౮. గామణిసంయుత్తం

౧. చణ్డసుత్తవణ్ణనా

౩౫౩. ‘‘యేన మిధేకచ్చో చణ్డో చణ్డోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తి ఏవం పఞ్హపుచ్ఛనేన ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి చణ్డోతి గహితనామో. పాకటం కరోతీతి దస్సేతి అత్తనో చణ్డభావం.

చణ్డసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. తాలపుటసుత్తవణ్ణనా

౩౫౪. వాలోతి వుచ్చతి తాలో, తస్స తాలపుటం నామ. యథా ఆమలకీఫలసమానకం, సో పన తాలసదిసముఖవణ్ణత్తా తాలపుటోతి ఏవంనామకో. తేనాహ ‘‘తస్స కిరా’’తిఆది. అభినీహారసమ్పన్నో అనేకేసు కప్పేసు సమ్భతసావకబోధిసమ్భారో. తథా హేస అసీతియా మహాసావకేసు అబ్భన్తరో జాతో. సహస్సం దేన్తి నచ్చం పస్సితుకామా. సమజ్జవేసన్తి నేపచ్చవేసం. కీళం కత్వాతి నచ్చకీళితం కీళిత్వా, నచ్చిత్వాతి అత్థో.

పుబ్బే తథాపవత్తవుత్తన్తదస్సనే సచ్చేన, తబ్బిపరియాయే అలికేన. రాగపచ్చయాతి రాగుప్పత్తియా కారణభూతా. ముఖతో…పే… దస్సనాదయోతి ఆది-సద్దేన ముఖతో అగ్గిజాలనిక్ఖమదస్సనాదికే సఙ్గణ్హాతి. అఞ్ఞే చ…పే… అభినయాతి కామస్సాదసంయుత్తానం సిఙ్గారహస్సఅబ్భుతరసానఞ్చేవ ‘‘అఞ్ఞే చా’’తి వుత్తసన్తబీభచ్ఛరసానఞ్చ దస్సనకా అభినయా. దోసపచ్చయాతి దోసుప్పత్తియా కారణభూతా. హత్థపాదచ్ఛేదాదీతి ఆది-సద్దేన సఙ్గహితానం రుద్దవీరభయానకరసానం దస్సనకా అభినయా. మోహపచ్చయాతి మోహుప్పత్తియా కారణభూతా. ఏవమాదయోతి ఆది-సద్దేన సఙ్గహితానం కరుణాసన్తభయానకరసానం దస్సనకా అభినయా. తే హి రసే సన్ధాయ పాళియం ‘‘యే ధమ్మా రజనీయా, యే ధమ్మా దోసనీయా, యే ధమ్మా మోహనీయా’’తి చ వుత్తం.

నటవేసం గహేత్వావ పచ్చన్తి కమ్మసరిక్ఖవిపాకవసేన. తం సన్ధాయాతి తం యథావుత్తం నిరయే పచ్చనం సన్ధాయ. ఏతం ‘‘పహాసో నామ నిరయో, తత్థ ఉపపజ్జతీ’’తి వుత్తం. యథా లోకే అత్థవిసేసవసేన సకమ్మకానిపి పదాని అకమ్మకాని భవన్తి ‘‘విముచ్చతి పురిసో’’తి, ఏవం ఇధ అత్థవిసేసవసేన అకమ్మకం సకమ్మకం కత్వా వుత్తం – ‘‘నాహం, భన్తే, ఏతం రోదామీ’’తి. కో పన సో అత్థవిసేసో? అసహనం అక్ఖమనం, తస్మా న రోదామి న సహామి, న అక్ఖమామీతి అత్థో. రోదనకారణఞ్హి అసహన్తో తేన అభిభూతో రోదతి. తమేవస్స సకమ్మకభావస్స కారణభూతం అత్థవిసేసం ‘‘న అస్సువిమోచనమత్తేనా’’తి వుత్తం. మతం వా, అమ్మ, రోదన్తీతి ఏత్థాపి మతం రోదన్తి, తస్స మరణం న సహన్తి, నక్ఖమన్తీతి పాకటోయమత్థోతి.

తాలపుటసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౫. యోధాజీవసుత్తాదివణ్ణనా

౩౫౫-౩౫౭. యుజ్ఝనం యోధో, సో ఆజీవో ఏతస్సాతి యోధాజీవో. తేనాహ – ‘‘యుద్ధేన జీవికం కప్పనకో’’తి, ఉస్సాహం వాయామం కరోతీతి యుజ్ఝనవసేన ఉస్సాహం వాయామం కరోతి. పరియాపాదేన్తీతి మరణపరియన్తికం ఆపదం పాపేన్తి. తేనాహ ‘‘మరణం పటిపజ్జాపేన్తీ’’తి. దుట్ఠు ఠపితన్తి దుట్ఠాకారేన అత్తనో పరేసఞ్చ అత్థావహభావం న గతం పటిపన్నం. పరేహి సఙ్గామే జితా హతా ఏత్థ జాయన్తీతి పరజితో నామ నిరయో. అసిధనుగదాయసఙ్కుచక్కాని పఞ్చావుధాని. తం సన్ధాయాతి తం యోధాజీవం పుగ్గలం సన్ధాయ. ఏతం ‘‘యో సో’’తిఆది వుత్తం. చతుత్థపఞ్చమేసూతి హత్థారోహఅస్సారోహసుత్తేసు. ఏసేవ నయోతి ఏసో తతియే వుత్తో ఏవ అత్థతో విసేసాభావతో.

యోధాజీవసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అసిబన్ధకపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౫౮. పచ్ఛాభూమివాసినోతి అపరదేసవాసినో. ఉదకసుద్ధికభావజాననత్థాయాతి అత్తనో ఉదకసుద్ధికభావం జాననత్థఞ్చేవ లోకస్స చ ఉదకేన సుద్ధి హోతీతి ఇమస్స అత్థస్స జాననత్థఞ్చ. ఉపరి యాపేన్తీతి ఉపరి బ్రహ్మలోకం యాపేన్తి. సమ్మా ఞాపేన్తీతి సమ్మా ఉజుకంయేవ సగ్గం లోకం గమేన్తి. తేనాహ – ‘‘సగ్గం నామ ఓక్కామేన్తీ’’తి, అవక్కామేన్తి ఓగాహాపేన్తీతి అత్థో. అనుపరిగచ్ఛేయ్యాతి అనుపరితో గచ్ఛేయ్య.

అసిబన్ధకపుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఖేత్తూపమసుత్తవణ్ణనా

౩౫౯. థద్ధన్తి కథినం లూఖం. ఊసరన్తి ఊసజాతం. చతూహిపి ఓఘేహి అనభిభవనీయతాయ అహం దీపో. సబ్బపరిస్సయేహి అనభిభవనీయతాయ అహం లేణో. సబ్బదుక్ఖపరిత్తాసనతో తాయనట్ఠేన అహం తాణం. సబ్బభయహింసనతో అహం సరణన్తి యోజేతబ్బం.

ఉదకమణికోతి మహన్తం ఉదకభాజనం. బహి విస్సన్దనవసేన ఉదకం న హరతీతి అహారీ, పరితో న పగ్ఘరతీతి అపరిహారీ. సక్కచ్చమేవ దేసేన్తి సద్ధమ్మగారవస్స సబ్బసత్తేసు మహాకరుణాయ చ బుద్ధానం సమానరసత్తా. చతస్సో పన పరిసా సత్థుగారవేన అత్తనో చ సద్ధాసమ్పన్నతాయ సద్దహిత్వా ఓకప్పేత్వా సుణన్తి, తస్మా తా దేసనాఫలేన యుజ్జన్తి. కిచ్చసిద్ధియా సత్థు దేసనా తత్థ సక్కచ్చదేసనా నామ జాతా.

ఖేత్తూపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సఙ్ఖధమసుత్తవణ్ణనా

౩౬౦. ‘‘యో కోచి పురిసో పాణాతిపాతీ ముసావాదీ, సబ్బో సో ఆపాయికో’’తి వత్వా పున ‘‘యంబహులం యంబహులం కరోతి, తేన దుగ్గతిం గచ్ఛతీ’’తి వదన్తో అత్తనావ అత్తనో వాదం భిన్దతి. ఏవం సన్తేతి యది బహుసో కతేన పాపకమ్మేన ఆపాయికో, ‘‘యో కోచి పాణమతిపాతేతీ’’తిఆదివచనం మిచ్ఛాతి. చత్తారి పదానీతి ‘‘యో కోచి పాణమతిపాతేతీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తా చత్తారో అత్థకోట్ఠాసా. దిట్ఠియా పచ్చయా హోన్తి ‘‘అత్థి ఖో పన మయా’’తిఆదినా అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తస్స. బలసమ్పన్నోతి సమత్థో. సఙ్ఖధమకోతి సఙ్ఖస్స ధమనకిచ్చే ఛేకో. అదుక్ఖేనాతి సుఖేన. ఉపచారోపి అప్పనాపి వట్టతి ఉభిన్నం సామఞ్ఞవచనభావతో. అప్పమాణకతభావో లబ్భతేవ. తథా హి తం కిలేసానం విక్ఖమ్భనసమత్థతాయ దీఘసన్తానతాయ విపులఫలతాయ చ ‘‘మహగ్గత’’న్తి వుచ్చతి.

న ఓహీయతీతి యస్మిం సన్తానే కామావచరకమ్మం, మహగ్గతకమ్మఞ్చ కతూపచితం విపాకదానే లద్ధావసరం హుత్వా ఠితం, తేసు కామావచరకమ్మం ఇతరం నీహరిత్వా సయం తత్థ ఓహీయిత్వా అత్తనో విపాకం దాతుం న సక్కోతి, మహగ్గతకమ్మమేవ పన ఇతరం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకం దాతుం సక్కోతి గరుభావతో. తేనాహ ‘‘తం కామావచరకమ్మ’’న్తిఆది. కిలేసవసేనాతి పాపకమ్మస్స మూలభూతకిలేసవసేన. పాణాతిపాతాదయో హి దోసమోహలోభాదిమూలకిలేససముట్ఠానా. కిలేసవసేనాతి వా కమ్మకిలేసవసేన. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పాణాతిపాతో ఖో, గహపతిపుత్త, కమ్మకిలేసో’’తిఆది (దీ. ని. ౩.౨౪౫). యథానుసన్ధినావ గతన్తి యథానుసన్ధిసఙ్ఖాతఅనుసన్ధినా ఓసానం గతం సంకిలేససమ్ముఖేన ఉట్ఠితాయ వోదానధమ్మవసేన నిట్ఠాపితత్తా.

సఙ్ఖధమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. కులసుత్తవణ్ణనా

౩౬౧. ఏవం పవత్తఈహితికాతి ఏవం ద్విధా పవత్తఈహితికా. ద్వీహితికా దుక్కరజీవికపయోగా. సలాకమత్తం వుత్తం ఏత్థాతి సలాకా వుత్తా, పురిమపదే ఉత్తరపదలోపో. ఉభతోకోటికన్తి యది ‘‘కులానుదయం న వణ్ణేమీ’’తి వదతి, ‘‘భూతా నిక్కరుణా సమణ తుమ్హే’’తి వాదం ఆరోపేహి. అథ సబ్బదాపి ‘‘కులానుదయం వణ్ణేమీ’’తి వదతి. ఏవం సన్తే ‘‘కస్మా ఏవం దుబ్భిక్ఖే కాలే మహతియా పరిసాయ పరివుతో జనపదచారికం చరన్తా కులూపచ్ఛేదాయ పటిపజ్జథా’’తి ఏవం ఉభతోకోటికం వాదం ఆరోపేహీతి గామణిం ఉయ్యోజేసి.

ద్వే అన్తేతి ఉభో కోటియో. బహి నీహరితున్తి న వణ్ణేమి వణ్ణేమీతి ద్వే అన్తే మోచేన్తో తం పుచ్ఛితమత్థం బహి నీహరతి నామ. తత్థ దోసం దత్వా చోదేన్తో తం అపుచ్ఛం కరోన్తో గిలిత్వా వియ అన్తో పవేసేతి నామ.

ఇతో సో గామణీతిఆది అత్తనో భిక్ఖూనం అఞ్ఞేసఞ్చ అత్థకామానం భిక్ఖప్పదానేన అనిట్ఠప్పత్తిఅభావదస్సనత్థం ఆరద్ధం. దానేన సమ్భూతానీతి దానమయేన పుఞ్ఞకిరియవత్థునా సమ్మదేవ భూతిం వడ్ఢిం పత్తాని. సచ్చేన అరియవోహారేన సమ్మదేవ భూతాని ఉప్పన్నాని సచ్చసమ్భూతానీతి ఆహ ‘‘సచ్చం నామ సచ్చవాదితా’’తి. సేససీలన్తి అట్ఠవిధఅరియవోహారతో అఞ్ఞసీలం. నిహితన్తి తస్మిం కులే పుబ్బపురిసేహి నిధానభావేన నిహితం. దుప్పయుత్తాతి కసివాణిజ్జాదివసేన దుట్ఠు పయుత్తా కమ్మన్తా. విపజ్జన్తీతి నస్సన్తి. కులఙ్గారోతి కులస్స అఙ్గారసదిసో వినాసకపుగ్గలో. అనిచ్చతాతి మరణం. తస్మిం కులే పధానపురిసానం భోగానం వా సబ్బసో వినాసో. తేనాహ ‘‘హుత్వా అభావో’’తిఆది.

కులసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. మణిచూళకసుత్తవణ్ణనా

౩౬౨. తం పరిసన్తి తం రాజన్తేపురే నిసిన్నం రాజపరిసం. నయగ్గాహేతి కుతోచిపి అసుత్వా కేవలం అత్తనో ఏవ మతియా నయగ్గహణే ఠత్వా.

కారేతుం వట్టతి సతి సమ్భవే పటిసఙ్ఖారస్స, సేనాసనవినాసో న అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బోతి అధిప్పాయో. అత్తనో ఏత్థ కిచ్చావసానే యం గిహీనంయేవ సన్తకం తావకాలికం, తం గిహివికతన్తి ఆహ ‘‘గిహివికతం కత్వా’’తి. న వదామి పబ్బజ్జితాసారుప్పతో.

మణిచూళకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. భద్రకసుత్తవణ్ణనా

౩౬౩. ఏవంనామకేతి మల్లా నామ జానపదినో రాజకుమారా, నేసం నివాసతాయ ‘‘మల్లా’’ఇచ్చేవ బహువచనవసేన లద్ధనామత్తా ఏవంనామకే జనపదే. నత్థి ఏతస్స పత్తియా కాలన్తరసఞ్ఞితో కాలోతి అకాలో, సో ఏవ అకాలికో. తేనాహ – ‘‘కాలం అనతిక్కమిత్వా పత్తేనా’’తి. సో పన ‘‘యంకిఞ్చి దుక్ఖం ఉప్పజ్జమానం ఉప్పజ్జతి, సబ్బం తం ఛన్దమూలక’’న్తి ఏవం వుత్తో దుక్ఖస్స ఛన్దమూలభావో, ఏవం ఛన్దమూలకస్స దుక్ఖస్స కథితత్తా ‘‘ఇమస్మిం సుత్తే వట్టదుక్ఖం కథిత’’న్తి వుత్తం.

భద్రకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. రాసియసుత్తవణ్ణనా

౩౬౪. రాసిం కత్వా మారపాసవసేన, తత్రాపి అన్తరభేదేన విభజిత్వా పుచ్ఛితబ్బపఞ్హే ఏకతో రాసిం కత్వా. తపనం అత్తపరితాపనం తపో, సో ఏతస్స అత్థీతి తపస్సీ, తం తపస్సిం. సో పన తం తపం నిస్సాయ ఠితో నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘తపనిస్సితక’’న్తి. సో పన అనేకాకారభేదేన లూఖం ఫరుసం జీవనసీలత్తా లూఖజీవీ నామ. తేనాహ ‘‘లూఖజీవిక’’న్తి. మజ్ఝిమాయ పటిపత్తియా ఉప్పథభావేన అవనియా గన్ధబ్బాతి అన్తా, తతో ఏవ లామకత్తా అన్తా. లామకమ్పి ‘‘అన్తో’’తి వుచ్చతి ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికానం (ఇతివు. ౯౧; సం. ని. ౩.౮౦), ఏకో అన్తో’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౨.౧౫; ౩.౯౦). అట్ఠకథాయం పన అఞ్ఞమఞ్ఞఆధారభావం ఉరీకత్వా ‘‘కోట్ఠాసా’’తి వుత్తం. హీనో గామోతి పాళి. గామ-సద్దో హీనపరియాయోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘గామ్మో’’తి. గామే భవోతి గామ్మో. గామ-సద్దో చేత్థ గామవాసివిసయో ‘‘గామో ఆగతో’’తిఆదీసు వియ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘గామవాసీనం ధమ్మో’’తి వుత్తం, తేసం చారిత్తన్తి అత్థో. అత్త-సద్దో ఇధ సరీరపరియాయో ‘‘అత్తన్తపో’’తిఆదీసు వియాతి ఆహ ‘‘సరీరదుక్ఖకరణన్తి అత్థో’’తి.

ఏత్థాతి ఏతస్మిం తపనిస్సితగరహితబ్బపదే కస్మా అన్తద్వయమజ్ఝిమపటిపదాగహణం? అత్తకిలమథానుయోగో తావ గయ్హతు ఇదమత్థితాయాతి అధిప్పాయో. కామభోగీతపనిస్సితకనిజ్జరవత్థూనం దస్సనే యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స విభజిత్వా కథనం సమ్భవతీతి తే దస్సేత్వా అధిప్పేతత్థో కథితో.

తమత్థన్తి యో ‘‘కామభోగీతపనిస్సితకేసు గరహితబ్బేయేవ గరహతి, పసంసితబ్బేయేవ చ పసంసతీ’’తి వుత్తో అత్థో, తమత్థం పకాసేన్తో. సాహసికకమ్మేనాతి అయుత్తేన కమ్మేన. ధమ్మేన చ అధమ్మేన చాతి ధమ్మికేన అధమ్మికేన చ. అయోనిసో పవత్తం బాహిరకం సన్ధాయ చోదకో ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ. ఇతరో నయిదం తాదిసం అత్తపరితాపనం అధిప్పేతం, అథ ఖో యోనిసో పవత్తం సాసనికమేవాతి దస్సేన్తో ‘‘చతురఙ్గవీరియవసేన చా’’తి ఆహ. తత్థ ‘‘కామం తచో చ న్హారు చ అట్ఠి చ అవసిస్సతూ’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౧౮౪; సం. ని. ౨.౨౨.౨౩౭; అ. ని. ౨.౫) నయేన వుత్తా సరీరేనిరపేక్ఖవిపస్సనాయ ఉస్సుక్కాపనవసేన పవత్తా వీరియభావనా ‘‘చతురఙ్గవీరియవసేనా’’తి వుత్తా. తథా అబ్భోకాసికనేసజ్జికతపాదినిస్సితావ కిలేసనిమ్మథనయోగ్యా వీరియభావనా ‘‘ధుతఙ్గవసేన చా’’తి వుత్తాతి. అరియమగ్గేన నిస్సేసకిలేసానం పజహనా నిజ్జరా. సా చ అత్తపచ్చక్ఖతాయ సన్దిట్ఠికా తిణ్ణం మూలకిలేసానం పజహనేన ‘‘తిస్సో’’తి చ వుత్తా. తేనాహ ‘‘ఏకోపీ’’తిఆది.

రాసియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౩. పాటలియసుత్తవణ్ణనా

౩౬౫. ‘‘మాయఞ్చాహం పజానామీ’’తి వచనం కామం తేసం మాయావీభావదస్సనపరం, భగవతో పన మాయాసాఠేయ్యాదికస్స సబ్బస్స పాపధమ్మస్స బోధిమూలే ఏవ సేతుఘాతో, తస్మా సబ్బసో పహీనమాయో, సబ్బఞ్ఞుతాయ మాయం అఞ్ఞే చ ఞేయ్యే సబ్బసో జానాతి. తేన వుత్తం ‘‘మాయఞ్చాహం, గామణి, పజానామీ’’తిఆది. మాయఞ్చ పజానామీతి న కేవలమహం మాయం ఏవ జానామి, అథ ఖో అఞ్ఞమ్పి ఇదఞ్చిదఞ్చ జానామీతి.

ఇత్థికామేహీతి ఇత్థీహి చేవ తదఞ్ఞకామేహి చ. ఏకస్మిం ఠానేతి ఏకస్మిం పదేసే. ఏకేకస్సేవ ఆగన్తుకస్స గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా. సత్తిఅనురూపేనాతి విభవసత్తిఅనురూపేన. బలానురూపేనాతి పరివారబలానురూపేన. సత్తిఅనురూపేనాతి వా సద్ధాసత్తిఅనురూపేన. బలానురూపేనాతి విభవబలానురూపేన. ధమ్మేసు సమాధి దసకుసలధమ్మేసు సమాధానం. అగ్గహితచిత్తతా పరియుట్ఠకారితా. తేన లోకియసీలవిసుద్ధి దిట్ఠివిసుద్ధి చ వుత్తా. తథా చాహ – ‘‘కో చాది కుసలానం ధమ్మానం, సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౬౯). తత్థ పతిట్ఠితస్స ఉపరి కత్తబ్బం దస్సేతుం ‘‘ధమ్మసమాధిస్మిం ఠితో’’తిఆది వుత్తం. అయం పటిపదాతి తస్స కమ్మఫలవాదినో సత్థు వచనం సబ్బేసఞ్చ అయం మయ్హం సీలసంవరబ్రహ్మవిహారభావనాసఙ్ఖాతాపటిపదా అనపరాధకతాయ ఏవ సంవత్తతి. జయగ్గాహోతి ఉభయథాపి మయ్హం కాచి జాని నత్థి.

పఞ్చ ధమ్మా ధమ్మసమాధి నామ, విపస్సనామగ్గఫలధమ్మమత్తం వా. తతియవికప్పే సీలాదివిసుద్ధియా సద్ధిం బ్రహ్మవిహారా యథావుత్తతివిధధమ్మావహత్తా ఏవ ధమ్మసమాధి నామ. పూరేన్తస్స ఉప్పన్నా చిత్తేకగ్గతాతి వుత్తఖణికచిత్తేకగ్గతా. సాపి చిత్తస్స సమాధానతో ‘‘చిత్తసమాధీ’’తి వుత్తా, తస్స పటిపక్ఖం విక్ఖమ్భన్తీ సముచ్ఛిన్దన్తీ చ హుత్వా పవత్తా యథావుత్తసమాధి ఏవ విసేసేన చిత్తసమాధి నామ.

పాటలియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

గామణిసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.