౧౦. సళవగ్గో

౧. అదన్తఅగుత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౪. అదమితాతి దమం నిబ్బిసేవనభావం అనీతా. అగోపితాతి సతిసఙ్ఖాతాయ వతియా న రక్ఖితా. అపిహితాతి సతికవాటేన న పిహితా. చతూహిపి పదేహి ఇన్ద్రియానం అనావరణమేవాహ. అధికం వహన్తీతి అధివాహా, దుక్ఖస్స అధివాహా దుక్ఖాధివాహా. నిరయేసు ఉప్పజ్జనకం నేరయికం. ఆది-సద్దేన సేసపాళిం సఙ్గణ్హాతి.

సళేవాతి ఛ-కారస్స స-కారో, ళ-కారో పదసన్ధికరో. యత్థాతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం. అనవస్సుతా అతిన్తాతి రాగేన అతేమితా.

అస్సాదితన్తి అస్సాదం ఇతం ఉపగతం. తేనాహ ‘‘అస్సాదవన్త’’న్తి. సుఖదుక్ఖన్తి ఇట్ఠానిట్ఠం. అన్వయతీతి అన్వయో, హేతు. ఫస్సోతి అన్వయో ఏతస్సాతి ఫస్సన్వయన్తి ఆహ – ‘‘ఫస్సహేతుక’’న్తి. ‘‘అవిరుద్ధ’’ఇతి విభత్తిలోపేన నిద్దేసో.

పపఞ్చసఞ్ఞాతి తణ్హాదిసమధూపసంహతసఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘కిలేససఞ్ఞాయ పపఞ్చసఞ్ఞా నామ హుత్వా’’తి. పపఞ్చసఞ్ఞా ఏతేసం అత్థీతి పపఞ్చసఞ్ఞా, ఇతరీతరా నరా. పపఞ్చయన్తాతి సంసారే పపఞ్చం చిరాయనం కరోన్తా. సఞ్ఞినోతి గేహస్సితసఞ్ఞాయ సఞ్ఞావన్తో. మనోమయం వితక్కన్తి కేవలం మనసా సమ్భావితం మిచ్ఛావితక్కం. ఇరీయతీతి ఇరియం పటిపత్తిం ఇరీయతి పటిపజ్జతి.

సుట్ఠు భావితోతి సుట్ఠుభావం సుభావనం ఇతో భావితభావితో. ఫుట్ఠస్స చిత్తన్తి తేన యథావుత్తఫస్సేన ఫుట్ఠం అస్స చిత్తం. న వికమ్పతే క్వచీతి కిస్మిఞ్చి ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణే న కమ్పతి. పారగాతి పారగామినో భవథ.

అదన్తఅగుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. మాలుక్యపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౫. అపసాదేతీతి తజ్జేతి. ఉస్సాదేతీతి ఉక్కంసేతి. అయం కిర థేరో మాలుక్యపుత్తో. పమజ్జిత్వాతి యోనిసోమనసికారస్స అననుయుజ్జనేన పమజ్జిత్వా.

యత్రాతి పచ్చత్తం వచనాలఙ్కారే. నామాతి అసమ్భావనే అపసాదనపక్ఖే, ఉస్సాదనపక్ఖే పన సమ్భావనే. కిం జాతన్తి కిం తేన మహల్లకభావేన జాతన్తి మహల్లకభావం తిణాయపి అమఞ్ఞమానో వదతి. తేనాహ ‘‘యది…పే… అనుగ్గణ్హన్తో’’తి. అనుగ్గణ్హన్తోతి అచిన్తేన్తో. మాదిసానం భగవతో ఓవాదో ఉపకారావహోతి ఏతరహి ఓవాదఞ్చ పసంసన్తో.

‘‘అదిట్ఠా అదిట్ఠపుబ్బా’’తిఆదినా పరికప్పవసేన వుత్తనిదస్సనం ‘‘యథా ఏతేసు ఛన్దాదయో న హోన్తి, ఏవమితరేసుపి పరిఞ్ఞాతేసూ’’తి నయపటిపజ్జనత్థం, తేసమ్పి ఇమేహి సమానేతబ్బత్తా. తేన వుత్తం ‘‘సుపినకూపమా కామా’’తి (మ. ని. ౧.౨౩౪; ౨.౪౬; పాచి. ౪౧౭; చూళవ. ౬౫).

చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠే దిట్ఠమత్తన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స రూపాయతనం యత్తకో గహణాకారో, తత్తకం. కిత్తకం పమాణన్తి అత్తసంవేదియం పరస్స న దిసితబ్బం, కప్పనామత్తం రూపం. తేనాహ ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం హీ’’తిఆది. రూపేతి రూపాయతనే. రూపమత్తమేవాతి నీలాదిభేదం రూపాయతనమత్తం, న నీలాది. విసేసనివత్తనత్థో హి అయం మత్త-సద్దో. యది ఏవం, ఏవ-కారో కిమత్థియో? చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్హి రూపాయతనే లబ్భమానమ్పి నీలాదివిసేసం ‘‘ఇదం నీలం నామ, ఇదం పీతం నామా’’తి న గణ్హాతి. కుతో నిచ్చానిచ్చాదిసభావత్థన్తి సంహితస్సపి నివత్తనత్థం ఏవకారగ్గహణం. తేనాహ ‘‘న నిచ్చాదిసభావ’’న్తి. సేసవిఞ్ఞాణేహిపీతి జవనవిఞ్ఞాణేహిపి.

దిట్ఠం నామ చక్ఖువిఞ్ఞాణం రూపాయతనస్స దస్సనన్తి కత్వా. తేనాహ ‘‘రూపే రూపవిజానన’’న్తి. చక్ఖువిఞ్ఞాణమత్తమేవాతి యత్తకం చక్ఖువిఞ్ఞాణం రూపాయతనే గహణమత్తం, తంమత్తమేవ మే సబ్బం చిత్తం భవిస్సతీతి అత్థో. ‘‘రాగాదిరహేనా’’తి వా పాఠో. దిట్ఠం నామ పదత్థతో చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠం రూపం. తత్థేవాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠమత్తే రూపే. చిత్తత్తయం దిట్ఠమత్తం నామ చక్ఖువిఞ్ఞాణం వియ రాగాదివిరహేన పవత్తనతో. తేనాహ ‘‘యథా త’’న్తి ఆది.

మనోద్వారావజ్జనేన విఞ్ఞాతారమ్మణం విఞ్ఞాతన్తి అధిప్పేతం రాగాదివిరహేన విఞ్ఞేయ్యతో. తేనాహ ‘‘యథా ఆవజ్జనేనా’’తిఆది.

తదాతి తస్మిం కాలే, న తతో పట్ఠాయాతి అయమేత్థ అత్థోతి దస్సేతి. ‘‘దిట్ఠమత్త’’న్తిఆదినా యేసం రాగాదీనం నివత్తనం అధిప్పేతం, తే ‘‘తేనా’’తి ఏత్థ త-సద్దేన పచ్చామసీయన్తీతి ‘‘తేన రాగేన వా రత్తో’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి విసయే భుమ్మం, విసయభావో చ విసయినా సమ్బన్ధవసేన ఇచ్ఛితబ్బోతి వుత్తం ‘‘పటిబద్ధో’’తిఆది.

సతీతి రూపస్స యథాసభావసల్లక్ఖణా సతి ముట్ఠా పియనిమిత్తమనసికారేన అనుప్పజ్జనతో న దిస్సతి నప్పవత్తతి. అజ్ఝోసాతి అజ్ఝోసాయ. గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా అత్తనియకరణేన.

అభిజ్ఝా చ విహేసా చాతి కరణత్థే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ – ‘‘అభిజ్ఝాయ చ విహేసాయ చా’’తి. అత్థవసేన విభత్తిపరిణామోతి ఆహ – ‘‘అభిజ్ఝావిహేసాహీ’’తి. ఆచినన్తస్సాతి వడ్ఢేన్తస్స. పటిస్సతోతి పతిస్సతో సబ్బత్థ సతియా యుత్తో. సేవతో చాపీతి ఏత్థ చ-సద్దో అపి-సద్దో చ నిపాతమత్తన్తి ‘‘సేవన్తస్స’’ఇచ్చేవ అత్థో వుత్తో.

మాలుక్యపుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పరిహానసుత్తవణ్ణనా

౯౬. పరిహానసభావన్తి అనవజ్జధమ్మేహి పరిహాయనసభావం. అభిభవితానీతి అభిభూతాని నిబ్బిసేవనభావాకారేన. సరసఙ్కప్పాతి తస్మిం తస్మిం విసయే అనవట్ఠితభావేన సఙ్కప్పా. సంయోజనియాతి సంయోజేతబ్బా. సంయోజనానఞ్హి పునప్పునం ఉప్పత్తియా ఓకాసం దేన్తో కిలేసజాతం అధివాసేతి నామ. కిలేసో ఏవ కిలేసజాతం. ఆరమ్మణం పన చిత్తే కరోన్తో అధివాసేతి నామ. ఛన్దరాగప్పహానేన న పజహతి ఆరమ్మణం, కిలేసం పన అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన ఏవ. అభిభవితం ఆయతనన్తి కథితం అధివాసనాదినా. ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పరిహానధమ్మో హోతీ’’తి ధమ్మం పుచ్ఛిత్వా తం విభజన్తేన భగవతా ‘‘తఞ్చే భిక్ఖు అధివాసేతీ’’తిఆదినా పుగ్గలేన పుగ్గలాధిట్ఠానేన ధమ్మో దస్సితో.

పరిహానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పమాదవిహారీసుత్తవణ్ణనా

౯౭. న పిదహిత్వా చక్ఖున్ద్రియం న పిదహిత్వా సఞ్ఛాదిత్వా ఠితస్స. బ్యాసిఞ్చతీతి కిలేసేహి విసేసేన ఆసిఞ్చతి. కిలేసతిన్తన్తి కిలేసేహి అవస్సుతం. దుబ్బలపీతి తరుణా న బలప్పత్తా. బలవపీతి ఉబ్బేగా ఫరణప్పత్తా చ పీతి. దరథప్పస్సద్ధీతి కాయచిత్తదరథవూపసమలక్ఖణా పస్సద్ధి. న ఉప్పజ్జన్తి పచ్చయపరమ్పరాయ అసిద్ధత్తా. ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పమాదవిహారీ హోతీ’’తిఆదినా పుగ్గలం పుచ్ఛిత్వా ‘‘పామోజ్జం న హోతి, పామోజ్జం జాయతీ’’తిఆదినా చ, ధమ్మేన ‘‘పమాదవిహారీ అప్పమాదవిహారీ’’తి చ పుగ్గలో దస్సితో.

పమాదవిహారీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సంవరసుత్తవణ్ణనా

౯౮. ఇదన్తి ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అసంవరో’’తి? ఇదం వచనం. పహాతబ్బధమ్మక్ఖానవసేనాతి పహాతబ్బధమ్మస్సేవ కథనం వుత్తం. ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అసంవరో హోతీ’’తి ధమ్మం పుచ్ఛిత్వా ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా’’తిఆదినా ధమ్మోవ విభత్తో.

సంవరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సమాధిసుత్తవణ్ణనా

౯౯. చిత్తేకగ్గతాయాతి సమథవసేన చిత్తేకగ్గతాయ. పరిహాయమానేతి తస్స అలాభేన పరిహాయమానే. కమ్మట్ఠానన్తి విపస్సనాకమ్మట్ఠానం, సమథమేవ వా.

౭. పటిసల్లానసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦. కమ్మట్ఠానన్తి సమథవిపస్సనాకమ్మట్ఠానం.

౮-౯. పఠమనతుమ్హాకంసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౧-౧౦౨. ఉపమం పరివారేత్వాతి ఉపమం పరిహరిత్వా. సుద్ధికవసేనాతి ఉపమాయ వినా కేవలమేవ.

౧౦. ఉదకసుత్తవణ్ణనా

౧౦౩. ఉదకోతి తస్స నామం. వేదం ఞాణం. సబ్బం జితవాతి సబ్బజి. అవఖతన్తి నిఖతం. ఉచ్ఛాదనధమ్మోతి ఉచ్ఛాదేతబ్బసభావో. పరిమద్దనధమ్మోతి పరిమద్దితబ్బసభావో. పరిహతోతి పరిహరితో. ఓదనకుమ్మాసూపచయుచ్ఛాదనపరిమద్దనపదేహీతి వత్తబ్బం. ఉచ్ఛాదనం వా పరిమద్దనమత్తమేవాతి కత్వా న గహితం.

ఉదకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సళవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియో పణ్ణాసకో.