చ పవత్తియం విజ్జాయ పుబ్బఙ్గమతా వత్తబ్బా. వీమంసాధిపతివసేన పవత్తియం ఆధిపచ్చాకారవసేన చ పుబ్బఙ్గమతా వేదితబ్బా. ద్వీహేవాతి చ అవధారణం ఆధిపచ్చాకారస్స సహజాతేనేవ సఙ్గహేతబ్బతో.

లజ్జనాకారసణ్ఠితాతి పాపతో జిగుచ్ఛనాకారసణ్ఠితా. భాయనాకారసణ్ఠితన్తి ఉత్తసనాకారసణ్ఠితం. ఏత్థాతి హిరిఓత్తప్పే. విదతి, విన్దతీతి వా విజ్జా. విద్దసూతి చ సప్పఞ్ఞపరియాయోతి ఆహ ‘‘విద్దసునోతి విదునో’’తి. యాథావదిట్ఠీతి అవిపరీతా దిట్ఠి, సంకిలేసతో నియ్యానికదిట్ఠి. సమ్మాదిట్ఠి పహోతీతి ఏత్థ సా విజ్జా సమ్మాదిట్ఠి వేదితబ్బా. న ఏకతో సబ్బాని లబ్భన్తి సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవానం పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స అనేకరూపత్తా. లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఏకతో లబ్భన్తి కిచ్చతో భిన్నానమ్పి తాసం తత్థ సరూపతో అభిన్నత్తా. ఏకా ఏవ హి విరతి మగ్గక్ఖణే తిస్సన్నమ్పి విరతీనం కిచ్చం సాధేన్తీ పవత్తతి, యథా ఏకా ఏవ సమ్మాదిట్ఠి పరిజాననాదివసేన చతుబ్బిధకిచ్చం సాధేన్తీ పవత్తతి. తాని చ ఖో సబ్బాని అట్ఠపి పఠమజ్ఝానికే మగ్గే లబ్భన్తీతి యోజనా. పఠమజ్ఝానికేతి పఠమఝానవన్తే.

తథాభూతస్సాతి అరియమగ్గసమఙ్గినో. యస్మా మహాసళాయతనసుత్తే వుత్తం ‘‘సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం పఞ్చన్నం ఏవ అఙ్గానం వసేనా’’తి, తస్మా పఞ్చఙ్గికో లోకుత్తరమగ్గో హోతి. ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనా’’తి హి వచనం తదా మగ్గక్ఖణే విరతీనం అభావం ఞాపేతి, తస్మా కామావచరచిత్తేసు వియ లోకుత్తరచిత్తేసు విరతి అనియతాతి అధిప్పాయో. పరిసుద్ధభావదస్సనన్తి పరిసుద్ధసీలభావదస్సనత్థం. అయమత్థో దీపితో, న అరియమగ్గే విరతీనం అభావో.

యది ఏవం కస్మా అభిధమ్మే మగ్గవిభఙ్గే పఞ్చఙ్గికవారో ఆగతోతి ఆహ ‘‘యమ్పి అభిధమ్మే’’తిఆది. తన్తి ‘‘పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి వచనం. ‘‘ఏకం కిచ్చన్తరం దస్సేతుం వుత్త’’న్తి వత్వా తం దస్సేతుం ‘‘యస్మిఞ్హి కాలే’’తిఆది వుత్తం. యస్మిఞ్హి కాలేతి లోకియకాలే. తేన ‘‘ఏకం కిచ్చన్తర’’న్తి వుత్తం అట్ఠఙ్గికకిచ్చం దస్సేతి. విరతిఉప్పాదనేన మిచ్ఛావాచాదీని పుగ్గలేన మగ్గసమయే పజహాపేన్తీతి సమ్మాదిట్ఠిఆదీని ‘‘పఞ్చ కారకఙ్గానీ’’తి వుత్తాని. సమ్మావాచాదికిరియా హి విరతి, తఞ్చ ఏతాని కారాపేన్తీతి. విరతివసేనాతి విరమణకిరియావసేన కారాపకభావేన, కత్తుభావేన వాతి అత్థో. ‘‘విరతిత్తయవసేనా’’తి వా పాఠో.

సమ్మాకమ్మన్తో పూరతీతి ఇమేహి సమ్మాదిట్ఠిఆదీహి సమ్మాకమ్మన్తకిచ్చం పూరతి నామ తేహి వీరియాదికేహి తదత్థసిద్ధితో. తమ్పి సన్ధాయ ‘‘ఏకం కిచ్చన్తరం దస్సేతు’’న్తి వుత్తం. ఇమం కిచ్చన్తరం దస్సేతున్తి లోకుత్తరమగ్గక్ఖణేపి ఇమానేవ పఞ్చ సమ్మావాచాదివిరతిత్తయస్స ఏకక్ఖణే కారాపకఙ్గానీతి దస్సేతుం. ఏవం వుత్తన్తి ‘‘తస్మిం సమయే పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి (విభ. ౪౯౪) ఏవం వుత్తం. లోకియమగ్గక్ఖణే పఞ్చేవ హోన్తి, విరతి పన అనియతా, తస్మా ‘‘ఛఅఙ్గికో’’తి అవత్వా ‘‘పఞ్చఙ్గికో’’ఇచ్చేవ వుత్తం. తయిదం అభిధమ్మే పఞ్చఙ్గికవారదేసనాయ కారణకిత్తనమగ్గో, అరియమగ్గో పన అట్ఠఙ్గికోవాతి దస్సేతుం, ‘‘యా చ, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదికా దస, తప్పచ్చయా అకుసలా చ దసాతి వీసతి అకుసలపక్ఖియా, సమ్మాదిట్ఠిఆదికా దస, తప్పచ్చయా కుసలా చ దసాతి వీసతి కుసలపక్ఖియా మహాచత్తారీసకసుత్తే వుత్తా. మహాచత్తారీసకన్తి తస్సేతం నామం. మిస్సకోవ కథితో లోకుత్తరస్సపి ఇధ లబ్భమానత్తా.

యస్మా కోసలసంయుత్తేపి ఇధ చ థేరేన ‘‘ఉపడ్ఢమిదం, భన్తే, బ్రహ్మచరియస్సా’’తిఆదినా వుత్తం ‘‘మా హేవం ఆనన్దా’’తిఆదినా పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘సకలమేవిదం ఆనన్దా’’తిఆదినా భగవతా దేసితం సుత్తం ఆగతం. తస్సత్థో కోసలసంయుత్తవణ్ణనాయం వుత్తో, తస్మా వుత్తం ‘‘కోసలసంయుత్తే వుత్తత్థమేవా’’తి.

అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.