౩. హాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా

౩. ‘‘అవన్తిదక్ఖిణాపథే’’తి అఞ్ఞేసు సుత్తపదేసు ఆగతత్తా ఆహ ‘‘అవన్తిదక్ఖిణాపథసఙ్ఖాతే’’తి. మజ్ఝిమదేసతో హి దక్ఖిణదిసాయ అవన్తిరట్ఠం. పవత్తయిత్థ ఏత్థ లద్ధీతి పవత్తం, పవత్తితబ్బట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘లద్ధిపవత్తట్ఠానే’’తి. రుప్పనసభావో ధమ్మోతి కత్వా రూపధాతూతి రూపక్ఖన్ధో వుత్తో. రూపధాతుమ్హి ఆరమ్మణపచ్చయభూతేన రాగేన సహజాతేనపి అసహజాతేనపి ఉపనిస్సయభూతేన అప్పహీనభావేనేవ వినిబద్ధం పటిబద్ధం కమ్మవిఞ్ఞాణం. ఓకసారీతి వుచ్చతి – ‘‘తస్మిం రూపధాతుసఞ్ఞితే ఓకే సరతి పవత్తతీ’’తి కత్వా. అవతి ఏత్థ గచ్ఛతి పవత్తతీతి ఓకం, పవత్తిట్ఠానం. తేనాహ – ‘‘గేహసారీ ఆలయసారీ’’తి.

ఉగచ్ఛతి వా ఏత్థ వేదనాదీహి సద్ధిం సమవేతీతి ఓకో, చక్ఖురూపాది. పచ్చయోతి ఆరమ్మణాదివసేన పచ్చయో. పచ్చయో హోతీతి అనన్తరసమనన్తరాదినా చేవ కమ్మూపనిస్సయఆరమ్మణాదినా చ. ‘‘విఞ్ఞాణధాతు ఖో, గహపతీ’’తి ఏవం వుత్తే ‘‘కమ్మవిఞ్ఞాణవిపాకవిఞ్ఞాణేసు కతరం ను ఖో’’తి సమ్మోహో భవేయ్య. తస్స సమ్మోహస్స విఘాతత్థం అపగమనత్థం. అసమ్భిన్నావాతి అసంకిణ్ణావ దేసనా కతా. ఆరమ్మణవసేన చతస్సో అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణట్ఠితియో వుత్తా – ‘‘రూపుపయం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠేయ్య, రూపారమ్మణ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౩.౫౩). తా విఞ్ఞాణట్ఠితియో దస్సేతుమ్పి.

దళ్హం అభినివేసవసేన ఆరమ్మణం ఉపేన్తీతి ఉపయా, తణ్హాదిట్ఠియో. అధిట్ఠానభూతాతి పతిట్ఠానభూతా. అభినివేసభూతాతి తం తం ఆరమ్మణం అభినివిస్స అజ్ఝోసాయ పవత్తియా కారణభూతా. అనుసయభూతాతి రాగానుసయదిట్ఠానుసయభూతా. ఉపరిమకోటియాతి పహానస్స ఉపరిమకోటియా. బుద్ధానఞ్ఞేవ హి తే సవాసనా పహీనా. పుబ్బే అగ్గహితం విఞ్ఞాణం అగ్గహితమేవాతి కత్వా కస్మా ఇధ దేసనా కతాతి చోదేతి – ‘‘ఇధ విఞ్ఞాణం కస్మా గహిత’’న్తి. పుబ్బే ‘‘విఞ్ఞాణధాతురాగవినిబన్ధఞ్చ విఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చమానే యథా యథా సమ్మోహో సియా పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవిభాగస్స దుక్కరత్తా, ఇధ పన సమ్మోహస్స ఓకాసోవ నత్థి అవిసేసేన పఞ్చసు ఖన్ధేసు కిలేసప్పహానవసేనాతి. తేనాహ ‘‘కిలేసప్పహానదస్సనత్థ’’న్తిఆది. కమ్మవిఞ్ఞాణేన ఓకం అసరన్తేనా’’తి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం. అసరన్తేనాతి అనుపగచ్ఛన్తేన.

పచ్చయట్ఠేనాతి ఆరమ్మణాదిపచ్చయభావేన. నిమిత్తం ఉప్పత్తికం. ఆరమ్మణ…పే… నికేతన్తి ఆరమ్మణకరణసఙ్ఖాతేన నివాసట్ఠానభూతేన రూపమేవ నికేతన్తి రూపనిమిత్తనికేతం.

ఛన్దరాగస్స బలవదుబ్బలతాయాతి అజ్ఝత్తఖన్ధపఞ్చకే ఛన్దరాగస్స బలవభావేన తం ‘‘ఓకో’’తి, బహిద్ధా ఛసు ఆరమ్మణేసు తస్స దుబ్బలతాయ తాని ‘‘నికేత’’న్తి వుత్తాని. ఇదాని యథావుత్తమత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘సమానేపి హీ’’తిఆది వుత్తం. ఓకోతి వుచ్చతి గేహమేవ రత్తిట్ఠానభావతో. నికేతన్తి వుచ్చతి ఉయ్యానాది దివాట్ఠానభావతో. తతో దుబ్బలతరో హోతి ఛన్దరాగో.

గేహస్సితసుఖేనాతి గేహనిస్సితేన చిత్తస్స సుఖేన సుఖితో సుఖప్పత్తో హోతి. కిచ్చకరణీయేసూతి ఖుద్దకేసు చేవ మహన్తేసు చ కత్తబ్బత్థేసు. సయన్తి అత్తనా. అన్తోతి చిత్తజ్ఝాసయే.

ఏవంరూపోతి ఈదిసరూపో. వణ్ణసద్దో వియ రూపసద్దో రూపాయతనస్స వియ సణ్ఠానస్సపి వాచకోతి అధిప్పాయేన ‘‘దీఘరస్స కాళోదాతాదీసు రూపేసూ’’తి వుత్తం. సుఖాదీసూతి సోమనస్సాదీసు. తత్థ హి ‘‘అభిణ్హం సోమనస్సితో భవేయ్య’’న్తి పత్థనా సియా. ఏవంసఞ్ఞో నామాతి విసయవసేన సఞ్ఞావిసేసపత్థనమాహ. ఏవంవిఞ్ఞాణోతి పన ఇధ విసయముఖేన విఞ్ఞాణవిసేసపత్థనం వదతి – ‘‘ఏవంనిపుణరూపదస్సనసమత్థం, ఏవంపఞ్చపసాదపటిమణ్డితనిస్సయఞ్చ మే విఞ్ఞాణం భవేయ్యా’’తి.

వట్టం పురతో అకురూమానోతి లోకే చిత్తం అపత్థేన్తో. అసిలిట్ఠం పుబ్బేనాపరం అసమ్బద్ధం. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, దోసోతి ఆహ – ‘‘తుయ్హం దోసో’’తిఆది. ఇధేవ ఇమస్మింయేవ సమాగమే. నిబ్బేఠేహి దోసతో అత్తానం మోచేహి.

హాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.