౪. పఠమదారుక్ఖన్ధోపమసుత్తవణ్ణనా

౨౪౧. విలాసమానో వియ సాగరం పత్వా. అన్తోసాఖోతి గఙ్గాయ తీరస్స అన్తో ఓనతసాఖో. తేమేతీతి తిన్తో హోతి. తిరియం పతితో దణ్డసేతు వియ ఠితత్తా మహాజనస్స పచ్చయో జాతో, తథా మహన్తభావేన గఙ్గాసోతం ఓతరణాది నత్థి.

అయం హీతి అనన్తరం వుత్తపుగ్గలో. అరియమగ్గం ఓరుయ్హాతి చతుబ్బిధం అరియమగ్గవీథిం ఓతరిత్వా. ‘‘చిత్తం నామేత’’న్తిఆదినా చిన్తేత్వా గిహిబన్ధనం న విస్సజ్జేతీతి సమ్బన్ధో. అత్తనో భజమానకేతి అత్తనో భజన్తే. జీవికత్థాయ పయుజ్జితబ్బతో పయోగో, ఖేత్తవత్థాది. తతో పయోగతో ఉట్ఠితం ఆయం. కిఞ్చాపి భిక్ఖూనం కాయసామగ్గిం దేతి భిక్ఖత్థాయ.

ముణ్డఘటన్తి భిన్నోట్ఠం ఘటం. ఖన్ధేతి అంసే. సఙ్ఘభోగన్తి సఙ్ఘసన్తకం భోగగామం గన్త్వా. అత్థతో ఏవం వదన్తీతి తథా అత్థస్స సమ్భవతో ఏవం వదన్తా వియ హోన్తి. యాగుమత్తకే యాగున్తి యాగుం పివిత్వా తాయ అపరిపక్కాయ ఏవ అఞ్ఞం యాగుం అజ్ఝోహరిత్వాతి సమ్బన్ధో.

కిలేసానురఞ్జితోవాతి యోనిసోమనసికారస్స అభావేన కిలేసానుగతచిత్తో ఏవ. అక్ఖీని నీహరిత్వాతి కోధవసేన అక్ఖికే కరోన్తో అక్ఖీని నీహరిత్వా విచరిస్సతి. ఉద్ధతో హోతి అవూపసన్తో.

దిట్ఠిగతికోతి సాసనికో ఏవం అయోనిసో ఉమ్ముజ్జిత్వా సాసనం ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం కత్వా దీపేన్తో అరిట్ఠసదిసో. తేనాహ ‘‘సో హీ’’తిఆది. అరూపభవే రూపం అత్థి, అఞ్ఞథా తతో చుతస్స కుతో రూపక్ఖన్ధస్స సమ్భవో. అసఞ్ఞీభవే చిత్తం అత్థీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. బహుచిత్తక్ఖణికో లోకుత్తరమగ్గో ‘‘యో ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానే భావేయ్య సత్తవస్సానీ’’తిఆదివచనతో (దీ. ని. ౨.౪౦౪; మ. ని. ౧.౧౩౭). అనుసయో చిత్తవిప్పయుత్తో, అఞ్ఞథా సావజ్జానవజ్జధమ్మానం ఏకజ్ఝం ఉప్పత్తి సియా. తే చ సత్తా సన్ధావన్తి సంసరన్తి, అఞ్ఞథా కమ్మఫలానం సమ్బన్ధో న సియాతి. ఇతి వదన్తో ఏవం మిచ్ఛావాదం పగ్గయ్హ వదన్తో.

తేమనరుక్ఖో వియ…పే… దుల్లభధమ్మస్సవనో చ పుగ్గలో సద్ధాసినేహేన అతేమనతో. కతవినయో సిక్ఖితవినయో యథా ‘‘కతవిజ్జో’’తి. ధమ్మకథికానం విచారేథాతి ఇదం దేయ్యధమ్మం ధమ్మకథికానం అయ్యానం తస్స తస్స యుత్తవసేన విచారేథాతి నియ్యాతనవసేన వత్వా. దివాకథికో సరభాణకో సాయన్హే కథేతి, పురిమయామం కథేన్తో రత్తికథికో భాణకపుగ్గలో.

నన్దనవనాభిరామేతి నన్దనవనం వియ మనోరమే. అస్స భారహారభిక్ఖూతి అస్స కిచ్చవాహకభిక్ఖూ ఉపజ్ఝాయాదయో. సుఖనిసిన్నకథన్తి పటిసన్థారకథాపుబ్బకం ఉపనిసిన్నకథం సుత్వా.

ఠితసణ్ఠానేనేవ ఠితాకారేనేవ ఠితం, నప్పయుత్తన్తి అత్థో. చిత్తకమ్మమూలాదీని ఠితసణ్ఠానేనేవ ఠితాతి యోజనా. ముదుతాయాతి ముదుహదయతాయ సాపేక్ఖతాయ.

పటిపదన్తి సమథవిపస్సనాపటిపత్తిం. దీపేత్వా పకాసేత్వా పాకటం కత్వా. తత్రుప్పాదోతి తత్ర ఉప్పజ్జనకఆయుప్పాదో. ఖేత్తం సన్ధాయ వదతి. తేల…పే… హత్థాతి తేలఘట-మధుఘటఫాణితఘటాదిహత్థా. అపక్కమింసు దుబ్బిచారితత్తా. పూరేసీతి హేట్ఠా చ తత్థ తత్థ అతీతాని కాలవచనాని పోరాణట్ఠకథాయ ఆగతత్తా కిర వుత్తాని.

ఉపగమనానుపగమనాదీని ఓరిమస్స పారిమస్స చ ఉపగమనానుపగమనాని చేవ మజ్ఝే సంసీదనాని చ. పటివిజ్ఝితున్తి జానితుం. ఏతన్తి యథావుత్తం చక్ఖుసభావం. దోమనస్సన్తి తస్సేవ మన్దభావపచ్చయం దోమనస్సం. ఆపజ్జన్తోపి ఉపగచ్ఛతి నామ తన్నిమిత్తసంకిలేసస్స ఉప్పాదితత్తా. తిణ్ణం లక్ఖణానన్తి హుత్వా అభావతో ఆదిఅన్తవన్తతో తావకాలికతో నిచ్చపటిక్ఖేపతోతిఆదీనం తిణ్ణం లక్ఖణానం సల్లక్ఖణవసేన.

వామతోతి మిచ్ఛా. దక్ఖిణతోతి సమ్మా. యథా తస్స తస్స సత్తస్స ఓరభావత్తా అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని ఓరిమం తీరం కత్వా వుత్తాని, ఏవం నేసం పరభావత్తా బాహిరాని ఆయతనాని పారిమం వుత్తాని. అపాయమజ్ఝే సంసరణహేతుతాయ నన్దీరాగోవ ‘‘మజ్ఝే సంసాదో’’తి వుత్తో.

ఉన్నతోతి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా ఉన్నతిం ఉపగతో. అత్తుక్కంసనే పంసుకూలికభావేన అత్తానం దహనతో అఞ్ఞాకారతాగహేతబ్బో. పాసాణో ను ఖో ఏస ఖాణుకోతి గహేతబ్బదారుక్ఖన్ధసదిసో వుత్తో.

చుణ్ణవిచుణ్ణం హోతి ఆవట్టవేగస్స బలవభావతో. చతూసు అపాయేసూతి పఞ్చకామగుణావట్టే పతితపుగ్గలో మనుస్సలోకేపి గుణసరీరభేదనేన దీఘరత్తం చుణ్ణవిచుణ్ణం ఆపజ్జతియేవ, తస్స తథా ఆపన్నత్తా. ఏవఞ్హి సో అపాయేసు తాదిసేసు జాయతి.

సీలస్స దుట్ఠం నామ నత్థి, తస్మా అభావత్థో ఇధ దు-సద్దోతి ఆహ ‘‘నిస్సీలో’’తి. ‘‘పాపం పాపేన సుకర’’న్తిఆదీసు (ఉదా. ౪౮) వియ పాప-సద్దో నిహీనపరియాయోతి ఆహ ‘‘లామకధమ్మో’’తి. న సుచీతి కాయవాచాచిత్తేహి న సుచి. సఙ్కాయ వాతి అత్తనో వా సఙ్కాయ పరేసం సమాచారకిరియం సరతి ఆసఙ్కతి. తేనాహ ‘‘తస్స హీ’’తిఆది. తాని కమ్మాని పవిసతీతి తాని కమ్మాని కరోన్తానం అన్తరే పవిసతి. గుణానం పూతిభావేనాతి గుణభావేన గహితానం సీలధమ్మానం సంకిలిట్ఠభావప్పత్తియా. కచవరజాతోతి అబ్భన్తరం సఞ్జాతకచవరో, కచవరభూతో వా.

అణణా పబ్బజ్జాతి అణణస్సేవ పబ్బజ్జా. ఓరిమతీరాదీనం ఉపగమనానుపగమనాదీనం జోతితత్తా వట్టవివట్టం కథితం.

పఠమదారుక్ఖన్ధోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.