౪. నతుమ్హాకంవగ్గో

౧. నతుమ్హాకంసుత్తవణ్ణనా

౩౩. ఛన్దరాగప్పహానేనాతి తప్పటిబద్ధస్స ఛన్దరాగస్స పజహనేన. దబ్బాది పాకతికతిణం పాకటమేవాతి అపాకటం దస్సేతుం తాలనాళికేరాది దస్సితం, తిణకట్ఠానం వా భేదదస్సనత్థం. పియాలో ఫారుసకం.

నతుమ్హాకంసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౩౫. యది రూపం అనుసేతీతి రూపధమ్మే ఆరబ్భ యది రాగాదయో అనుసయనవసేన పవత్తన్తి. తేన సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి తేన రాగాదినా తంసమఙ్గీపుగ్గలో సఙ్ఖాతబ్బతం ‘‘రత్తో దుట్ఠో’’తిఆదినా వోహరితబ్బతం ఉపగచ్ఛతీతి. తేనాహ ‘‘కామరాగాదీసూ’’తిఆది. అభూతేనాతి అజాతేన అనుసయవసేన అప్పవత్తేన. అనుసయసీసేన హేత్థ అభిభవం వదతి. యతో ‘‘రత్తో దుట్ఠో మూళ్హోతి సఙ్ఖం న గచ్ఛతీ’’తి వుత్తం. నిప్పరియాయతో హి మగ్గవజ్ఝకిలేసా అనుసయో.

అఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౩౬. తం అనుసయితం రూపన్తి తం రాగాదినా అనుసయితం రూపం మరన్తేన అనుసయేన అనుమరతి. తేన వుత్తం ‘‘న హీ’’తిఆది. యేన అనుసయేన మరన్తేన తం అనుమరతి. తేన సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి తథాభూతతో తేన ‘‘రత్తో’’తిఆదివోహారం లభతి. యేన అనుసయేన కారణభూతేన అనుమీయతి, తేన.

దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౬. ఆనన్దసుత్తాదివణ్ణనా

౩౭-౩౮. ఠితియా ఠితిక్ఖణేన సహితం ఠితం. ఠితస్స అఞ్ఞథత్తన్తి ఉప్పాదక్ఖణతో అఞ్ఞథాభావో. పఞ్ఞాయతీతి ఉపలబ్భతి. పచ్చయవసేన ధరమానత్తా ఏవ జీవమానస్స జీవితిన్ద్రియవసేన జరా పఞ్ఞాయతి ఉప్పాదక్ఖణతో అఞ్ఞథత్తప్పత్తియా. వుత్తమేవ అత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘ఠితీ’’తిఆది వుత్తం. జీవి…పే… నామం. తథా హి అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౯) ‘‘ఆయు ఠితీ’’తి నిద్దిట్ఠం. అఞ్ఞథత్తన్తి జరాయ నామన్తి సమ్బన్ధో.

తీణి లక్ఖణాని హోన్తి సఙ్ఖతసభావలక్ఖణతో. యో కోచి రూపధమ్మో వా అరూపధమ్మో వా లోకియో వా లోకుత్తరో వా సఙ్ఖారో. సఙ్ఖారో, న లక్ఖణం ఉప్పాదాదిసభావత్తా. లక్ఖణం, న సఙ్ఖారో ఉప్పాదాదిరహితత్తా. న చ…పే… సక్కా సఙ్ఖారధమ్మత్తా లక్ఖణస్స. నాపి లక్ఖణం వినా సఙ్ఖారో పఞ్ఞాపేతుం సక్కా సఙ్ఖారభావేన. తేనాహ ‘‘లక్ఖణేనా’’తిఆది. ఇదాని యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా’’తిఆదిమాహ. తత్థ లక్ఖణన్తి కాళరత్తసబలాదిభావలక్ఖణం పాకటం హోతి ‘‘అయం అసుకస్స గావీ’’తి.

ఏవం సఙ్ఖారోపి పఞ్ఞాయతి సభావతో ఉపధారేన్తస్స ఉప్పాదలక్ఖణమ్పి ఉప్పాదావత్థాతి కత్వా. కాలసఙ్ఖాతోతి ఉప్పజ్జమానకాలసఙ్ఖాతో. తస్స సఙ్ఖారస్స. ఖణోపీతి ఉప్పాదక్ఖణోపి పఞ్ఞాయతి. ఉప్పాదోపీతి ఉప్పాదలక్ఖణోపి. జరాలక్ఖణన్తి ఉప్పన్నజీరణలక్ఖణం, తం ‘‘ఠితస్స అఞ్ఞథత్త’’న్తి వుత్తం. ‘‘భఙ్గక్ఖణే సఙ్ఖారోపి తంలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతీ’’తి పాఠో. కేచి పన ‘‘జరాపీ’’తి పదమ్పేత్థ పక్ఖిపన్తి. ఏవఞ్చ వదన్తి ‘‘న హి తస్మిం ఖణే తరుణో హుత్వా సఙ్ఖారో భిజ్జతి, అథ ఖో జియ్యమానో మహల్లకో వియ జిణ్ణో ఏవ హుత్వా భిజ్జతీ’’తి, భఙ్గేనేవ పన జరా అభిభుయ్యతి ఖణస్స అతిఇత్తరభావతో న సక్కా పఞ్ఞాపేతుం ఠితియాతి తేసం అధిప్పాయో. తానీతి అరూపధమ్మానం తీణి లక్ఖణాని. అత్థిక్ఖణన్తి అరూపధమ్మవిజ్జమానక్ఖణం, ఉప్పాదక్ఖణన్తి అధిప్పాయో. సబ్బధమ్మానన్తి సబ్బేసం రూపారూపధమ్మానం ఠితియా న భవితబ్బం. తస్సేవాతి తస్సా ఏవ ఠితియా. తమత్థన్తి జరాలక్ఖణస్స పఞ్ఞాపేతుం అసక్కుణేయ్యభావం. అఞ్ఞే పన ‘‘సన్తతివసేన ఠానం ఠితీ’’తి వదన్తి, తయిదం అకారణం అట్ఠానం. యస్మా సుత్తే ‘‘ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఉప్పాదవయేహి నిబ్బిసేసేన ఠితియా జోతితత్తా. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అపిచ యథా ధమ్మస్స ఉప్పాదావత్థాయ భిన్నా భఙ్గావత్థా ఇచ్ఛితా, అఞ్ఞథా ఉప్పజ్జమానమేవ భిజ్జతీతి ఆపజ్జతి, ఏవం భఙ్గావత్థాయపి భిన్నా భఙ్గాభిముఖావత్థా ఇచ్ఛితబ్బా. న హి అభఙ్గాభిముఖో భిజ్జతి. న చేత్థ సక్కా ఉప్పాదాభిముఖావత్థం పరికప్పేతుం తదా తస్స అలద్ధత్తలాభత్తా. అయం విసేసోతి ఠితిక్ఖణో నామ రూపధమ్మానంయేవ, న అరూపధమ్మానన్తి అయం ఈదిసో విసేసో. ఆచరియమతి నామ తస్సేవ ఆచరియస్స మతి, సా సబ్బదుబ్బలాతి ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.

ఆనన్దసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౧౦. అనుధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా

౩౯-౪౨. అపాయదుక్ఖే సకలసంసారదుక్ఖే చ పతితుం అదత్వా ధారణట్ఠేన ధమ్మో, మగ్గఫలనిబ్బానాని. తదనులోమికా చస్స పుబ్బభాగపటిపదాతి ఆహ ‘‘ధమ్మానుధమ్మపటిపన్నస్సా’’తిఆది. ‘‘నిబ్బిదాబహులో’’తి అట్ఠకథాయం పదుద్ధారో కతో, పాళియం పన ‘‘నిబ్బిదాబహులం విహరేయ్యా’’తి ఆగతం. ఉక్కణ్ఠనబహులోతి సబ్బభవేసు ఉక్కణ్ఠనబహులో. తీహి పరిఞ్ఞాహీతి ఞాతతీరణప్పహానపరిఞ్ఞాహి. పరిజానాతీతి తేభూమకధమ్మే పరిచ్ఛిజ్జ జానాతి, విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేతి. పరిముచ్చతి సబ్బసంకిలేసతో ‘‘మగ్గో పవత్తితో పరిముచ్చతీ’’తి వుత్తత్తా. తథాతి ఇమినా ఇతో పరేసు తీసు మగ్గో హోతీతి దస్సేతి. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. అనియమితాతి అగ్గహితా. తేసు నియమితా ‘‘అనిచ్చానుపస్సీ’’తిఆదివచనతో. సాతి అనుపస్సనా. తత్థ నియమితవసేనేవాతి ఇదం లక్ఖణవచనం యథా ‘‘యది మే బ్యాధయో భవేయ్యుం, దాతబ్బమిదమోసధ’’న్తి. న హి సక్కా ఏతిస్సా ఏవ అనుపస్సనాయ వసేన సమ్మసనాచారం మత్థకం పాపేతున్తి.

అనుధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

నతుమ్హాకంవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.