౧౨. లోకకామగుణవగ్గో

౧-౨. పఠమమారపాససుత్తాదివణ్ణనా

౧౧౪-౧౧౫. ఆవసతి ఏత్థ కిలేసమారోతి ఆవాసో. కామగుణఅజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని. కిలేసమారస్స ఆవాసం గతో వసం గతో. తివిధస్సాతి పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాతస్స తివిధస్సపి మారస్స. తతో ఏవ దేవపుత్తమారస్సపి వసం గతోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం.

పఠమమారపాససుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. లోకన్తగమనసుత్తవణ్ణనా

౧౧౬. లోకియన్తి ఏత్థ సత్తకాయభూతగామాదీతి లోకో, చక్కవాళో. సఙ్ఖారో పన లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో. అన్తన్తి ఓసానం. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సంసన్దిత్వాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతియా సమానేత్వా అవిరోధేత్వా. థోమేస్సామీతి పసంసిస్సామి.

ఏవంసమ్పత్తికన్తి ఏవంసమ్పజ్జనకం ఏవంపస్సితబ్బం ఇదం మమ అజ్ఝేసనం. తేనాహ ‘‘ఈదిసన్తి అత్థో’’తి. జానం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానితబ్బం జానాతి ఏవ. న హి పదేసఞ్ఞాణే ఠితో జానితబ్బం సబ్బం జానాతి. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన హి అవిసేసగ్గహణేన చ ‘‘జాన’’న్తి ఇమినా నిరవసేసం ఞేయ్యజాతం పరిగ్గయ్హతీతి తబ్బిసయాయ జాననకిరియాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ కరణం భవితుం యుత్తం. పకరణవసేన ‘‘భగవా’’తి పదసన్నిధానేన చ అయమత్థో విభావేతబ్బో. పస్సితబ్బమేవ పస్సతీతి దిబ్బచక్ఖు-పఞ్ఞాచక్ఖు-ధమ్మచక్ఖు-బుద్ధచక్ఖు-సమన్తచక్ఖు-సఙ్ఖాతేహి ఞాణచక్ఖూహి పస్సితబ్బం పస్సతి ఏవ. అథ వా జానం జానాతీతి యథా అఞ్ఞే సవిపల్లాసా కామరూపపరిఞ్ఞావాదినో జానన్తాపి విపల్లాసవసేన జానన్తి, న ఏవం భగవా. భగవా పన పహీనవిపల్లాసత్తా జానన్తో జానాతి ఏవ, దిట్ఠిదస్సనస్స అభావా పస్సన్తో పస్సతి ఏవాతి అత్థో.

దస్సనపరిణాయకట్ఠేనాతి యథా చక్ఖు సత్తానం దస్సనత్థం పరిణేతి సాధేతి, ఏవం లోకస్స యాథావదస్సనసాధనతోపి దస్సనకిచ్చపరిణాయకట్ఠేన చక్ఖుభూతో, పఞ్ఞాచక్ఖుమయత్తా వా సయమ్భూఞాణేన పఞ్ఞాచక్ఖుం భూతో పత్తోతి వా చక్ఖుభూతో. ఞాణభూతోతి ఏతస్స చ ఏవమేవ అత్థో దట్ఠబ్బో. ధమ్మా వా బోధిపక్ఖియా, తేహి ఉప్పన్నత్తా లోకస్స చ తదుప్పాదనతో అనఞ్ఞసాధారణం వా ధమ్మం పత్తో అధిగతోతి ధమ్మభూతో. ‘‘బ్రహ్మా’’వుచ్చతి సేట్ఠట్ఠేన మగ్గఞాణం, తేన ఉప్పన్నత్తా లోకస్స చ తదుప్పాదనతో తఞ్చ సయమ్భూఞాణేన పత్తోతి బ్రహ్మభూతో. చతుసచ్చధమ్మం వదతీతి వత్తా. చిరం సచ్చపటివేధం పవత్తేన్తో వదతీతి పవత్తా. అత్థం నీహరిత్వాతి దుక్ఖాదిఅత్థం ఉద్ధరిత్వా. పరమత్థం వా నిబ్బానం పాపయితా. అమతసచ్ఛికిరియం సత్తేసు ఉప్పాదేన్తో అమతం దదాతీతి అమతస్స దాతా. బోధిపక్ఖియధమ్మానం తదాయత్తభావతో ధమ్మస్సామీ. పునప్పునం యాచాపేన్తో భారియం కరోన్తో గరుం కరోతి నామ, తథా దువిఞ్ఞేయ్యం కత్వా కథేన్తోపి.

చక్ఖునా విజ్జమానేన లోకసఞ్ఞీ హోతి, న తస్మిం అసతి. న హి అజ్ఝత్తికాయతనవిరహేన లోకసమఞ్ఞా అత్థి. తేనాహ ‘‘చక్ఖుఞ్హి లోకో’’తిఆది. అప్పహీనదిట్ఠీతి అసమూహతసక్కాయదిట్ఠికో ఘనవినిబ్భోగం కాతుం అసక్కోన్తో సముదాయం వియ అవయవం ‘‘లోకో’’తి సఞ్జానాతి చేవ మఞ్ఞతి చ. తథాతి ఇమినా ‘‘లోకోతి సఞ్జానాతి చేవ మఞ్ఞతి చా’’తి పదత్తయం ఆకడ్ఢతి. తస్సాతి పుథుజ్జనస్స, చక్కవాళలోకస్స వా. చక్ఖాదిమేవ హి సహోకాసేన ‘‘చక్కవాళో’’తి పుథుజ్జనో సఞ్జానాతి. గమనేనాతి పదసా గమనేన. న సక్కా తేసం అనన్తత్తా. లుజ్జనట్ఠేనాతి అభిసఙ్ఖారలోకవసేన లోకస్స అన్తం దస్సేతుం వుత్తం. తస్స అన్తో నామ నిబ్బానం. తం పత్తుం సక్కా సమ్మాపటిపత్తియా పత్తబ్బత్తా. చక్కవాళలోకస్స పన అన్తో నామ, నత్థి తస్స గమనేన అప్పత్తబ్బత్తా.

ఇమేహి పదేహీతి ఇమేహి వాక్యవిభాగేహి పదేహి. తాని పన అక్ఖరసముదాయలక్ఖణానీతి ఆహ ‘‘అక్ఖరసమ్పిణ్డనేహీ’’తి. పాటియేక్కఅక్ఖరేహీతి తస్మిం తస్మిం పదే పటినియతసన్నివేసేహి విసుం విసుం చిత్తేన గయ్హమానేహి అక్ఖరేహీతి అత్థో.

గమనట్ఠేన ‘‘పణ్డా’’ వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ ఇతో గతో పత్తోతి పణ్డితో, పఞ్ఞవా. మహాపఞ్ఞతా నామ పటిసమ్భిదావసేన వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘మహన్తే అత్థే’’తిఆది. యథా తన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం పఠమవికప్పే, దుతియవికప్పే పన పచ్చామసనన్తి ఆహ ‘‘తం బ్యాకత’’న్తి.

లోకన్తగమనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. కామగుణసుత్తవణ్ణనా

౧౧౭. చేతసోతి కరణే సామివచనం. చిత్తేన సంఫుసనం నామ అనుభవోతి ఆహ ‘‘చిత్తేన అనుభూతపుబ్బా’’తి. ఉతుత్తయానురూపతావసేన పాసాదత్తయం, తం వసేన తివిధనాటకభేదో. మనోరమ్మతామత్తేన కామగుణం కత్వా దస్సితం, న కామవసేన. న హి అభినిక్ఖమనతో ఉద్ధం బోధిసత్తస్స కామవితక్కా భూతపుబ్బా. తేనాహ మారో పాపిమా –

‘‘సత్త వస్సాని భగవన్తం, అనుబన్ధిం పదాపదం;

ఓతారం నాధిగచ్ఛిస్సం, సమ్బుద్ధస్స సతీమతో’’తి. (సు. ని. ౪౪౮);

మేత్తేయ్యో నామాతిఆది అనాగతారమ్మణదస్సనమత్తం, న బోధిసత్తస్స ఏవం ఉప్పజ్జతీతి. అత్తా పియాయితబ్బరూపో ఏతస్సాతి అత్తరూపో, ఉత్తరపదే పురిమపదలోపేనాతి ‘‘అత్తనో హితకామజాతికేనా’’తి అత్థో వుత్తో. అత్తరూపేనాతి వా పీతిసోమనస్సేహి గహితసభావేన తుట్ఠపహట్ఠేన ఉదగ్గుదగ్గేన. అప్పమాదోతి అప్పమజ్జనం కుసలధమ్మేసు అఖణ్డకారితాతి ఆహ ‘‘సాతచ్చకిరియా’’తి. అవోస్సగ్గోతి చిత్తస్స కామగుణేసు అవోస్సజ్జనం పక్ఖన్దితుం అప్పదానం. పురిమో వికప్పో కుసలానం ధమ్మానం కరణవసేన దస్సితో, పచ్ఛిమో అకుసలానం అకరణవసేన. ద్వే ధమ్మాతి అప్పమాదో సతీతి ద్వే ధమ్మా. అప్పమాదో సతి చ తథా పవత్తా చత్తారో కుసలధమ్మక్ఖన్ధా వేదితబ్బా. కత్తబ్బాతి పవత్తేతబ్బా.

తస్మిం ఆయతనేతి తస్మిం నిబ్బానసఞ్ఞితే కారణే పటివేధే. తం కారణన్తి ఛన్నం ఆయతనానం కారణం. సళాయతనం నిరుజ్ఝతి ఏత్థాతి సళాయతననిరోధో వుచ్చతి నిబ్బానం. తేనాహ ‘‘నిబ్బానం. తం సన్ధాయా’’తిఆది. నిబ్బానస్మిన్తి నిబ్బానమ్హి.

కామగుణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౬. సక్కపఞ్హసుత్తాదివణ్ణనా

౧౧౮-౧౧౯. దిట్ఠేతి పచ్చక్ఖభూతే. ధమ్మేతి ఉపాదానక్ఖన్ధధమ్మే. తత్థ హి అత్తాతి భవతి సఞ్ఞా దిట్ఠి చాతి అత్తభావసఞ్ఞా. తేనాహ – ‘‘దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే’’తి. ‘‘తన్నిస్సిత’’న్తి ఏత్థ తం-సద్దేన హేట్ఠా అభినన్దనాదిపరియాయేన వుత్తా తణ్హా పచ్చామట్ఠాతి ఆహ – ‘‘తణ్హానిస్సిత’’న్తి. తం ఉపాదానం ఏతస్సాతి తదుపాదానం. తేనాహ – ‘‘తంగహణ’’న్తిఆది. తణ్హుపాదానసఙ్ఖాతం గహణం ఏతస్సాతి తంగహణం. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ పఞ్చమే వుత్తనయత్తా.

సక్కపఞ్హసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సారిపుత్తసద్ధివిహారికసుత్తవణ్ణనా

౧౨౦. ఘటేస్సతీతి పుబ్బేనాపరం ఘటితం సమ్బన్ధం కరిస్సతి. విచ్ఛేదన్తి బ్రహ్మచరియస్స విరోధిపచ్చయసముప్పత్తియా ఉచ్ఛేదం.

౮. రాహులోవాదసుత్తవణ్ణనా

౧౨౧. యే ధమ్మా సమ్మదేవ భావితా బహులీకతా విముత్తియా అరహత్తస్స సచ్ఛికిరియాయ సంవత్తన్తి, తే సద్ధాదయో సమ్భారా విముత్తిపరిపాచనియాతి అధిప్పేతా. పరిపాచేన్తీతి పరిపాకం పరిణామం గమేన్తి. ధమ్మాతి కారణభూతా ధమ్మా. విసుద్ధికారణవసేనాతి విసుద్ధికారణతావసేన, సా పన సద్ధిన్ద్రియాదీనం కారణతో విసుద్ధి. యథా నామ జాతిసమ్పన్నస్స ఖత్తియకుమారస్స విపక్ఖవిగమేన పక్ఖసఙ్గహేన పవత్తిట్ఠానసమ్పత్తియా చ పరిసుద్ధి హోతి, ఏవమేవం దట్ఠబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘వుత్తం హేత’’న్తిఆదిమాహ.

అస్సద్ధాదయోపి పుగ్గలా సద్ధాదీనం యావదేవ పరిహానాయ హోన్తి, సద్ధాదయో పారిపూరియావ, తథా పసాదనియసుత్తన్తాదిపచ్చవేక్ఖణా, పసాదనియసుత్తన్తా నామ సమ్పసాదనీయసుత్తాదయో. సమ్మప్పధానేతి సమ్మప్పధానసుత్తన్తే. సతిపట్ఠానేతి చత్తారో సతిపట్ఠానే. ఝానవిమోక్ఖేతి ఝానాని చేవ విమోక్ఖే చ ఉద్దిస్స పవత్తసుత్తన్తే. గమ్భీరఞాణచరియేతి ఖన్ధాయతనధాతుపటిచ్చసముప్పాదపటిసంయుత్తసుత్తన్తే.

కల్యాణమిత్తతాదయోతి కల్యాణమిత్తతా సీలసంవరో అభిసల్లేఖకథా వీరియారమ్భో నిబ్బేధికపఞ్ఞాతి ఇమే కల్యాణమిత్తాదయో పఞ్చ ధమ్మా, యే ‘‘ఇధ, మేఘియ, భిక్ఖు కల్యాణమిత్తో హోతీ’’తిఆదినా ఉదానే (ఉదా. ౩౧) కథితా. లోకం వోలోకేన్తస్సాతి ఆయస్మతో రాహులస్స తాసఞ్చ దేవతానం ఇన్ద్రియపరిపాకం పస్సన్తస్స. తతో యేన అన్ధవనం, తత్థ దివావిహారాయ మహాసమాగమో భవిస్సతీతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ఏత్తకాతి గణనావసేన పరిచ్ఛేదో నత్థీ’’తి.

రుక్ఖపబ్బతనిస్సితా భూమట్ఠకా, ఆకాసచారివిమానవాసినో అన్తలిక్ఖట్ఠకా. ధమ్మచక్ఖున్తి వేదితబ్బాని చతుసచ్చధమ్మానం దస్సనట్ఠేన.

రాహులోవాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

లోకకామగుణవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.