౧౫. నవపురాణవగ్గో

౧. కమ్మనిరోధసుత్తవణ్ణనా

౧౪౬. సమ్పతి విజ్జమానస్స చక్ఖుస్స తంనిబ్బత్తస్స కమ్మస్స చ అధిప్పేతత్తా ‘‘న చక్ఖు పురాణం, కమ్మమేవ పురాణ’’న్తి వత్వా యథా తస్స చక్ఖుస్స పురాణపరియాయో వుత్తో, తం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘కమ్మతో పనా’’తిఆది. పచ్చయనామేనాతి పురిమజాతిసంసిద్ధత్తా ‘‘పురాణ’’న్తి వత్తబ్బస్స పచ్చయభూతస్స కమ్మస్స నామేన. ఏవం వుత్తన్తి ‘‘పురాణకమ్మ’’న్తి ఏవం వుత్తం. పచ్చయేహి అభిసమాగన్త్వా కతన్తి తణ్హావిజ్జాదిపచ్చయేహి అభిముఖభావేన సమాగన్త్వా సమేచ్చ నిబ్బత్తితం. చేతనాయాతి కమ్మచేతనాయ. పకప్పితన్తి అభిసమీహితం. వేదనాయాతి అత్తానం నిస్సాయ ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తాయ వేదనాయ. వత్థూతి నిబ్బత్తికారణం పవత్తట్ఠానన్తి విపస్సనాపఞ్ఞాయ పస్సితబ్బం. కమ్మస్స నిరోధేనాతి కిలేసానం అనుప్పాదనిరోధసిద్ధేన కమ్మస్స నిరోధేన. విముత్తిం ఫుసతీతి అరహత్తఫలవిముత్తిం పాపుణాతి. ఆరమ్మణభూతో నిరోధో నిబ్బానం ‘‘కమ్మనిరోధో’’తి వుచ్చతి, ‘‘కమ్మం నిరుజ్ఝతి ఏత్థా’’తి కత్వా. ‘‘ఝాయథ, భిక్ఖవే, మా పమాదత్థా’’తి వుత్తత్తా ‘‘పుబ్బభాగవిపస్సనా కథితా’’తి వుత్తం.

కమ్మనిరోధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨-౫. అనిచ్చనిబ్బానసప్పాయసుత్తాదివణ్ణనా

౧౪౭-౧౫౦. నిబ్బానస్సాతి నిబ్బానాధిగమస్స, కిలేసనిబ్బానస్సేవ వా. ఉపకారపటిపదన్తి ఉపకారావహం పటిపదం. చతూసూతి దుతియాదీసు చతూసు. నిబ్బానసప్పాయా పటిపదా దేసితాతి కత్వా ‘‘సహ విపస్సనాయ చత్తారో మగ్గా కథితా’’తి వుత్తం.

అనిచ్చనిబ్బానసప్పాయసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౭. అన్తేవాసికసుత్తాదివణ్ణనా

౧౫౧-౧౫౨. అన్త-సద్దో సమీపత్థే వత్తతి ‘‘ఉదకన్తం వనన్త’’న్తిఆదీసు, కిలేసో పన అతిఆసన్నే వసతి అబ్భన్తరవుత్తితాయాతి ‘‘అన్తేవాసిక’’న్తి వుత్తో విభత్తిఅలోపేన యథా ‘‘వనేకుసలో, కూలేరుక్ఖా’’తి. తేనాహ – ‘‘అనన్తేవాసికన్తి అన్తోవసనకిలేసవిరహిత’’న్తి. ఆచరణకకిలేసవిరహితన్తి సముదాచరణకిలేసరహితం. అన్తో అస్స వసన్తీతి అస్స పుగ్గలస్స అన్తో అబ్భన్తరే చిత్తే వసన్తి పవత్తన్తి. తే ఏతం అధిభవన్తీతి తే కిలేసా ఏతం పుగ్గలం అభిభవిత్వా అత్తనో వసే వత్తేన్తి. తేనాహ – ‘‘అజ్ఝోత్థరన్తి సిక్ఖాపేన్తి వా’’తి. తేహి ఆచరియేహీతి తేహి కిలేససఙ్ఖాతేహి సత్తే అత్తనో గతియం ఠపేన్తేహి ఆచరియేహి. సత్తమం హేట్ఠా కథితనయమేవాతి యస్మా హేట్ఠా ఖన్ధవసేన దేసనా ఆగతా, ఇధ ఆయతనవసేనాతి అయమేవ విసేసో.

అన్తేవాసికసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అత్థినుఖోపరియాయసుత్తవణ్ణనా

౧౫౩. పరియాయతి పరిగచ్ఛతి ఫలం ఏతస్సాతి పరియాయో హేతూతి ఆహ – ‘‘యం పరియాయన్తి యం కారణ’’న్తి. పచ్చక్ఖదిట్ఠే అవిపరీతే అత్థే పవత్తసద్ధా పచ్చక్ఖసద్ధా యథా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాఖాతో ధమ్మో’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౮) చ. ఏవం కిరాతి ఇతి కిరాయ ఉప్పన్నో సద్దహనాకారో సద్ధాపతిరూపకో. ఏతన్తి ‘‘అఞ్ఞత్రేవ సద్ధాయా’’తి ఏతం వచనం. రుచాపేత్వాతి కిఞ్చి అత్థం అత్తనో మతియా రోచేత్వా. ఖమాపేత్వాతి తస్సేవ వేవచనం, చిత్తం తథా ఖమాపేత్వా. తేనాహ – ‘‘అత్థేతన్తి గహణాకారో’’తి. పరమ్పరాగతస్స అత్థస్స ఏవం కిరస్సాతి అనుస్సవనం. కారణం చిన్తేన్తస్సాతి యుత్తిం చిన్తేన్తస్స. కారణం ఉపట్ఠాతీతి ‘‘సాధూ’’తి అత్తనో చిత్తస్స ఉపతిట్ఠతి. అత్థేతన్తి ‘‘ఏతం కారణం ఏవమయమత్థో యుజ్జతీ’’తి చిత్తేన గహణం. ఆకారపరివితక్కోతి యుత్తిపరికప్పనా. లద్ధీతి నిచ్ఛయేన గహణం, సా చ ఖో దిట్ఠి అయాథావగ్గహణేన అఞ్ఞాణమేవాతి దట్ఠబ్బం. తన్తి లద్ధిం. అత్థేసాతి ఏసా లద్ధి మమ ఉప్పన్నా అత్థి యుత్తరూపా హుత్వా ఉపలబ్భతి. ఏవం గహణాకారో దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి నామ, పఠముప్పన్నలద్ధిసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిజ్ఝానం ఖమనాకారో దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి నామ. పఞ్చ ఠానానీతి యథావుత్తాని సద్ధాదీని పఞ్చ కారణాని. ముఞ్చిత్వా అగ్గహేత్వా. హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝానం రాగాదీనం అభావం సన్ధాయ ‘‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహో’’తి అయం సేక్ఖానం పచ్చవేక్ఖణా, సబ్బసో అభావం సన్ధాయ అసేక్ఖానన్తి ఆహ – ‘‘సేక్ఖాసేక్ఖానం పచ్చవేక్ఖణా కథితా’’తి. ‘‘సన్తం వా అజ్ఝత్త’’న్తిఆదినా సేక్ఖానం, ‘‘అసన్తం వా అజ్ఝత్త’’న్తిఆదినా అసేక్ఖానం పచ్చవేక్ఖణా కథితాతి దట్ఠబ్బం.

అత్థినుఖోపరియాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. ఇన్ద్రియసమ్పన్నసుత్తాదివణ్ణనా

౧౫౪-౧౫౫. ‘‘సమ్పన్నసీలా, భిక్ఖవే, విహరథా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౬౪) వియ పరిపుణ్ణత్థో ఇధ సమ్పన్న-సద్దోతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణిన్ద్రియో’’తి. ఇన్ద్రియేహి సమన్నాగతత్తా పరిపుణ్ణిన్ద్రియో నామ హోతీతి సమ్బన్ధో. ఏవం సతి సమన్నాగమసమ్పత్తి వుత్తా హోతీతి ఆసఙ్కన్తో ‘‘చక్ఖాదీని వా’’తిఆదిమాహ. తం సన్ధాయాతి దుతియవికప్పేన వుత్తమత్థం సన్ధాయ. హేట్ఠా ఖన్ధియవగ్గే ఖన్ధవసేన దేసనా ఆగతా, ఇధ ఆయతనవసేనాతి ఆహ ‘‘వుత్తనయమేవా’’తి.

ఇన్ద్రియసమ్పన్నసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

నవపురాణవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియో పణ్ణాసకో.