౯. ఛన్నవగ్గో

౧. పలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౮౪. అనిచ్చలక్ఖణమేవ కథితం, తఞ్చ పరియాయేన, అనిచ్చలక్ఖణే కథితే ఇతరలక్ఖణాని కథితానేవ హోన్తి బ్యభిచారభావతో.

౨. సుఞ్ఞతలోకసుత్తవణ్ణనా

౮౫. అత్తనో ఇదన్తి అత్తనియన్తి ఆహ ‘‘అత్తనో సన్తకేనా’’తి.

౩. సంఖిత్తధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౮౬. వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి ఖన్ధియవగ్గే ఖన్ధవసేన ఆగతం, ఇధ ఆయతనవసేనాతి అయమేవ విసేసో.

౪. ఛన్నసుత్తవణ్ణనా

౮౭. సబ్బనిమిత్తేహి పటిసల్లీయతి ఏతేనాతి పటిసల్లానం, ఫలసమాపత్తి. జీవితహారకసత్థం జీవితస్స హరణతో, సత్తానఞ్చ ససనతో హింసనతో. పరిచరితోతి పయిరుపాసితో. తేన యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జిన్తి దీపేతి.

అనుపవజ్జన్తి పరేహి న ఉపవదితబ్బం. తం పనేత్థ ఆయతిం అప్పటిసన్ధిభావతో హోతీతి ఆహ ‘‘అప్పవత్తిక’’న్తి. ‘‘నేతం మమా’’తిఆదీని వదన్తో అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా కథేసి. పుథుజ్జనభావమేవ దీపేన్తో వదతి అకతకిచ్చభావదీపనేన. కిఞ్చాపి థేరో పుచ్ఛితం పఞ్హం అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా కథేసి, ‘‘న సమనుపస్సామీ’’తి పన వదన్తో కిఞ్చి నిప్ఫత్తిం న కథేసి, తస్మా ‘‘ఇదమ్పి మనసి కాతబ్బ’’న్తి ఇదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.

కిలేసపస్సద్ధీతి కిలేసపరిళాహవూపసమో. భవత్థాయ పున భవత్థాయ. ఆలయనికన్తి పరియుట్ఠానేతి భవన్తరే అపేక్ఖాసఞ్ఞితే ఆలయే నికన్తియా చ పరియుట్ఠానప్పత్తియా. అసతి అవిజ్జమానాయ. పటిసన్ధివసేన అఞ్ఞభవతో ఇధాగమనం ఆగతి నామ. చుతివసేన గమనన్తి చవనవసేన ఇతో గతి. అనురూపగమనం గతి నామ తదుభయం న హోతి. చుతూపపాతో అపరాపరభవనవసేన చుతి, ఉపపజ్జనవసేన ఉపపాతో, తదుభయమ్పి న హోతి. ఏవం పన చుతూపపాతే అసతి నేవిధ న ఇధ లోకే. న హురం న పరలోకే హోతి. తతో ఏవ న ఉభయత్థ హోతి. అయమేవ అన్తో అయం ఇధలోకే పరలోకే చ అభావోయేవ దుక్ఖస్స పరియోసానం. అయమేవాతి యథావుత్తో ఏవ – ఏత్థ ఏతస్మిం పాఠే పరమ్పరాగతో పమాణభూతో అత్థో.

యే పనాతి సమ్మవాదినో సన్ధాయ వదతి. అన్తరాభవం ఇచ్ఛన్తి ‘‘ఏవం భవేన భవన్తరసమ్బన్ధో యుజ్జేయ్యా’’తి. నిరత్థకం అన్తరాభవస్స నామ కస్సచి అభావతో. చుతిక్ఖన్ధానన్తరఞ్హి పటిసన్ధిక్ఖన్ధానంయేవ పాతుభావో. తేనాహ ‘‘అన్తరాభవస్స…పే… పటిక్ఖిత్తోయేవా’’తి. తత్థ భావోతి అత్థితా. అభిధమ్మే కథావత్థుప్పకరణే (కథా. ౫౦౫-౫౦౭) పటిక్ఖిత్తోయేవ. యది ఏవం ‘‘అన్తరేనా’’తి ఇదం కథన్తి ఆహ ‘‘అన్తరేనా’’తిఆది. వికప్పతో అఞ్ఞం వికప్పన్తరం, తస్స దీపనం ‘‘అన్తరేనా’’తి వచనం. న అన్తరాభవదీపనం తాదిసస్స అనుపలబ్భనతో పయోజనాభావతో చ. యత్థ హి విపాకవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో, తత్థస్స నిస్సయభూతస్స వత్థుస్స సహభావీనఞ్చ ఖన్ధానం సమ్భవోతి సద్ధిం అత్తనో నిస్సయేన విఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతేవాతి నాస్స ఉప్పత్తియా దేసదూరతా వేదితబ్బా. ‘‘నేవ ఇధ న హుర’’న్తి వుత్తద్వయతో అపరం వికప్పేన ‘‘న ఉభయ’’న్తి, తత్థపి న హోతియేవాతి అధిప్పాయో. ‘‘అన్తరేనా’’తి వా ‘‘వినా’’తి ఇమినా సమానత్థో నిపాతో, తస్మా నేవిధ, న హురం, ఉభయం వినాపి నేవాతి అత్థో.

ఆహరీతి ఛిన్నవసేన గణ్హి. తేనాహ ‘‘కణ్ఠనాళం ఛిన్దీ’’తి. పరిగ్గణ్హన్తోతి సమ్మసన్తో. పరినిబ్బుతో దీఘరత్తం విపస్సనాయం యుత్తపయుత్తభావతో. ‘‘అనుపవజ్జం ఛన్నేన భిక్ఖునా సత్థం ఆహరిత’’న్తి, కథేసీతి అసేక్ఖకాలే బ్యాకరణం వియ కత్వా కథేసి.

ఇమినాతి ‘‘ఉపవజ్జకులానీ’’తి ఇమినా వచనేన. థేరోతి సారిపుత్తత్థేరో. ఏవన్తి ఏవం పుబ్బకాలేసు సంసట్ఠవిహారీ హుత్వా ఠితో పచ్ఛా అరహత్తం పాపుణిస్సతీతి ఆసఙ్కన్తో పుచ్ఛతి. సేసం ఉత్తానమేవ.

ఛన్నసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౬. పుణ్ణసుత్తాదివణ్ణనా

౮౮-౮౯. తన్తి చక్ఖురూపద్వయం. తేనాహ ‘‘చక్ఖుఞ్చేవ రూపఞ్చా’’తి. నన్దిసముదయాతి నన్దియా సముదయతణ్హాయ సేసకారణేహి నన్దియా సముదితి సమోధానం నన్దిసముదయో, తస్మా నన్దిసముదయా. తేనాహ ‘‘తణ్హాయ సమోధానేనా’’తి. పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖస్స సమోధానేన సముదితి పవత్తియేవాతి సహ సముదయేన దుక్ఖస్స దస్సితత్తా ‘‘వట్టం మత్థకం పాపేత్వా’’తి వుత్తం. నిరోధూపాయేన సద్ధిం నిరోధస్స దస్సితత్తా ‘‘వివట్టం మత్థకం పాపేత్వా’’తి. పుచ్ఛానుసన్ధిఆదీసు అఞ్ఞతరో న హోతీతి ఆహ – ‘‘పాటియేక్కో అనుసన్ధీ’’తి.

చణ్డాతి కోధనా. దుట్ఠాతి దోసవన్తోతి అత్థో. కిబ్బిసాతి పాపా. కక్ఖళాతి దారుణా. ఘటికముగ్గరేనాతి ఏకస్మిం పక్ఖే ఘటికం దస్సేత్వా కతేన రస్సదణ్డేన. సత్తానం ససనతో సత్థం, తతో ఏవ జీవితస్స హరణతో హారకఞ్చాతి సత్థహారకం. ఇన్ద్రియసంవరో ‘‘దమో’’తి వుత్తో మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం దమనతో. పఞ్ఞా ‘‘దమో’’తి వుత్తా కిలేసవిసేవితానం దమనతో వూపసమనతో. ఉపోసథకమ్మం ‘‘దమో’’తి వుత్తం కాయద్వారాదీహి ఉప్పజ్జనకఅసమస్స దమనతో. ఖన్తి ‘‘దమో’’తి వేదితబ్బా అక్ఖన్తియా దమనతో వూపసమనతో. తేనాహ ‘‘ఉపసమోతి తస్సేవ వేవచన’’న్తి.

ఏత్థాతి సునాపరన్తజనపదే. ఏతే ద్వేతి అయం పుణ్ణత్థేరో తస్స కనిట్ఠోతి ఏతే ద్వే భాతరో. ఆహచ్చ అట్ఠాసి ఉళారం బుద్ధారమ్మణం పీతిం ఉప్పాదేత్వా. సత్త సీహనాదే నదిత్వాతి మమ్మచ్ఛేదకానమ్పి అక్కోసపరిభాసానం ఖమనే సన్తోసాభావదీపనం, పాణిప్పహారస్స, లేడ్డుప్పహారస్స, దణ్డప్పహారస్స, సత్థప్పహారస్స, జీవితవోరోపనస్స, ఖమనే సన్తోసాభావదీపనఞ్చాతి ఏవం సత్త సీహనాదే నదిత్వా. చతూసు ఠానేసు వసితత్తా పాళియం వసనట్ఠానం అనుద్దేసికం కత్వా ‘‘సునాపరన్తస్మిం జనపదే విహరతి’’ఇచ్చేవ వుత్తం.

చతూసు ఠానేసూతి అబ్బుహత్థపబ్బతే, సముద్దగిరివిహారే, మాతులగిరిమ్హి, మకుళకారామవిహారేతి ఇమేసు చతూసు ఠానేసు. తన్తి చఙ్కమం ఆరుయ్హ కోచి భిక్ఖు చఙ్కమితుం సమత్థో నత్థి మహతా సముద్దపరిస్సయేన భావనామనసికారస్స అనభిసమ్భుణనతో. ఉప్పాతికన్తి ఉప్పాతకరం మహాసఙ్ఖోభం ఉట్ఠపేత్వా. సమ్ముఖేతి అనిలపదేసే. పటివేదేసున్తి పవేదేసుం.

ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయాతి మణ్డలమాళస్స కాతుం పథవీమితకాలతో పభుతి. సచ్చబన్ధేన పఞ్చసతాని పరిపూరేతుం ‘‘ఏకూనపఞ్చసతాన’’న్తి వుత్తం. గన్ధకుటిన్తి జేతవనమహావిహారే మహాగన్ధకుటిం.

సచ్చబన్ధనామోతి సచ్చబన్ధే పబ్బతే చిరనివాసితాయ ‘‘సచ్చబన్ధో’’త్వేవ లద్ధనామో. అరహత్తం పాపుణీతి పఞ్చాభిఞ్ఞాపరివారం అరహత్తం అధిగచ్ఛి. తేనాహ ‘‘మగ్గేనేవస్స అభిఞ్ఞా ఆగతా’’తి.

తస్మిం సన్నిపతితా మహాజనా కేచి సోతాపన్నా, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, కేచి అరహన్తో అహేసుం. తత్థాపి కేచి తేవిజ్జా, కేచి ఛళభిఞ్ఞా, కేచి పటిసమ్భిదప్పత్తా అహేసుం. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మహాజనస్స బన్ధనమోక్ఖో జాతో’’తి. యే పన తత్థ సరణగమనపఞ్చసీలదససీలసమాదానేన లద్ధానుగ్గహా, తేసం దేవతానఞ్చ వసేన ‘‘మహన్తం బుద్ధకోలాహలం అహోసీ’’తి వుత్తం.

అరుణం పన మహాగన్ధకుటియంయేవ ఉట్ఠపేసి దేవతానుగ్గహత్థఞ్చేవ కులానుదయాయ చ. అపాయమగ్గే ఓతారితో ‘‘కోచి లోకస్స సజితా అత్థి, తస్స వసేన పవత్తిసంహారా హోన్తి, తేనేవాయం పజా సనాథా హోతి, తం యుఞ్జతి చ తస్మిం తస్మిం కమ్మే’’తి మిచ్ఛాగాహేహి. పరిచరితబ్బం యాచి ‘‘ఏత్థ మయా చిరం వసితబ్బ’’న్తి.

ఛట్ఠన్తి బాహియసుత్తం. తం ఉత్తానమేవ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా.

పుణ్ణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౮. పఠమఏజాసుత్తాదివణ్ణనా

౯౦-౯౧. ఏజతి ఛళారమ్మణనిమిత్తం కమ్పతీతి ఏజా. తేనాహ ‘‘చలనట్ఠేనా’’తి. ఆబాధనట్ఠేన పీళనట్ఠేన. అన్తో దోసనట్ఠేనాతి అన్తోచిత్తే ఏవ పదుస్సనట్ఠేన. నికన్తనట్ఠేనాతి ఛిన్దనట్ఠేన. హేట్ఠా గహితమేవాతి హేట్ఠా మఞ్ఞితసముగ్ఘాతసారుప్పసుత్తే ఆగతమేవ. వుత్తనయమేవ మఞ్ఞితసముగ్ఘాతసుత్తే.

పఠమఏజాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. పఠమద్వయసుత్తాదివణ్ణనా

౯౨-౯౩. ద్వయన్తి దుకం. పాళియం ఆమేడితలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘ద్వే ద్వే కోట్ఠాసే’’తి. ఏవమేతన్తి ఏవం అనిచ్చాదిభావేన ఏతం చక్ఖురూపఞ్చాతి ద్వయం. చలతీతి అనవట్ఠానేన పచలతి. బ్యథతీతి జరాయ మరణేన చ పవేధతి. హేతు చేవ ఉప్పత్తినిమిత్తత్తా. సహగతీతి సహప్పవత్తి, తాయ గహేతబ్బత్తా ‘‘సఙ్గతీ’’తి ఫస్సో వుత్తో. ఏస నయో సేసపదద్వయేపి. యస్మా చ సంగచ్ఛమానధమ్మవిముత్తా సఙ్గతి నామ నత్థి, తథా సన్నిపాతసమవాయా, తేసం వసేన నిబ్బత్తో ఫస్సో తథా వుచ్చతీతి. తేనాహ ‘‘ఇమినా’’తిఆది.

వత్థూతి చక్ఖు నిస్సయపచ్చయాదిభావేన. ఆరమ్మణన్తి రూపం ఆరమ్మణపచ్చయాదిభావేన. సహజాతా తయో ఖన్ధా వేదనాదయో, తే సహజాతాదిపచ్చయభావేన. అయం హేతూతి అయం తివిధో హేతూ. ఫస్సేనాతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – యస్మా రూపారమ్మణే ఫస్సే అత్తనో ఫుసనకిచ్చం కరోన్తే ఏవం వేదనా అనుభవనకిచ్చం, సఞ్ఞా సఞ్జాననకిచ్చం కరోతి, తస్మా ‘‘ఫస్సేన ఫుట్ఠమేవా’’తిఆదివుత్తమేవ అత్థం ఇదాని పుగ్గలాధిట్ఠానేన దస్సేతుం ‘‘ఫుట్ఠో’’తిఆది వుత్తం. పఞ్చేవ ఖన్ధా భగవతా సమతింసాయ ఆకారేహి వుత్తా. కస్మాతి ఆహ ‘‘కథ’’న్తిఆది. రుక్ఖసాఖాసు రుక్ఖవోహారో వియ ఏకేకధమ్మేపి ఖన్ధవోహారో హోతియేవ. తేనాహ భగవా – ‘‘విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి (యమ. ఖన్ధయమక ౨).

పఠమద్వయసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఛన్నవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.