౮. అత్థినుఖోపరియాయసుత్తవణ్ణనా

౧౫౩. పరియాయతి పరిగచ్ఛతి ఫలం ఏతస్సాతి పరియాయో హేతూతి ఆహ – ‘‘యం పరియాయన్తి యం కారణ’’న్తి. పచ్చక్ఖదిట్ఠే అవిపరీతే అత్థే పవత్తసద్ధా పచ్చక్ఖసద్ధా యథా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాఖాతో ధమ్మో’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౮) చ. ఏవం కిరాతి ఇతి కిరాయ ఉప్పన్నో సద్దహనాకారో సద్ధాపతిరూపకో. ఏతన్తి ‘‘అఞ్ఞత్రేవ సద్ధాయా’’తి ఏతం వచనం. రుచాపేత్వాతి కిఞ్చి అత్థం అత్తనో మతియా రోచేత్వా. ఖమాపేత్వాతి తస్సేవ వేవచనం, చిత్తం తథా ఖమాపేత్వా. తేనాహ – ‘‘అత్థేతన్తి గహణాకారో’’తి. పరమ్పరాగతస్స అత్థస్స ఏవం కిరస్సాతి అనుస్సవనం. కారణం చిన్తేన్తస్సాతి యుత్తిం చిన్తేన్తస్స. కారణం ఉపట్ఠాతీతి ‘‘సాధూ’’తి అత్తనో చిత్తస్స ఉపతిట్ఠతి. అత్థేతన్తి ‘‘ఏతం కారణం ఏవమయమత్థో యుజ్జతీ’’తి చిత్తేన గహణం. ఆకారపరివితక్కోతి యుత్తిపరికప్పనా. లద్ధీతి నిచ్ఛయేన గహణం, సా చ ఖో దిట్ఠి అయాథావగ్గహణేన అఞ్ఞాణమేవాతి దట్ఠబ్బం. తన్తి లద్ధిం. అత్థేసాతి ఏసా లద్ధి మమ ఉప్పన్నా అత్థి యుత్తరూపా హుత్వా ఉపలబ్భతి. ఏవం గహణాకారో దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి నామ, పఠముప్పన్నలద్ధిసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిజ్ఝానం ఖమనాకారో దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి నామ. పఞ్చ ఠానానీతి యథావుత్తాని సద్ధాదీని పఞ్చ కారణాని. ముఞ్చిత్వా అగ్గహేత్వా. హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝానం రాగాదీనం అభావం సన్ధాయ ‘‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహో’’తి అయం సేక్ఖానం పచ్చవేక్ఖణా, సబ్బసో అభావం సన్ధాయ అసేక్ఖానన్తి ఆహ – ‘‘సేక్ఖాసేక్ఖానం పచ్చవేక్ఖణా కథితా’’తి. ‘‘సన్తం వా అజ్ఝత్త’’న్తిఆదినా సేక్ఖానం, ‘‘అసన్తం వా అజ్ఝత్త’’న్తిఆదినా అసేక్ఖానం పచ్చవేక్ఖణా కథితాతి దట్ఠబ్బం.

అత్థినుఖోపరియాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.