౫. అత్తదీపవగ్గో

౧. అత్తదీపసుత్తవణ్ణనా

౪౩. ద్వీహి భాగేహి ఆపో ఏత్థ గతాతి దీపో, దీపో వియాతి దీపో ఓఘేహి అనజ్ఝోత్థరనీయతాయ. యో పరో న హోతి, సో అత్తా, ఇధ పన ధమ్మో అధిప్పేతో. అత్తా దీపో ఏతేసన్తి అత్తదీపా. పటిసరణత్థో దీపట్ఠోతి ఆహ – ‘‘అత్తసరణాతి ఇదం తస్సేవ వేవచన’’న్తి. లోకియలోకుత్తరో ధమ్మో అత్తా నామ ఏకన్తనాథభావతో. పఠమేన పదేన వుత్తో ఏవ అత్థో దుతియపదేన వుచ్చతీతి వుత్తం ‘‘తేనేవాహా’’తిఆది. యవతి ఏతస్మా ఫలం పసవతీతి యోని, కారణం. కిం పభుతి ఉప్పత్తిట్ఠానం ఏతేసన్తి కిం పభుతికా. పహానదస్సనత్థం ఆరద్ధం. తేనేవాహ ‘‘పుబ్బే చేవ…పే… తే పహీయన్తీ’’తి. న పరితస్సతి తణ్హాపరిత్తాసస్స అభావతో. విపస్సనఙ్గేనాతి విపస్సనాసఙ్ఖాతేన కారణేన.

అత్తదీపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పటిపదాసుత్తవణ్ణనా

౪౪. సభావతోసన్తో విజ్జమానో కాయో రూపాదిధమ్మసమూహోతి సక్కాయోతి ఆహ – ‘‘సక్కాయో దుక్ఖ’’న్తి. దిట్ఠి ఏవ సమనుపస్సనా, దిట్ఠిసహితా వా సమనుపస్సనా దిట్ఠిసమనుపస్సనా, దిట్ఠిమఞ్ఞనాయ సద్ధిం ఇతరమఞ్ఞనా. సహ విపస్సనాయ చతుమగ్గఞాణం సమనుపస్సనా ‘‘చతున్నం అరియసచ్చానం సమ్మదేవ అనురూపతో పస్సనా’’తి కత్వా.

పటిపదాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అనిచ్చసుత్తవణ్ణనా

౪౫. విరాగో నామ మగ్గో, విముత్తిఫలన్తి ఆహ – ‘‘మగ్గక్ఖణే విరజ్జతి, ఫలక్ఖణే విముచ్చతీ’’తి. అగ్గహేత్వాతి ఏవం నిరుజ్ఝమానేహి ఆసవేహి ‘‘అహం మమా’’తి కఞ్చి ధమ్మం అనాదియిత్వా. ‘‘చిత్తం విరత్తం, విముత్తం హోతీ’’తి వుత్తత్తా ఫలం గయ్హతి, ‘‘ఖీణా జాతీ’’తిఆదినా పచ్చవేక్ఖణాతి ఆహ ‘‘సహ ఫలేన పచ్చవేక్ఖణదస్సనత్థ’’న్తి. ఉపరి కత్తబ్బకిచ్చాభావేన ఠితం. తేనాహ ‘‘విముత్తత్తా ఠిత’’న్తి. యం పత్తబ్బం, తం అగ్గఫలస్స పత్తభావేన అధిగతత్తా సన్తుట్ఠం పరితుట్ఠం.

అనిచ్చసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దుతియఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా

౪౬. పుబ్బన్తం అతీతఖన్ధకోట్ఠాసం. అనుగతాతి సస్సతాదీని కప్పేత్వా గహణవసేన అనుగతా. అట్ఠారస దిట్ఠియోతి చతస్సో సస్సతదిట్ఠియో, చతస్సో ఏకచ్చసస్సతదిట్ఠియో, చతస్సో అన్తానన్తికదిట్ఠియో, చతస్సో అమరావిక్ఖేపదిట్ఠియో, ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నదిట్ఠియోతి ఏవం అట్ఠారస దిట్ఠియో న హోన్తి పచ్చయఘాతేన. అపరన్తన్తి అనాగతం ఖన్ధకోట్ఠాసం సస్సతాదిభావం కప్పేత్వా గహణవసేన అనుగతా. సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సత్త ఉచ్ఛేదవాదా, పఞ్చ పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి ఏవం చతుచత్తాలీస దిట్ఠియో న హోన్తి పచ్చయఘాతేన. సస్సతదిట్ఠిథామసో చేవ సీలబ్బతదిట్ఠిపరామాసో చ న హోతి పచ్చయఘాతేన. తేనాహ ‘‘ఏత్తావతా పఠమమగ్గో దస్సితో’’తి అనవసేసదిట్ఠిపహానకిత్తనతో. పహీనా విక్ఖమ్భితా. ఇదం పనాతి ‘‘రూపస్మి’’న్తిఆది.

దుతియఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సమనుపస్సనాసుత్తవణ్ణనా

౪౭. పరిపుణ్ణగాహవసేనాతి పఞ్చక్ఖన్ధే అసేసేత్వా ఏకజ్ఝం ‘‘అత్తా’’తి గహణవసేన. ఏతేసం పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అఞ్ఞతరం ‘‘అత్తా’’తి సమనుపస్సన్తి. ఇతీతి ఏవం. యస్స పుగ్గలస్స అయం అత్తదిట్ఠిసఙ్ఖాతా సమనుపస్సనా అత్థి పటిపక్ఖేన అవిహతత్తా సంవిజ్జతి. పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానన్తి చక్ఖాదీనం ఇన్ద్రియానం.

ఆరమ్మణన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం. మానవసేన చ దిట్ఠివసేన చ ‘‘అస్మీ’’తి గాహే సిజ్ఝన్తే తంసహగతా తణ్హాపి తగ్గహితావ హోతీతి వుత్తం ‘‘తణ్హామానదిట్ఠివసేన అస్మీతి ఏవమ్పిస్స హోతీ’’తి. గహేత్వాతి అహంకారవత్థువసేన గహేత్వా. అయం అహమస్మీతి అయం చక్ఖాదికో, సుఖాదికో వా అహమస్మి. ‘‘రూపీ అత్తా అరోగో పరం మరణా’’తి ఏవమాదిగహణవసేన పవత్తనతో వుత్తం ‘‘రూపీ భవిస్సన్తిఆదీని సబ్బాని సస్సతమేవ భజన్తీ’’తి. విపస్సనాభినివేసతో పుబ్బే యథేవాకారాని పఞ్చిన్ద్రియాని, అథ విపస్సనాభినివేసతో పరం తేనేవాకారేన ఠితేసు చక్ఖాదీసు ఇన్ద్రియేసు అవిజ్జా పహీయతి విపస్సనం వడ్ఢఏత్వా మగ్గస్స ఉప్పాదనేన, అథ మగ్గపరమ్పరాయ అరహత్తమగ్గవిజ్జా ఉప్పజ్జతి. తణ్హామానదిట్ఠియో కమ్మసమ్భారభావతో. కమ్మస్స…పే… ఏకో సన్ధీతి హేతుఫలసన్ధి. పున ఏకో సన్ధీతి ఫలహేతుసన్ధిమాహ. తయో పపఞ్చా అతీతో అద్ధా అతీతభవఅద్ధానం తేసం అధిప్పేతత్తా. అనాగతస్స పచ్చయో దస్సితో అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స వసేన. సుతవతో పన అరియసావకస్స వసేన వట్టస్స వూపసమో దస్సితోతి.

సమనుపస్సనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా

౪౮. తథేవాతి ఆరమ్మణభావేనేవ. ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపాదానేహి ఉపాదాతబ్బన్తి ఉపాదానియం. ఇధాపీతి ఉపాదానక్ఖన్ధేసుపి. విభాగత్థే గయ్హమానే అనిట్ఠప్పసఙ్గోపి సియా, అభిధమ్మే చ రాసట్ఠో ఏవ ఆగతో, ‘‘తదేకజ్ఝం అభిసంయుహిత్వా’’తి వచనతో ‘‘రాసట్ఠేన’’ఇచ్చేవ వుత్తం.

ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౮. సోణసుత్తాదివణ్ణనా

౪౯-౫౦. విసిట్ఠోతి పధానో. ఉత్తమోతి ఉక్కట్ఠో. అఞ్ఞం కిం భవేయ్యాతి అఞ్ఞం కిం కారణం భవేయ్య తథా సమనుపస్సనాయ అఞ్ఞేసం అవిజ్జమానతాయ వచనపరిట్ఠితిపభిన్నతో. వజిరభేదదేసనం నామ అత్థతో తేపరివట్టదేసనా.

సోణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. నన్దిక్ఖయసుత్తాదివణ్ణనా

౫౧-౫౨. నవమదసమేసూతి సుత్తద్వయం సహేవ ఉద్ధటం, ద్వీసుపి అత్థవణ్ణనాయ సరిక్ఖభావతో. నన్దనట్ఠేన నన్దీ, రఞ్జనట్ఠేన రాగో. సతిపి సద్దత్థతో భేదే ‘‘ఇమేసం అత్థతో నిన్నానాకరణతాయా’’తి వత్వాపి పహాయకధమ్మభేదేన పన లబ్భతేవ భేదమత్తాతి దస్సేతుం ‘‘నిబ్బిదానుపస్సనాయ వా’’తిఆది వుత్తం. విరజ్జన్తో రాగం పజహతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్తావతాతి ‘‘నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో’’తి ఏత్తావతా. విపస్సనం నిట్ఠపేత్వా విపస్సనాకిచ్చస్స పరియోసానేన. రాగక్ఖయాతి వుట్ఠానగామినిపరియోసానాయ విపస్సనాయ రాగస్స ఖేపితత్తా. అనన్తరం ఉప్పన్నేన అరియమగ్గేన సముచ్ఛేదవసేన నన్దిక్ఖయోతి. తేనాహ ‘‘ఇధ మగ్గం దస్సేత్వా’’తి. అనన్తరం పన ఉప్పన్నేన అరియఫలేన పటిపస్సద్ధివసేన నన్దిరాగక్ఖయా సబ్బం సంకిలేసతో చిత్తం విముచ్చతీతి. తేనాహ ‘‘ఫలం దస్సిత’’న్తి.

నన్దిక్ఖయసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

అత్తదీపవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మూలపణ్ణాసకో సమత్తో.