౬. ఉపయవగ్గో

౧. ఉపయసుత్తవణ్ణనా

౫౩. ఉపేతీతి ఉపయో. కథముపేతి? తణ్హామానాదివసేనాతి ఆహ ‘‘తణ్హామానదిట్ఠివసేనా’’తి. కథమిదం లబ్భతీతి? ‘‘అవిముత్తో’’తి వచనతో. తణ్హాదిట్ఠివసేన హి బద్ధో, కిం ఉపేతీతి ఆహ ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధే’’తి తబ్బినిముత్తస్స తథా ఉపేతస్స అభావతో. కో పనుపేతీతి? తంసమఙ్గీపుగ్గలో. తణ్హాదిట్ఠివసేన ఉపగమస్స వుత్తత్తా విఞ్ఞాణన్తి అకుసలకమ్మవిఞ్ఞాణమేవాతి వదన్తి. జవాపేత్వాతి గహితజవం కత్వా. యథా పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం సమత్థం, ఏవం కత్వా. తేనాహ ‘‘పటిసన్ధీ’’తిఆది. అగ్గహణే కారణం వుత్తమేవ ‘‘ఓకం పహాయ అనికేతసారీ’’తి గాథాయ విస్సజ్జనే. కమ్మనిమిత్తాదివసేన పటిసన్ధియా పచ్చయభూతం ఆరమ్మణం పటిసన్ధిజనకస్స కమ్మస్స వసేన వోచ్ఛిజ్జతి. పతిట్ఠా న హోతి సరాగకాలే వియ అనుపట్ఠానతో. అప్పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం వుత్తప్పకారేన. అనభిసఙ్ఖరిత్వాతి అనుప్పాదేత్వా పచ్చయఘాతేన.

ఉపయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. బీజసుత్తవణ్ణనా

౫౪. బీజజాతానీతి జాత-సద్దో పదపూరణమత్తన్తి ఆహ ‘‘బీజానీ’’తి. వచన్తి సేతవచం. అజ్జుకన్తి తచ్ఛకం. ఫణిజ్జకం తులసి. అభిన్నానీతి ఏకదేసేనపి అఖణ్డితాని. బీజత్థాయాతి బీజకిచ్చాయ. న ఉపకప్పతీతి పచ్చయో న హోతీతి దస్సేతి. న పాపితానీతి పూతితం న ఉపగతాని. తణ్డులసారస్స ఆదానతో సారాదాని. ఆరమ్మణగ్గహణవసేన విఞ్ఞాణం తిట్ఠతి ఏత్థాతి విఞ్ఞాణట్ఠితియో. ఆరమ్మణవసేనాతి ఆరమ్మణభావవసేన. సినేహనట్ఠేనాతి తణ్హాయనవసేన సినిద్ధతాపాదనేన, యతో ‘‘నన్దూపసేచన’’న్తి వుత్తం. తథా హి విరోపితం తం కమ్మవిఞ్ఞాణం పటిసన్ధిఅఙ్కురుప్పాదనసమత్థం హోతి. సప్పచ్చయన్తి అవిజ్జాఅయోనిసోనమనసికారాదిపచ్చయేహి సప్పచ్చయం. విరుహతి విపాకసన్తానుప్పాదనసమత్థో హుత్వా.

బీజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉదానసుత్తవణ్ణనా

౫౫. ఉదానం ఉదాహరీతి అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేసి. ఏస వుత్తప్పకారో ఉదాహారో. భుసో నిస్సయో ఉపనిస్సయో, దానమేవ ఉపనిస్సయో దానూపనిస్సయో. ఏస నయో సేసేసుపి. తత్థ దానూపనిస్సయో అన్నాదివత్థూసు బలవాతి బలవభావేన హోతి, తస్మా ఉపనిస్సయబహులో కామరాగప్పహానేనేవ కతపరిచయత్తా విపస్సనమనుయుఞ్జన్తో న చిరస్సేవ అనాగామిఫలం పాపుణాతి, తథా సువిసుద్ధసీలూపనిస్సయో కామదోసజిగుచ్ఛనేన. యది ఏవం కస్మా ఇమే ద్వే ఉపనిస్సయా దుబ్బలాతి వుత్తా? విజ్జూపమఞ్ఞాణస్సేవ పచ్చయభావతో. సోపి భావనూపనిస్సయసహాయలాభేనేవ, న కేవలం. భావనా పన పటివేధస్స విసేసహేతుభావతో బలవా ఉపనిస్సయో. తథా హి సా వజిరూపమఞాణస్స విసేసపచ్చయో. తేనాహ ‘‘భావనూపనిస్సయో అరహత్తం పాపేతీ’’తి.

సోతి మిలకత్థేరో. విహారన్తి వసనట్ఠానం. విహారపచ్చన్తే హి పణ్ణసాలాయ థేరో విహరతి. ఉపట్ఠాతి ఏకలక్ఖణేన. కూటగోణో వియ గమనవీథిం. తత్థాతి అల్లకట్ఠరాసిమ్హి. ఉదకమణికానన్తి ఉదకథేవానం.

అత్తనియేవ ఉపనేసి ఉదానకథాయ వుత్తధమ్మానం పరిపుణ్ణానం అత్తని సంవిజ్జమానత్తా. తేనాహ ‘‘ఉట్ఠానవతా’’తిఆది. అయఞ్హి మిలకత్థేరో సిక్ఖాయ గారవో సప్పతిస్సో వత్తపటివత్తం పూరేన్తో విసుద్ధసీలో హుత్వా ఠితో, తస్మా ‘‘దుబ్బలూపనిస్సయే’’తి వుత్తం. తేనాహ భగవా ఉదానేన్తో ‘‘నో చస్సం…పే… సఞ్ఞోజనానీ’’తి.

సచే అహం న భవేయ్యన్తి యది అహం నామ కోచి న భవేయ్యం తాదిసస్స అహంసద్దవచనీయస్స కస్సచి అత్థస్స అభావతో. తతో ఏవ మమ పరిక్ఖారోపి న భవేయ్యతస్స చ పభఙ్గుభావేన అనవట్ఠితభావతో. ఏవం అత్తుద్దేసికభావేన పదద్వయస్స అత్థం వత్వా ఇదాని కమ్మఫలవసేన వత్తుం ‘‘సచే వా పనా’’తిఆది వుత్తం. అతీతపచ్చుప్పన్నవసేన సుఞ్ఞతం దస్సేత్వా ఇదాని పచ్చుప్పన్నానాగతవసేన తం దస్సేన్తో ‘‘ఇదాని పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏవం అధిముచ్చన్తోతి ఏదిసం అధిముత్తిం పవత్తేన్తో. విభవిస్సతీతి వినస్సిస్సతి. విభవో హి వినాసో. తేనాహ ‘‘భిజ్జిస్సతీ’’తి. విభవదస్సనం విభవోతి ఉత్తరపదలోపేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘విభవదస్సనేనా’’తి. విభవదస్సనం నామ అచ్చన్తాయ వినాసస్స దస్సనం. తన్తి అరియమగ్గం. సామఞ్ఞజోతనా హేసా విసేసనిట్ఠా హోతీతి తతియమగ్గవసేన అత్థో వేదితబ్బో.

ఉపరి మగ్గఫలన్తి అగ్గమగ్గఫలం. నత్థి ఏతిస్సా జాతియా అన్తరన్తి అనన్తరా, అనన్తరా విపస్సనా మగ్గస్స. గోత్రభూ పన అనులోమవీథిపరియాపన్నత్తా విపస్సనాగతికం వా సియా, నిబ్బానారమ్మణత్తా మగ్గగతికం వాతి న తేన మగ్గో అన్తరికో నామ హోతి. తేనాహ ‘‘విపస్సనా మగ్గస్స ఆసన్నానన్తరం నామా’’తి. ఫలం పన నిబ్బానారమ్మణత్తా కిలేసానం పజహనవసేన పవత్తనతో లోకుత్తరభావతో చ కమ్మమగ్గగతికమేవ, కుసలవిపాకభావేన పన నేసం అత్థో పభేదోతి విపస్సనాయ ఫలస్స సియా అనన్తరతాతి వుత్తం ‘‘ఫలస్స దూరానన్తరం నామా’’తి. ‘‘ఆసవానం ఖయో’’తి పన అగ్గమగ్గే వుచ్చమానే విపస్సనానం ఆసన్నతాయ వత్తబ్బమేవ నత్థి. అతసితాయేతి న తసితబ్బే తాసం అనాపజ్జితబ్బే. తాసోతి తాసహేతు ‘‘తసతి ఏతస్మా’’తి కత్వా. సోతి అస్సుతవా పుథుజ్జనో. తిలక్ఖణాహతన్తి అనిచ్చతాదిలక్ఖణత్తయలక్ఖితం. మనమ్హి నట్ఠోతి ఈసకం నట్ఠోమ్హి, తతో పరమ్పి తత్థేవ ఠత్వా కిఞ్చి అపూరితత్తా ఏవ ముత్తోతి అధిప్పాయో. ‘‘న తాసో నామ హోతీ’’తి వత్వా తస్స అతాసభావం దస్సేతుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం. కల్యాణపుథుజ్జనో హి భయతుపట్ఠానఞాణేన ‘‘సభయా సఙ్ఖారా’’తి విపస్సన్తో న ఉత్తసతి.

ఉదానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఉపాదానపరిపవత్తసుత్తవణ్ణనా

౫౬. చతున్నం పరివట్టనవసేనాతి పచ్చేకక్ఖన్ధేసు చతున్నం అరియసచ్చానం పరివట్టనవసేన. రూపం అబ్భఞ్ఞాసిన్తి సకలభూతుపాదారూపం కుచ్ఛితభావతో తత్థ చ తుచ్ఛవిపల్లాసతాయ ‘‘దుక్ఖసచ్చ’’న్తి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన అఞ్ఞాసిం పటివిజ్ఝిం. ఆహారవసేన రూపకాయస్స హానివుద్ధాదీనం పాకటభావతో విసేసపచ్చయతో చ తస్స ‘‘ఆహారసముదయా’’తి వుత్తం. దుక్ఖసముదయకథా నామ వట్టకథాతి ‘‘సచ్ఛన్దరాగో’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. ఛన్దరాగగ్గహణేన చ ఉపాదానకమ్మావిజ్జాపి గహితా ఏవ. పటిపన్నా హోన్తీతి అత్థో. వత్తమానకాలప్పయోగో హేస యథా ‘‘కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి. పతిట్ఠహన్తీతి పతిట్ఠం లభన్తి. కేవలినోతి ఇధ విముత్తిగుణేన పారిపూరీతి ఆహ ‘‘సకలినో కతసబ్బకిచ్చా’’తి. యేన తేతి యేన అవసిట్ఠేన తే అసేక్ఖే పఞ్ఞాపేన్తా పఞ్ఞాపేయ్యుం, తం నేసం వట్టం సేక్ఖానం వియ నత్థి పఞ్ఞాపనాయ. వట్టన్తి కారణం వట్టనట్ఠేన ఫలస్స పవత్తనట్ఠేన. అసేక్ఖభూమివారోతి అసేక్ఖభూమిప్పవత్తి.

ఉపాదానపరిపవత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సత్తట్ఠానసుత్తవణ్ణనా

౫౭. సత్తసు ఓకాసేసూతి రూపపజాననాదీసు సత్తసు ఓకాసేసు. వుసితవాసోతి వుసితఅరియవాసో. ఏత్థాతి ఇమస్మిం ఉద్దేసే. సేసం నామ ఇధ వుత్తావసేసం. వుత్తనయేనాతి హేట్ఠా వుత్తనయేన వేదితబ్బం. ఉస్సదనన్దియన్తి ఉస్సన్నగుణవతో తోసనం సమ్మోదాపనం. గుణకిత్తనేన పలోభనీయం సేక్ఖకల్యాణపుథుజ్జనానం పసాదుప్పాదనేన. ఇదాని వుత్తమేవ అత్థం పాకటం కాతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం.

ఏత్తావతాతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం వసేన సత్తసు ఠానేసు కోసల్లదీపనేన ఏత్తకేన దేసనాక్కమేన. తన్తి ఆరమ్మణం. ధాతుఆదిమత్తమేవాతి ధాతాయతనపటిచ్చసముప్పాదమత్తమేవ. ఇమేసు ధమ్మేసూతి ఇమేసు జాతాదీసు. కమ్మం కత్వాతి సమ్మసనకమ్మం నిట్ఠపేత్వాతి అత్థో. ఏవమేత్థ పఞ్చన్నం ఖన్ధానం వసేన సత్తట్ఠానకోసల్లపవత్తియా పభేదేన విభజిత్వా ‘‘తివిధూపపరిక్ఖీ’’తి దస్సేతి ధమ్మరాజా.

సత్తట్ఠానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సమ్మాసమ్బుద్ధసుత్తవణ్ణనా

౫౮. అధికం సవిసేసం పయసతి పయుఞ్జతి ఏతేనాతి అధిప్పయాసో, విసిట్ఠపయోగో. తేనాహ ‘‘అధికపయోగో’’తి. ఇమఞ్హి మగ్గన్తి అట్ఠఙ్గికం అరియమగ్గమాహ. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. అవత్తమానట్ఠేనాతి బుద్ధుప్పాదతో పుబ్బే న వత్తమానభావేన. మగ్గం జానాతీతి సముదాగమతో పట్ఠాయ సపుబ్బభాగం ససమ్భారవిసయం సఫలం సఉద్రయం అరియం మగ్గం జానాతి అవబుజ్ఝతీతి మగ్గఞ్ఞూ. విదితన్తి అఞ్ఞేసమ్పి ఞాతం పటిలద్ధం హత్థతలే ఆమలకం వియ పాకటం అకాసి, తథా కత్వా దేసేసి. అమగ్గే పరివజ్జనేన మగ్గే పటిపత్తీతి తస్స మగ్గకుసలతా వియ అమగ్గకుసలతాపి ఇచ్ఛితబ్బాతి ఆహ ‘‘మగ్గే చ అమగ్గే చ కోవిదో’’తి. అహం పఠమం గతోతి అహం పఠమమగ్గేన సమన్నాగతో.

సమ్మాసమ్బుద్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అనత్తలక్ఖణసుత్తవణ్ణనా

౫౯. పురాణుపట్ఠాకేతి పుబ్బే పధానపదహనకాలే ఉపట్ఠాకభూతే. ‘‘అవసవత్తనట్ఠేన అస్సామికట్ఠేన సుఞ్ఞతట్ఠేన అత్తపటిక్ఖేపట్ఠేనా’’తి ఏవం పుబ్బే వుత్తేహి. ఏత్తకేన ఠానేనాతి ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనత్తా’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘ఏవం మే విఞ్ఞాణం మా అహోసీ’’తి ఏత్తకేన సుత్తపదేసేన. అకథితస్సేవ కథనం ఉత్తరం, న కథితస్సాతి వుత్తం ‘‘తాని దస్సేత్వా’’తి. సమోధానేత్వాతి సమ్పిణ్డిత్వా. విత్థారకథాతి విత్థారతో అట్ఠకథా. అనత్తలక్ఖణమేవాతి తబ్బహులతాయ తప్పధానతాయ చ వుత్తం. అనిచ్చతాదీనమ్పి హి తత్థ తందీపనత్థమేవ వుత్తత్తా తదేవ జేట్ఠం పధానం తథా వేనేయ్యజ్ఝాసయతో.

అనత్తలక్ఖణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. మహాలిసుత్తవణ్ణనా

౬౦. ఏకన్తదుక్ఖన్తిఆదీని పదాని వుత్తనయానేవ, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థ చ యథా సరాగో హేతు పచ్చయో సంకిలేసాయ, ఏవం సవిపస్సనో మగ్గో హేతు పచ్చయో చ విసుద్ధియాతి దట్ఠబ్బం.

మహాలిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఆదిత్తసుత్తవణ్ణనా

౬౧. ఏకాదసహీతి రాగాదీహి ఉపాయాసపరియోసానేహి ఏకాదసహి సన్తాపనట్ఠేన అగ్గీహి. ద్వీసూతి అట్ఠమనవమేసు. దుక్ఖలక్ఖణమేవాతి తబ్బహులతాయ తప్పధానతాయ చ వుత్తం.

ఆదిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నిరుత్తిపథసుత్తవణ్ణనా

౬౨. నిరుత్తియోవ నిరుత్తిపథాతి పథ-సద్దేన పదవడ్ఢనమాహ యథా ‘‘బీజానియేవ బీజజాతానీ’’తి. నిరుత్తివసేనాతి నిబ్బచనవసేన. పథా చ అత్థానురూపభావతో. తీణిపీతి నిరుత్తిఅధివచనపఞ్ఞత్తిపథపదాని. తథా హి ‘‘ఫుసతీతి ఫస్సో’’తిఆదినా నీహరిత్వా వచనం నిరుత్తి, ‘‘సిరీవడ్ఢకో ధనవడ్ఢకో’’తిఆదినా వచనమత్తమేవ అధికారం కత్వా పవత్తం అధివచనం, ‘‘తక్కో వితక్కో’’తిఆదినా తంతంపకారేన ఞాపనతో పఞ్ఞత్తి. అథ వా తంతంఅత్థప్పకాసనేన నిచ్ఛితం, నియతం వా వచనం నిరుత్తి. అధి-సద్దో ఉపరిభాగే, ఉపరి వచనం అధివచనం. కస్స ఉపరి? పకాసేతబ్బస్స అత్థస్సాతి పాకటోయమత్థో. అధీనం వచనం అధివచనం. కేన అధీనం? అత్థేన. అత్థస్స పఞ్ఞాపనత్థేన పఞ్ఞత్తీతి ఏవం నిరుత్తిఆదిపదానం సబ్బవచనేసు పవత్తి వేదితబ్బా. అఞ్ఞథా ‘‘ఫుసతీతి ఫస్సో’’తిఆదిప్పకారేన నిద్ధారణవచనానంయేవ నిరుత్తితా, సిరివడ్ఢకధనవడ్ఢకపకారానమేవ అభిలాపనం అధివచనతా. ‘‘తక్కో వితక్కో’’తి ఏవంపకారానమేవ ఏకమేవ అత్థం తేన తేన పకారేన ఞాపేన్తానం వచనానం పఞ్ఞత్తితా చ ఆపజ్జేయ్య. అసంకిణ్ణాతి న సంకిణ్ణా. తేనాహ ‘‘అవిజహితా…పే… అఛడ్డితా’’తి. న సంకీయన్తీతి న సంకిరీయన్తి, న సంకీయిస్సన్తి న సంకిరీయిస్సన్తీతి అత్థో. అప్పటికుట్ఠాతి న పటిక్ఖిత్తా. యస్మా భఙ్గం అతిక్కన్తం ఉప్పాదాది అతిక్కన్తమేవ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘భఙ్గమేవా’’తి. యస్మా దేసన్తరం సఙ్కన్తోపి అతిక్కన్తన్తి వుచ్చతి, తస్మా తదాభావం దస్సేతుం ‘‘దేసన్తరం అసఙ్కమిత్వా’’తి వుత్తం. యత్థ యత్థ హి సఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తత్థేవ భిజ్జన్తి నిరుజ్ఝన్తి విపరిణమన్తి వినాసం ఆపజ్జన్తి. తేనాహ ‘‘విపరిణతన్తి…పే… నట్ఠ’’న్తి. అపాకటీభూతం అజాతత్తా ఏవ.

వసభణగోత్తతాయ వస్సభఞ్ఞా. మూలదిట్ఠిగతికాతి మూలభూతా దిట్ఠిగతికా, ఇమస్మిం కప్పే సబ్బపఠమం తాదిసదిట్ఠిసముప్పాదకా. పునప్పునం ఆవజ్జేన్తస్సాతి అహేతువాదపటిసంయుత్తగన్థం ఉగ్గహేత్వా పరియాపుణిత్వా తదత్థం వీమంసన్తస్స ‘‘నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయా’’తిఆదినయప్పవత్తాయ లద్ధియా ఆరమ్మణే మిచ్ఛాసతి సన్తిట్ఠతి, ‘‘నత్థి హేతూ’’తిఆదివసేన అనుస్సవూపలద్ధే అత్థే తదాకారపరివితక్కనేహి సవిగ్గహే వియ సరూపతో చిత్తస్స పచ్చుపట్ఠితే చిరకాలపరిచయేన ‘‘ఏవమేత’’న్తి నిజ్ఝానక్ఖమభావూపగమనేన నిజ్ఝానక్ఖన్తియా తథాగహితే పునప్పునం తథేవ ఆసేవన్తస్స బహులీకరోన్తస్స మిచ్ఛావితక్కేన సమాదియమానా మిచ్ఛావాయామూపత్థమ్భితా అతంసభావం ‘‘తంసభావ’’న్తి గణ్హన్తీ మిచ్ఛాసతీతి లద్ధనామా తంలద్ధిసహగతా తణ్హా సన్తిట్ఠతి. యథాసకం వితక్కాదిపచ్చయలాభేన తస్మిం ఆరమ్మణే అధిట్ఠితతాయ అనేకగ్గతం పహాయ చిత్తం ఏకగ్గతం అప్పితం వియ హోతి మిచ్ఛాసమాధినా. సోపి హి పచ్చయవిసేసేహి లద్ధభావనాబలో ఈదిసే ఠానే సమాధానపతిరూపకిచ్చకరో హోతియేవ వాలవిజ్ఝనాదీసు వియాతి దట్ఠబ్బం. తథా హి అనేకక్ఖత్తుం తేనాకారేన పుబ్బభాగియేసు జవనవారేసు పవత్తేసు సబ్బపచ్ఛిమే జవనవారే సత్త జవనాని జవన్తి. తత్థ పఠమే సతేకిచ్ఛో హోతి, తథా దుతియాదీసు. సత్తమే పన జవనే సమ్పత్తే అతేకిచ్ఛో హోతి. తేనాహ ‘‘అస్సాదేన్తస్సా’’తిఆది. ఇమేసుపీతి ద్వీసుపి ఠానేసు.

పచ్చుప్పన్నం వాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన ‘‘యదేతం అనాగతం నామ, నయిదం అనాగత’’న్తిఆదికం సఙ్గణ్హాతి. తేపీతి తే వస్సభఞ్ఞాపి న మఞ్ఞింసు లోకసమఞ్ఞాయ అనతిక్కమనీయతో. తేనాహ ‘‘అతీతం పనా’’తిఆది. ఖన్ధానం ఉపరి నిరుళ్హా పణ్ణత్తి.

నిరుత్తిపథసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపయవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.