౧౩. గహపతివగ్గో

౧-౩. వేసాలీసుత్తాదివణ్ణనా

౧౨౪-౧౨౬. ద్వీసూతి ఇమస్మిం గహపతివగ్గే పఠమదుతియేసు తతియే చ వుత్తత్థమేవ పాఠజాతం అపుబ్బం నత్థీతి అత్థో.

౪-౫. భారద్వాజసుత్తాదివణ్ణనా

౧౨౭-౧౨౮. కామం అఞ్ఞేపి పబ్బజితా యుత్తకాలే పిణ్డం ఉలమానా చరన్తియేవ, అయం పన ఓదరితో, తేనేవ కారణేన పబ్బజితోతి దస్సేన్తో ‘‘పిణ్డం ఉలమానో’’తిఆదిమాహ. ఘంసన్తోవాతి భూమియం ఘంసన్తో ఏవ పత్తం ఠపేతి. పరిక్ఖీణన్తి సమన్తతో పరిక్ఖీణం. నాళికో …పే… జాతం, అతిరేకపత్తట్ఠపనస్స పటిక్ఖిత్తత్తా అఞ్ఞం న గణ్హాతి. ‘‘ఇన్ద్రియభావనన్తి చక్ఖాదిపఞ్చిన్ద్రియభావన’’న్తి కేచి వదన్తి, తథా విపస్సనాభినివేసం కత్వా ఉపరివిపస్సనం వడ్ఢిత్వాతి అధిప్పాయో. అపరే పన ‘‘సద్ధాపఞ్చమానం ఇన్ద్రియానం వసేన విపస్సనాభినివేసం కత్వా తేన సుఖేన అభిఞ్ఞాపహానానం సమ్పాదనవసేన ఇన్ద్రియం భావేత్వా’’తి వదన్తి.

ఉపసఙ్కమతీతి ఏత్థ యథా సో రాజా ఉపసఙ్కమి, తం ఆగమనతో పట్ఠాయ దస్సేతుం ‘‘థేరో కిరా’’తిఆది ఆరద్ధం. మహాపానం నామ అఞ్ఞం కమ్మం అకత్వా పానపసుతో హుత్వా సత్తాహం తదనురూపపరిజనస్స సురాపివనం. తేనాహ ‘‘మహాపానం నామ పివిత్వా’’తి. సాలిథుసేహీతి రత్తసాలిథుసేహి. డయ్హమానం వియ కిపిల్లికదంసనజాతాహి దుక్ఖవేదనాహి. ముఖసత్తీహి విజ్ఝింసు వల్లభతాయ. ఇత్థిలోలో హి సో రాజా.

పవేణిన్తి తేసం సమాదానపవేణిం బ్రహ్మచరియపబన్ధం. పటిపాదేన్తీతి సమ్పాదేన్తి. గరుకారమ్మణన్తి గరుకాతబ్బఆరమ్మణం, అవీతిక్కమితబ్బారమ్మణన్తి అత్థో. అస్సాతి రఞ్ఞో. చిత్తం అనోతరన్తన్తి పసాదవీథిం అనోతరన్తం అనుపగచ్ఛన్తం. విహేఠేతున్తి విబాధితుం.

లోభస్స అపరాపరుప్పత్తియా బహువచనవసేన ‘‘లోభధమ్మా’’తి వుత్తం. ఉప్పజ్జన్తీతిపి అత్థో యేవ, యస్మా ఉప్పజ్జమానో లోభధమ్మో అత్తనో హేతుపచ్చయే పరిగ్గహాపేన్తో జానాపేన్తో వియ సహతి పవత్తతీతి. ఇమమేవ కాయన్తి ఏత్థ సమూహత్థే ఏవ కాయ-సద్దో గబ్భాసయాదిట్ఠానేసు ఉప్పజ్జనధమ్మసమూహవిసయత్తా, ఇతరే పన కాయూపలక్ఖితతాయ ‘‘కాయో’’తి వేదితబ్బా. ఉత్తానమేవ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా.

భారద్వాజసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఘోసితసుత్తవణ్ణనా

౧౨౯. రూపా చ మనాపాతి నీలాదిభేదా రూపధమ్మా చ మనసా మనుఞ్ఞా పియరూపా సంవిజ్జన్తి, ఇదఞ్చ సుఖవేదనీయస్స ఫస్సస్స సభావదస్సనత్థం. ఏవం ‘‘రూపా చ మనాపా ఉపేక్ఖావేదనియా’’తి ఏత్థాపి యథారహం వత్తబ్బం. చక్ఖువిఞ్ఞాణ…పే… ఫస్సన్తి వుత్తం. ఉపనిస్సయకోటియా హి చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తఫస్సో సుఖవేదనీయో, న సహజాతకోటియా. తేనాహ – ‘‘ఏకం ఫస్సం పటిచ్చ జవనవసేన సుఖవేదనా ఉప్పజ్జతీ’’తి. సేసపదేసూతి ‘‘సంవిజ్జతి ఖో, గహపతి, సోతధాతూ’’తి ఆగతేసు పఞ్చసు కోట్ఠాసేసు.

తేవీసతి ధాతుయో కథితా ఛన్నం ద్వారానం వసేన విభజ్జగహణేన. వత్థునిస్సితన్తి హదయవత్థునిస్సితం. పఞ్చద్వారే వీసతి, మనోద్వారే తిస్సో ఏవం తేవీసతి.

ఘోసితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౮. హాలిద్దికానిసుత్తాదివణ్ణనా

౧౩౦-౧౩౧. తం ఇత్థేతన్తి చక్ఖునా యం రూపం దిట్ఠం, తం ఇత్థన్తి అత్థో. తం సుఖవేదనియన్తి తం సుఖవేదనాయ ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయభూతం చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్చేవ, యో చ యథారహం ఉపనిస్సయకోటియా వా, అనన్తరో చే అనన్తరకోటియా వా, సహజాతో చే సమ్పయుత్తకోటియా వా, సుఖవేదనాయ పచ్చయో ఫస్సో. తం సుఖవేదనియఞ్చ ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖవేదనాతి యోజనా. ఏస నయో సబ్బత్థ సబ్బేసు సేసేసు సత్తసు వారేసు. మనోధాతుయేవ వా సమానాతి అభిధమ్మనయేన. సుత్తన్తనయేన పన సుఞ్ఞతట్ఠేన నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన చ మనోధాతుసమఞ్ఞం లభతేవ. అట్ఠమం ఉత్తానమేవ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా.

హాలిద్దికానిసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. లోహిచ్చసుత్తవణ్ణనా

౧౩౨. తేపి మాణవకాత్వేవ వుత్తా, న బ్రాహ్మణకుమారా ఏవ. సేలేయ్యకానీతి అఞ్ఞమఞ్ఞం సిలిస్సనలఙ్ఘనకీళనాని.

ఉపట్ఠానవసేన ఇభం హరన్తీతి ఇబ్భా, హత్థిగోపకా. తే పన నిహీనకుటుమ్బస్స భోగ్గం ఉపాదాయ గహపతిభావం ఉపాదాయ ‘‘గహపతికా’’తిపి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘గహపతికా’’తి. కణ్హాతి కణ్హాభిజాతికా. రట్ఠం భరన్తీతి యస్మిం రట్ఠే వసన్తి, తస్స రట్ఠస్స బలిం భరణేన, అత్తనో వా కుటుమ్బస్స భరణేన భరతా. పరియాయన్తాతి పరితో సంచరన్తా కీళన్తి.

సీలజేట్ఠకాతి సీలప్పధానా. యే పురాణం సరన్తి, తే సీలుత్తమా అహేసుం. ద్వారాని చక్ఖాదిద్వారాని.

అపక్కమిత్వా అపేతా విరహితా హుత్వా. విసమానీతి విగతసమాని దుచ్చరితసభావాని. నానావిధదణ్డా నానావిధదణ్డనిపాతా.

అనాహారకాతి కిఞ్చి అభుఞ్జనకా. పఙ్కో వియ పఙ్కో, మలం. దన్తపఙ్కో పురిమపదలోపేన పఙ్కోతి వుత్తోతి ‘‘పఙ్కో నామ దన్తమల’’న్తి వుత్తం. అజేహి కాతబ్బకానం అకోపేత్వా కరణం సమాదానవసేన వతం. ఏస నయో సేసేసుపి. కోహఞ్ఞం నామ అత్తని విజ్జమానదోసం పటిచ్ఛాదేత్వా అసన్తగుణపకాసనాతి ఆహ – ‘‘పటిచ్ఛన్న…పే… కోహఞ్ఞఞ్చేవా’’తి. పరిక్ఖారభణ్డకవణ్ణాతి పరిక్ఖారభణ్డా కప్పకాతి. తే చ ఖో అత్తనో జీవికత్థాయ ఆమిసకిఞ్జక్ఖస్స అత్తనిబన్ధనత్థాయ అమోచనత్థాయ కతా.

అఖిలన్తి చేతోఖిలరహితం బ్రహ్మవిహారవసేన. తేనాహ ‘‘ముదు అథద్ధ’’న్తి.

అధిముత్తోతి అభిరతివసేన యుత్తపయుత్తో. పరిత్తచిత్తోతి పరితో ఖణ్డితచిత్తో. అప్పమాణచిత్తోతి ఏత్థ ‘‘కో అయ’’న్తి పటిక్ఖితుం సక్కుణేయ్యచిత్తో.

లోహిచ్చసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. వేరహచ్చానిసుత్తవణ్ణనా

౧౩౩. బ్రాహ్మణిం ధమ్మసవనాయ చోదేన్తో మాణవకో ‘‘యగ్ఘే’’తి అవోచ. తేనాహ ‘‘యగ్ఘేతి చోదనత్థే నిపాతో’’తి.

వేరహచ్చానిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

గహపతివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.