౧౮. సముద్దవగ్గో

౧. పఠమసముద్దసుత్తవణ్ణనా

౨౨౮. యది ‘‘దుప్పూరణట్ఠేన సముద్దనట్ఠేనా’’తి ఇమినా అత్థద్వయేన సాగరో ‘‘సముద్దో’’తి వుచ్చతి, చక్ఖుస్సేవేతం నిప్పరియాయతో యుజ్జతీతి దస్సేతుం ‘‘యదీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దుప్పూరణట్ఠేనాతి పూరేతుం అసక్కుణేయ్యభావేన. సముద్దనట్ఠేనాతి సబ్బసో ఉపరూపరిపక్ఖిత్తగమనేన. మహాగఙ్గాదిమహానదీనం మహతా ఉదకోఘేన అనుసంవచ్ఛరం అనుపక్ఖన్దమానోపి హి సముద్దో పారిపూరిం న గచ్ఛతి, యఞ్చ భూమిపదేసం ఓత్థరతి, తం సముద్దభావం నేతి, అభావం వా పాపుణాతి అపయాతే సముద్దోదకే, తం వా అనుదకభావపత్తియా అతథమేవ హోతి. కామఞ్చేస దుప్పూరణట్ఠో సముద్దనట్ఠో సాగరే లబ్భతి, తథాపి తం ద్వయం చక్ఖుస్మింయేవ విసేసతో లబ్భతీతి దస్సేన్తో ‘‘తస్స హీ’’తిఆదిమాహ. సమోసరన్తన్తి సబ్బసో నీలాదిభాగేహి ఓసరన్తం, ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తన్తి అత్థో. కాతుం న సక్కోతి దుప్పూరణీయత్తా. సదోసగమనేన గచ్ఛతి సత్తసన్తానస్స దుస్సనతో. దుస్సనట్ఠతా చస్స చక్ఖుద్వారికతణ్హావసేన వేదితబ్బా. యథా సముద్దే అపరాపరం పరివత్తమానో ఊమియా వేగో సముద్దస్సాతి వుచ్చతి, ఏవం చక్ఖుసముద్దస్స పురతో అపరాపరం పరివత్తమానం నీలాదిభేదం రూపారమ్మణం చక్ఖుస్సాతి వత్తబ్బతం అరహతి అనఞ్ఞసాధారణత్తాతి వుత్తం ‘‘రూపమయో వేగో’’తి. అసమపేక్ఖితేతి సమ్మాదస్సనే రూపే మనాపభావం అమనాపభావఞ్చ గహేత్వా, ‘‘ఇదం నామ మయా దిట్ఠ’’న్తి అనుపధారేన్తస్స కేవలం సమూహఘనవసేన గణ్హన్తస్స గహణం అసమపేక్ఖనం. సహతీతి అధిభవతి, తంనిమిత్తం కఞ్చి వికారం నాపజ్జతి.

ఊమీతి వీచియో. ఆవట్టో ఆవట్టనవసేన పవత్తం ఉదకం. గాహరక్ఖసమకరాదయో గాహరక్ఖసో. యథా సముద్దే ఊమియో ఉపరూపరి వత్తమానా అత్తని పతితపుగ్గలం అజ్ఝోత్థరిత్వా అనయబ్యసనం ఆపాదేన్తి, తథా ఆవట్టగాహరక్ఖసా. ఏవమేతే రాగాదయో కిలేసా సయం ఉప్పన్నకసత్తే అజ్ఝోత్థరిత్వా అనయబ్యసనం ఆపాదేన్తి, కిలేసుప్పత్తినిమిత్తతాయ సత్తానం అనయబ్యసనాపత్తిహేతుభూతస్స ఊమిభయస్స ఆరమ్మణవసేన చక్ఖుసముద్దో ‘‘సఊమిసావట్టో సగాహో సరక్ఖసో’’తి వుత్తో.

ఊమిభయన్తి ఏత్థ భాయతి ఏతస్మాతి భయం, ఊమీవ భయం ఊమిభయం. కుజ్ఝనట్ఠేన కోధో. స్వేవ చిత్తస్స చ అభిమద్దనవసేనుప్పాదనత్థేన దళ్హం ఆయాసనట్ఠేన ఉపాయాసో. ఏత్థ చ అనేకవారం పవత్తిత్వా సత్తే అజ్ఝోత్థరిత్వా సీసం ఉక్ఖిపితుం అదత్వా అనయబ్యసననిప్ఫాదనేన కోధూపాయాసస్స ఊమిసదిసతా దట్ఠబ్బా. తథా కామగుణా కిలేసాభిభూతే సత్తే మానే వియ రూపాదివిసయసఙ్ఖాతే అత్తని సంసారేత్వా యథా తతో బహిభూతే నేక్ఖమ్మే చిత్తమ్పి న ఉప్పజ్జతి, ఏవం ఆవట్టేత్వా బ్యసనాపాదనేన ఆవట్టసదిసతా దట్ఠబ్బా. యదా పన గాహరక్ఖసో ఆరక్ఖరహితం అత్తనో గోచరభూమిగతం పురిసం అభిభుయ్య గహేత్వా అగోచరే ఠితమ్పి గోచరం నేత్వా భేరవరూపదస్సనాదినా అత్తనో ఉపక్కమం కాతుం అసమత్థం కత్వా అన్వావిసిత్వా వణ్ణబలభోగఆయుసుఖేహి వియోజేత్వా మహన్తం అనయబ్యసనం ఆపాదేతి, ఏవం మాతుగామోపి యోనిసోమనసికారరహితం అవీరపురిసం అత్తనో రూపాదీహి పలోభనవసేన అభిభుయ్య గహేత్వా వా వీరజాతియమ్పి ఇత్థికుత్తభూతేహి అత్తనో హావభావవిలాసేహి ఇత్థిమాయాయ అన్వావిసిత్వా వా అవసం అత్తనో ఉపకారధమ్మే సీలాదయో సమ్పాదేతుం అసమత్థం కరోన్తో గుణవణ్ణాదీహి వియోజేత్వా మహన్తం అనయబ్యసనం ఆపాదేతి, ఏవం మాతుగామస్స గాహరక్ఖససదిసతా దట్ఠబ్బా. ఊమిభయన్తి లక్ఖణవచనం. యథా హి ఊమి భాయితబ్బట్ఠేన భయం, ఏవం ఆవట్టగాహరక్ఖసాపీతి ఊమిఆదిభయేన సభయన్తి అత్థో వేదితబ్బో. అన్తం అవసానం గతో, ఏవం పారం నిబ్బానం గతోతి వుచ్చతి.

పఠమసముద్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨-౩. దుతియసముద్దసుత్తాదివణ్ణనా

౨౨౯-౨౩౦. కిలేసానం అల్లభావూపనయనన్తి ఆహ ‘‘తేమనట్ఠేనా’’తి. అరియసావకేతి అనాగామినో. తే హి కామభవవసేన అతిన్తతాయ న సమున్నా. తయో మచ్చూతి కిలేసాభిసఙ్ఖారదేవపుత్తమారే. తీహి ఉపధీహీతి కిలేసాభిసఙ్ఖారకామగుణానం వసేన తీహి ఉపధీహి. ఖన్ధుపధినా పన సో న నిరూపధి సఉపాదిసేసస్సేవ నిబ్బానస్స అధిగతత్తా. గతోతి పటిపత్తిగమనేన గతో.

దుతియసముద్దసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౬. ఖీరరుక్ఖోపమసుత్తాదివణ్ణనా

౨౩౧-౨౩౩. అప్పహీనట్ఠేనాతి మగ్గేన అసముగ్ఘాటితభావేన. అత్థీతి విజ్జతి. సతి పచ్చయే విజ్జమానకిచ్చకరణతో పరియుట్ఠానం అప్పకం మూసికావిసం వియ పరిత్తం నామ హోతి అప్పానుభావత్తా. ఏవరూపాపీతి అప్పకాపి. అస్సాతి అప్పహీనకిలేసస్స. అధిమత్తానన్తి ఇట్ఠానం రజనీయానం, వత్థువసేన పరిత్తకమ్పి ఇట్ఠారమ్మణం అధిమత్తమేవ. తేనాహ ‘‘నఖపిట్ఠిప్పమాణమ్పీ’’తిఆది. దహరోతిఆదీని తీణిపి పదాని. ఆభిన్దేయ్యాతి భిన్దేయ్య. తం ఉభయన్తి తం చక్ఖురూపన్తి ఉభయమ్పి ఆయతనం.

ఖీరరుక్ఖోపమసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా

౨౩౪. ఇతిపీతి ఇమినాపి కారణేన. అనిచ్చేనాతి అనిచ్చభావేన అనత్తలక్ఖణం కథితం. యస్మా హేతుపచ్చయా విఞ్ఞాణస్స ఉప్పత్తి సతి చ ఉప్పాదే నిరోధేన భవితబ్బం, ఉప్పాదవయవన్తతాయ అనిచ్చం విఞ్ఞాణం, యది చ అత్తా సియా పచ్చయేహి వినా సిజ్ఝేయ్య, న చ తథాస్స సిద్ధి, తస్మా ‘‘విఞ్ఞాణం అనత్తా’’తి అనిచ్చతాయ అనత్తతా కథితా.

ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. ఆదిత్తపరియాయసుత్తవణ్ణనా

౨౩౫. కిలేసానం అను అను బ్యఞ్జనతో పరిబ్యత్తియా ఉప్పత్తిపచ్చయభావతో అనుబ్యఞ్జనం, హత్థపాదాదిఅవయవాతి ఆహ – ‘‘హత్థా సోభనా’’తిఆది. నిమిత్తగ్గాహోతి కిలేసుప్పత్తియా నిమిత్తభూతో గాహో. సంసన్దేత్వా గహణన్తి అవయవే సమోధానేత్వా ‘‘ఇత్థిపురిసో’’తిఆదినా ఏకజ్ఝం గహణం. విభత్తిగహణన్తి విభాగేన అనవసేసగ్గహణం. కుమ్భీలసదిసోతి కుమ్భీలగాహసదిసో. తేనాహ – ‘‘సబ్బమేవ గణ్హాతీ’’తి హత్థపాదాదీసు తం తం కోట్ఠాసం విభజిత్వా గహణం రత్తపాసదిసో జలూకగాహసదిసో. ఏకజవనవారేపి లబ్భన్తీతి ఇదం చక్ఖుద్వారానుసారేన ఉప్పన్నమనోద్వారికజవనం సన్ధాయ వుత్తం.

నిమిత్తస్సాదేన గన్థితన్తి యథావుత్తే నిమిత్తే అస్సాదగాహేన గన్థితం సమ్బద్ధం. భవఙ్గేనేవాతి మూలభవఙ్గేనేవ. కిలేసభయం దస్సేన్తోతి తథా కిలేసుప్పత్తియా సతి అకుసలచిత్తేన అన్తరితం చే మరణచిత్తం భవేయ్య, ఏకన్తతో నిరయే వా తిరచ్ఛానయోనియా వా ఉప్పత్తి సియాతి కిలేసానం భాయితబ్బం దస్సేన్తో. ‘‘సమయవసేన వా ఏవం వుత్త’’న్తి వత్వా తమత్థం వివరన్తో ‘‘చక్ఖుద్వారస్మిఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. రత్తచిత్తం వాతి రాగవసేన రత్తచిత్తం వా. దుట్ఠచిత్తేన కథం ఆరమ్మణరసానుభవనన్తి? దోమనస్సవేదనుప్పత్తి ఏవ తస్స ఆరమ్మణరసానుభవనం దట్ఠబ్బం. ఇమస్స సమయస్సాతి మరణసమయస్స.

ఉభిన్నం నాసచ్ఛిద్దానం మజ్ఝే ఠిత-అట్ఠితుదనం సహ ఖురట్ఠేన ఛిన్దనం. దణ్డకవాసీతి దీఘదణ్డకా మహావాసి. నిపజ్జిత్వా నిద్దోక్కమనన్తి ఇమినా పచలాయికనిద్దం పటిక్ఖిపతి. తత్థ హి కదాచి అన్తరా మిచ్ఛావితక్కానం సల్లకానం అవసరో సియా, నత్థేవ నిపజ్జిత్వా మహానిద్దం ఓక్కన్తకాలే. వితక్కానన్తి మిచ్ఛావితక్కానం.

ఆదిత్తపరియాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. పఠమహత్థపాదోపమసుత్తాదివణ్ణనా

౨౩౬-౨౩౭. నవమం ‘‘పఞ్ఞాయతీ’’తి వుచ్చమానే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘దసమే న హోతీతి వుచ్చమానే’’తిఆది. ఏత్తకమేవ హి ద్విన్నం సుత్తానం విసేసోతి.

పఠమహత్థపాదోపమసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

సముద్దవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.