౬. దుతియకామభూసుత్తవణ్ణనా

౩౪౮. నిరోధం వలఞ్జేతి అనాగామిభావతో. ఇమే సఙ్ఖారాతి ఇమే ‘‘కాయసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారో, చిత్తసఙ్ఖారో’’తి వుచ్చమానా తయో సఙ్ఖారా. సద్దతోపి, అత్థతోపి అఞ్ఞమఞ్ఞం మిస్సా, తతో ఏవ ఆలుళితా ఆకులా, అవిభూతా దుబ్బిభావనా, దుద్దీపనా అసఙ్కరతో దీపేతుం దుక్కరా. తథా హి కుసలచేతనా ఏవ ‘‘కాయసఙ్ఖారో’’తిపి వుచ్చతి, ‘‘వచీసఙ్ఖారో’’తిపి, ‘‘చిత్తసఙ్ఖారో’’తిపి. అస్సాసపస్సాసాపి కత్థచి ‘‘కాయసఙ్ఖారో’’తి, వితక్కవిచారాపి ‘‘వచీసఙ్ఖారో’’తి వుచ్చన్తి, సఞ్ఞావేదనాపి ‘‘చిత్తసఙ్ఖారో’’తి వుచ్చన్తి. తేన వుత్తం ‘‘తథా హీ’’తిఆది. తత్థ ఆకడ్ఢిత్వా గహణం ఆదానం, సమ్పత్తస్స హత్థే కరణం గహణం, గహితస్స విస్సజ్జనం ముఞ్చనం, ఫన్దనం చోపనం పాపేత్వా నిప్ఫాదేత్వా. హనుసఞ్చోపనన్తి కాయవిఞ్ఞత్తివసేన పుబ్బభాగే హనుసఞ్చోపనం కత్వా. ఏవఞ్హి వచీభేదకరణం. ఏవం ఇమేతిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స నిగమనం.

పదత్థం పుచ్ఛతి ఇతరసఙ్ఖారేహి పదత్థతో విసేసం కథాపేస్సామీతి. కాయనిస్సితాతి ఏత్థ కాయనిస్సితతా చ నేసం తబ్భావభావితాయ వేదితబ్బా, న కాయస్స నిస్సయపచ్చయతావసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘కాయే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తీ’’తి ఆహ. కాయోతి చేత్థ కరజకాయో దట్ఠబ్బో. చిత్తనిస్సితాతి చిత్తం నిస్సాయ తం నిస్సయపచ్చయభూతం లభిత్వా ఉప్పన్నా.

‘‘సమాపజ్జామీ’’తి పదస్స సమీపే వుచ్చమానం ‘‘సమాపజ్జిస్స’’న్తి పదం ఆసన్నానాగతకాలవాచీ ఏవ భవితుం యుత్తం, న ఇతరన్తి ఆహ – ‘‘పదద్వయేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తికాలో కథితో’’తి. తయిదం తస్స తథా వత్తబ్బతాయ వుత్తం, న పన తస్స తథా చిత్తపవత్తిసమ్భవతో. సమాపన్నేపి ఏసేవ నయో. పురిమేహీతి ‘‘సమాపజ్జిస్సం సమాపజ్జామీ’’తి ద్వీహి పదేహి. పచ్ఛిమేనాతి ‘‘సమాపన్నో’’తి పదేన.

భావితం హోతి ఉప్పాదితం హోతి నిరోధసమాపన్నత్థాయ. అనుపుబ్బసమాపత్తిసమాపజ్జనసఙ్ఖాతాయ నిరోధభావనాయ తం చిత్తం భావితం హోతి. తేనాహ ‘‘యం త’’న్తిఆది. దుతియజ్ఝానేయేవాతి దుతియజ్ఝానక్ఖణే నిరుజ్ఝతి. తత్థ అనుప్పజ్జనతో అనుప్పాదనతో హేట్ఠా నిరోధోతి అధిప్పేతో. చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం తజ్జా పరికమ్మసిద్ధా యా అప్పవత్తి, తత్థ ‘‘నిరోధసమాపత్తిసఞ్ఞా’’తి, యా నేసం తథా అప్పవత్తి. సా ‘‘అన్తోనిరోధే నిరుజ్ఝతీ’’తి వుత్తా.

‘‘చిత్తసఙ్ఖారో నిరుద్ధో’’తి వచనతో తదఞ్ఞేసం అనిరోధం ఇచ్ఛన్తానం వాదం దస్సేన్తో ‘‘చిత్తసఙ్ఖారో నిరుద్ధోతి వచనతో’’తిఆదిం వత్వా తత్థ అతిప్పసఙ్గదస్సనముఖేన తం వాదం నిసేధేతుం ‘‘తే వత్తబ్బా’’తిఆదిమాహ. అభినివేసం అకత్వాతి యథాగతే బ్యఞ్జనమత్తే అభినివేసం అకత్వా. ఆచరియానం నయేతి ఆచరియానం పరమ్పరాగతే ధమ్మనయే ధమ్మనేత్తియం ఠత్వా.

కిరియమయపవత్తస్మిన్తి పరిత్తభూమకకుసలాకుసలధమ్మపబన్ధే వత్తమానే. తస్మిఞ్హి వత్తమానే కాయిక-వాచసిక-కిరియసమ్పవత్తి హోతి, దస్సన-సవనాదివసేన ఆరమ్మణగ్గహణే పవత్తమానేతి అత్థో. తేనాహ – ‘‘బహిద్ధారమ్మణేసు పసాదే ఘట్టేన్తేసూ’’తి. మక్ఖితాని వియాతి పుఞ్ఛితాని వియ హోన్తి ఘట్టనాయ విబాధితత్తా. ఏతేనాయం ఘట్టనా పఞ్చద్వారికవిఞ్ఞాణానం వేగసా ఉప్పజ్జనాయ న ఆరమ్మణన్తి దస్సేతి. తేనేవాహ – ‘‘అన్తోనిరోధే పఞ్చ పసాదా అతివియ విరోచన్తీ’’తి.

తతో పరం సచిత్తకో భవిస్సామీతి ఇదం అత్థతో ఆపన్నం గహేత్వా వుత్తం – ‘‘ఏత్తకం కాలం అచిత్తకో భవిస్సామీ’’తి ఏతేనేవ తస్స అత్థస్స సిద్ధత్తా. యం ఏవం భావితన్తి ఏత్థ విసుం చిత్తస్స భావనా నామ నత్థి, అద్ధానపరిచ్ఛేదం పన కత్వా నిరోధసమాపత్తత్థాయ కాతబ్బపరికమ్మభావనాయ ఏవ తస్స సిజ్ఝనతో.

సా పనేసా నిరోధకథా. ద్వీహి బలేహీతి సమథవిపస్సనాబలేహి. తయో చ సఙ్ఖారానన్తి తిణ్ణం కాయవచీచిత్తసఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియా. సోళసహి ఞాణచరియాహీతి అనిచ్చానుపస్సనాదీనం అట్ఠన్నం అనుపస్సనాఞాణానం, అట్ఠన్నఞ్చ మగ్గఫలఞాణానం వసేన ఇమాహి సోళసహి ఞాణప్పవత్తీహి. నవహి సమాధిచరియాహీతి అట్ఠ సమాపత్తియో అట్ఠ సమాధిచరియా, తాసం ఉపచారసమాధి సమాధిభావసామఞ్ఞేన ఏకా సమాధిచరియాతి ఏవం నవహి సమాధిచరియాహి. వసీభావతాపఞ్ఞాతి వసీభావతాసఙ్ఖాతా పఞ్ఞా. సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే కథితా, తే తావ ఆకారా తిట్ఠన్తు, సరూపమత్తస్స పనస్స వత్తబ్బన్తి ఆహ – ‘‘కో పనాయం నిరోధో నామా’’తి. యది ఖన్ధానం అప్పవత్తి, అథ కిమత్థమేతం ఝానసుఖాదిం వియ సమాపజ్జన్తీతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖారాన’’న్తిఆది.

ఫలసమాపత్తిచిత్తన్తి అరహత్తం అనాగామిఫలచిత్తం. ‘‘తతో పరం భవఙ్గసమయే’’తి వుత్తత్తా ఆహ ‘‘కిం పన…పే… న సముట్ఠాపేతీ’’తి. సముట్ఠాపేతి రూపసముప్పాదకత్తా. ఇమస్సాతి నిరోధం సమాపన్నభిక్ఖునో. సా న సముట్ఠాపేతీతి సా చతుత్థజ్ఝానికా ఫలసమాపత్తి న సముట్ఠాపేతి అస్సాసపస్సాసే. ఫలసమాపత్తియా చతుత్థజ్ఝానికభావో కథం నిచ్ఛితోతి ఆహ – ‘‘కిం వా ఏతేనా’’తిఆది. వక్ఖమానాకారేనపి పరిహారో హోతీతి. సన్తసమాపత్తితోతి నిరోధసమాపత్తిమేవ సన్ధాయ వదతి. అబ్బోహారికా హోన్తి అతిసుఖుమసభావత్తా, సఞ్జీవత్థేరస్స పుబ్బే సమాపత్తిక్ఖణే అస్సాసపస్సాసా అబ్బోహారికభావం గచ్ఛన్తి. తేన వుత్తం ‘‘భవఙ్గసమయేనేవేతం కథిత’’న్తి.

కిరియమయ …పే… ఉప్పజ్జతీతి కస్మా వుత్తం? నను భవఙ్గుప్పత్తికాలమ్పి వితక్కవిచారా ఉప్పజ్జన్తేవాతి? కిఞ్చాపి ఉప్పజ్జన్తి, వచీసఙ్ఖారలక్ఖణప్పత్తా పన న హోన్తీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘కిం భవఙ్గ’’న్తిఆది వుత్తం.

సుఞ్ఞతో ఫస్సోతిఆదయో సగుణేనపి ఆరమ్మణేనాతి ఆరమ్మణభూతమేతం. సుఞ్ఞతా నామ ఫలసమాపత్తి నిచ్చసుఖఅత్తసభావతో సుఞ్ఞత్తా. ‘‘సుఞ్ఞతో ఫస్సో’’తి వుత్తం వుత్తనయేన సుఞ్ఞసభావత్తా. అనిమిత్తా నామ ఫలసమాపత్తి రాగనిమిత్తాదీనం అభావతో. అప్పణిహితా నామ ఫలసమాపత్తి రాగపణిధిఆదీనమభావతో. సేసం వుత్తనయమేవ. తేనాహ ‘‘అనిమిత్తప్పణిహితేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. రాగనిమిత్తాదీనన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన సఙ్ఖారనిమిత్తస్సపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. యదగ్గేన ఫలసమాపత్తిసమ్ఫస్సో సుఞ్ఞతో నామ, తదగ్గేన ఫలసమాపత్తిపి సుఞ్ఞతా నామ, ఫస్ససీసేన పన దేసనా ఆగతాతి తథా వుత్తం. అనిమిత్తప్పణిహితేసుపి ఏసేవ నయో.

ఆగమనం ఏత్థ, ఏతాయాతి వా ఆగమనికా, సా ఏవ ఆగమనియా క-కారస్స య-కారం కత్వా. వుట్ఠాతి నిమిత్తతో మగ్గస్స ఉప్పాదనేన. అనిమిత్తా నామ నిచ్చనిమిత్తస్స ఉగ్ఘాటనతో. ఏత్థ చ వుట్ఠానమేవ పమాణం, న పరిగ్గహదస్సనాని. అప్పణిహితా నామ సుఖపణిధియా పటిపక్ఖతో. సుఞ్ఞతా నామ అత్తదిట్ఠియా ఉజుపటిపక్ఖత్తా సత్తసుఞ్ఞతాయ సుదిట్ఠత్తా. మగ్గో అనిమిత్తో నామ విపస్సనాగమనతో. ఫలం అనిమిత్తం నామ మగ్గాగమనతో. వికప్పో ఆపజ్జేయ్య ఆగమనస్స వవత్థానస్స అభావేన, విపస్సనాయ అనిమిత్తాదినామలాభో అవవత్థితోతి అధిప్పాయో. తేన వుత్తం ‘‘తస్మా’’తిఆది. యస్మా పన సా మగ్గవుట్ఠానకాలే ఏవరూపాపి హోతీతి తస్స వసేన మగ్గఫలానం వియ ఫస్సస్సపి పవత్తిరూపత్తా యథావుత్తో వికప్పో అనవసరోతి దట్ఠబ్బం. తయో ఫస్సా ఫుసన్తీతి పుగ్గలభేదవసేన వుత్తం. న హి ఏకంయేవ పుగ్గలం ఏతస్మిం ఖణే తయో ఫస్సా ఫుసన్తి. ‘‘తివిధో ఫస్సో ఫుసతీ’’తి వా భవితబ్బం. యస్మా పన ‘‘నిరోధఫలసమాపత్తియా వుట్ఠితస్సా’’తిఆది యస్స యథావుత్తా తయో ఏవ ఫస్సా సమ్భవన్తి, తస్స అనవసేసగ్గహణవసేనేవ వుత్తం ‘‘తయో ఫస్సా ఫుసన్తీ’’తి.

నిబ్బానం వివేకో నామ సబ్బసఙ్ఖారవివిత్తభావతో. తస్మిం వివేకే ఏకన్తేనేవ నిన్నపోణత్తా ఏవ హి తే పటిప్పస్సద్ధసబ్బుస్సుక్కా ఉత్తమపురిసా చతున్నం ఖన్ధానం అప్పవత్తిం అనవసేసగ్గహణలక్ఖణం నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తీతి.

దుతియకామభూసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.