౧. నకులపితువగ్గో
౧. నకులపితుసుత్తవణ్ణనా
౧. భగ్గా నామ జానపదినో రాజకుమారా. తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీవసేన ‘‘భగ్గా’’త్వేవ వుచ్చతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘ఏవంనామకే జనపదే’’తి, ఏవం బహువచనవసేన లద్ధనామే’’తి అత్థో. తస్మిం వనసణ్డేతి యో పన వనసణ్డో పుబ్బే మిగానం అభయత్థాయ దిన్నో, తస్మిం వనసణ్డే. యస్మా సో గహపతి తస్మిం నగరే ‘‘నకులపితా’’తి పుత్తస్స వసేన పఞ్ఞాయిత్థ, తస్మా వుత్తం ‘‘నకులపితా’’తి నకులస్స నామ దారకస్స పితాతి అత్థో. భరియాపిస్స ‘‘నకులమాతా’’తి పఞ్ఞాయిత్థ.
జరాజిణ్ణోతి జరావసేన జిణ్ణో, న బ్యాధిఆదీనం వసేన జిణ్ణో. వయోవుడ్ఢోతి జిణ్ణత్తా ఏవ వయోవుడ్ఢిప్పత్తియా వుడ్ఢో, న సీలాదివుడ్ఢియా. జాతియా మహన్తతాయ చిరరత్తతాయ జాతిమహల్లకో. తియద్ధగతోతి పఠమో మజ్ఝిమో పచ్ఛిమోతి తయో అద్ధే గతో. తత్థ పఠమం దుతియఞ్చ అతిక్కన్తత్తా పచ్ఛిమం ఉపగతత్తా వయోఅనుప్పత్తో. ఆతురకాయోతి దుక్ఖవేదనాపవిసతాయ అనస్సాదకాయో. గేలఞ్ఞం పన దుక్ఖగతికన్తి ‘‘గిలానకాయో’’తి వుత్తం. తథా హి సచ్చవిభఙ్గే (విభ. ౧౯౦ ఆదయో) దుక్ఖసచ్చనిద్దేసే దుక్ఖగ్గహణేనేవ గహితత్తా బ్యాధి న నిద్దిట్ఠో. నిచ్చపగ్ఘరణట్ఠేనాతి సబ్బదా అసుచిపగ్ఘరణభావేన. సో పనస్స ఆతురభావేనాతి ఆహ – ‘‘ఆతురంయేవ నామా’’తి. విసేసేనాతి అధికభావేన. ఆతురతీతి ఆతురో. సఙ్గామప్పత్తో సన్తత్తకాయో. జరాయ ఆతురతా జరాతురతా. కుసలపక్ఖవడ్ఢనేన మనో భావేన్తీతి మనోభావనీయా. మనసా వా భావనీయా సమ్భావనీయాతి మనోభావనీయా. అనుసాసతూతి అను అను సాసతూతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ – ‘‘పునప్పునం సాసతూ’’తి. అపరాపరం పవత్తితం హితవచనం. అనోతిణ్ణే వత్థుస్మిం యో ఏవం కరోతి, తస్స అయం గుణో దోసోతి వచనం. తన్తివసేనాతి తన్తిసన్నిస్సయేన అయం అనుసాసనీ నామ. పవేణీతి తన్తియా ఏవ వేవచనం.
అణ్డం వియ భూతోతి అధికోపమా కాయస్స అణ్డకోసతో అబలదుబ్బలభావతో. తేనాహ ‘‘అణ్డం హీ’’తిఆది. బాలోయేవ తాదిసత్తభావసమఙ్గీ ముహుత్తమ్పి ఆరోగ్యం పటిజానన్తో.
విప్పసన్నానీతి పకతిమాకారం అతిక్కమిత్వా విసేసేన పసన్నాని. తేనాహ – ‘‘సుఉ పసన్నానీ’’తి. పసన్నచిత్తసముట్ఠితరూపసమ్పదాహి తాహి తస్స ముఖవణ్ణస్స పారిసుద్ధీతి ఆహ – ‘‘పరిసుద్ధోతి నిద్దోసో’’తి. తేనేవాహ ‘‘నిరుపక్కిలేసతాయా’’తిఆది. ఏతేనేవస్సిన్ద్రియవిప్పసన్నతాకారణమ్పి సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏస ముఖవణ్ణో. నయగ్గాహపఞ్ఞా కిరేసాతి ఇదం అనావజ్జనవసేనేవ వుత్తభావం సన్ధాయాహ.
యం నేవ పుత్తస్సాతిఆది ‘‘ఓవదతు నో, భన్తే, భగవా యథా మయం పరలోకేపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమాగచ్ఛేయ్యామా’’తి వుత్తవచనం సన్ధాయ వుత్తమేవ. మధురధమ్మదేసనాయేవ సత్థు సమ్ముఖా పటిలద్ధా, తస్స అత్తనో పేమగారవగహితత్తా ‘‘అమతాభిసేకో’’తి వేదితబ్బో.
ఇదం పదద్వయం. ఆరకత్తా కిలేసేహి మగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా. అనయేతి అవడ్ఢియం, అనత్థేతి అత్థో. అనయే వా అనుపాయే. న ఇరియనతో అవత్తనతో. అయేతి వడ్ఢియం అత్థే ఉపాయే చ. అరణీయతోతి పయిరుపాసితబ్బతో. నిరుత్తినయేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా పురిమేసు అత్థవికప్పేసు, పచ్ఛిమే పన సద్దసత్థవసేనపి. యదిపి అరియసద్దో ‘‘యే హి వో అరియా పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౫) విసుద్ధాసయపయోగేసు పుథుజ్జనేసుపి వట్టతి, ఇధ పన అరియమగ్గాధిగమేన సబ్బలోకుత్తరభావేన చ అరియభావో అధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘బుద్ధా చా’’తిఆది. తత్థ పచ్చేకబుద్ధా తథాగతసావకా చ సప్పురిసాతి ఇదం ‘‘అరియా సప్పురిసా’’తి ఇధ వుత్తపదానం అత్థం అసఙ్కరతో దస్సేతుం వుత్తం. యస్మా పన నిప్పరియాయతో అరియసప్పురిసభావా అభిన్నసభావా, తస్మా ‘‘సబ్బేవ వా’’తిఆది వుత్తం.
ఏత్తావతా హి బుద్ధసావకో వుత్తో, తస్స హి ఏకన్తేన కల్యాణమిత్తో ఇచ్ఛితబ్బో పరతో ఘోసమన్తరేన పఠమమగ్గస్స అనుప్పజ్జనతో. విసేసతో చస్స భగవావ ‘‘కల్యాణమిత్తో’’తి అధిప్పేతో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘మమఞ్హి, ఆనన్ద, కల్యాణమిత్తం ఆగమ్మ జాతిధమ్మా సత్తా జాతియా పరిముచ్చన్తీ’’తిఆది (సం. ని. ౧.౧౨౯; ౫.౨). సో ఏవ చ అవేచ్చపసాదాధిగమేన దళ్హభత్తి నామ. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘యం మయా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తం మమ సావకా జీవితహేతుపి నాతిక్కమన్తీ’’తి (ఉదా. ౪౫; చూళవ. ౩౮౫). కతఞ్ఞుతాదీహి పచ్చేకబుద్ధబుద్ధాతి ఏత్థ కతం జానాతీతి కతఞ్ఞూ. కతం విదితం పాకటం కరోతీతి కతవేదీ. పచ్చేకబుద్ధా హి అనేకేసుపి కప్పసతసహస్సేసు కతం ఉపకారం జానన్తి, కతఞ్చ పాకటం కరోన్తి సతిజననఆమిసపటిగ్గహణాదినా. తథా సంసారదుక్ఖదుక్ఖితస్స సక్కచ్చం కరోన్తి కిచ్చం, యం అత్తనా కాతుం సక్కా. సమ్మాసమ్బుద్ధో పన కప్పానం అసఙ్ఖ్యేయ్యసహస్సేసుపి కతం ఉపకారం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయఞ్చ జానన్తి, పాకటఞ్చ కరోన్తి. సీహో వియ చ ఏవం సబ్బత్థ సక్కచ్చమేవ ధమ్మదేసనం కరోన్తేన బుద్ధకిచ్చం కరోన్తి. యాయ పటిపత్తియా అరియా దిట్ఠా నామ హోన్తి, తస్సా అప్పటిపజ్జనం, తత్థ చ ఆదరాభావో అరియానం అదస్సనసీలతా, న చ దస్సనే సాధుకారితాతి వేదితబ్బా. చక్ఖునా అదస్సావీతి ఏత్థ చక్ఖు నామ న మంసచక్ఖు ఏవ, అథ ఖో దిబ్బచక్ఖుపీతి ఆహ ‘‘దిబ్బచక్ఖునా వా’’తి. అరియభావోతి యేహి యోగతో ‘‘అరియా’’తి వుచ్చన్తి, తే మగ్గఫలధమ్మా దట్ఠబ్బా.
తత్రాతి ఞాణదస్సనస్సేవ దస్సనభావే. వత్థూతి అధిప్పేతత్థఞాపనకారణం. ఏవం వుత్తేపీతి ఏవం అఞ్ఞాపదేసేన అత్తుపనాయికం కత్వా వుత్తేపి. ధమ్మన్తి లోకుత్తరధమ్మం, చతుసచ్చధమ్మం వా. అరియకరధమ్మా అనిచ్చానుపస్సనాదయో, విపస్సియమానా వా అనిచ్చాదయో, చత్తారి వా అరియసచ్చాని.
అవినీతోతి న వినీతో అధిసీలసిక్ఖాదీనం వసేన న సిక్ఖితో. యేసం సంవరవినయాదీనం అభావేన అయం ‘‘అవినీతో’’తి వుచ్చతి, తే తావ దస్సేతుం ‘‘దువిధో వినయో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సీలసంవరోతి పాతిమోక్ఖసంవరో వేదితబ్బో, సో చ అత్థతో కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో. సతిసంవరోతి ఇన్ద్రియారక్ఖా, సా చ తథాపవత్తా సతియేవ. ఞాణసంవరోతి ‘‘సోతానం సంవరం బ్రూమీ’’తి (సు. ని. ౧౦౪౧) వత్వా ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి (సు. ని. ౧౦౪౧) వచనతో సోతసఙ్ఖాతానం తణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితఅవిజ్జాఅవసిట్ఠకిలేసానం సంవరో పిదహనం సముచ్ఛేదఞాణన్తి వేదితబ్బం. ఖన్తిసంవరోతి అధివాసనా, సా చ తథాపవత్తా ఖన్ధా, అదోసో వా, ‘‘పఞ్ఞా’’తి కేచి వదన్తి. వీరియసంవరో కామవితక్కాదీనం వినోదనవసేన పవత్తం వీరియమేవ. తేన తేన అఙ్గేన తస్స తస్స అఙ్గస్స పహానం తదఙ్గప్పహానం. విక్ఖమ్భనవసేన పహానం విక్ఖమ్భనప్పహానం. సేసపదత్తయేపి ఏసేవ నయో.
ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేనాతిఆది సీలసంవరాదీనం వివరణం. తత్థ సముపేతోతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన ‘‘ఉపగతో’’తిఆదినా విభఙ్గే (విభ. ౫౧౧) ఆగతం సంవరవిభఙ్గం దస్సేతి. కాయదుచ్చరితాదీనన్తి దుస్సీల్యసఙ్ఖాతానం కాయవచీదుచ్చరితాదీనం ముట్ఠసచ్చసఙ్ఖాతస్స పమాదస్స, అభిజ్ఝాదీనం వా అక్ఖన్తిఅఞ్ఞాణకోసజ్జానఞ్చ. సంవరణతోతి పిదహనతో, వినయనతోతి కాయవాచాచిత్తానం విరూపపవత్తియా వినయనతో, కాయదుచ్చరితాదీనం వా అపనయనతో, కాయాదీనం వా జిమ్హపవత్తిం విచ్ఛిన్దిత్వా ఉజుకనయనతోతి అత్థో. పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనారహానం కాయదుచ్చరితాదీనం తథా తథా అనుప్పాదనమేవ సంవరణం వినయనఞ్చ వేదితబ్బం.
యం పహానన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు విపస్సనాఞాణేసూ’’తి కస్మా వుత్తం? నను నామరూపపరిచ్ఛేదపచ్చయపరిగ్గహకఙ్ఖావితరణాని న విపస్సనాఞాణాని సమ్మసనాకారేన అప్పవత్తనతో? సచ్చమేతం, విపస్సనాఞాణస్స పన అధిట్ఠానభావతో ఏవం వుత్తం. నామరూపమత్తమిదం, ‘‘నత్థి ఏత్థ అత్తా వా అత్తనియం వా’’తి ఏవం పవత్తఞాణం నామరూపవవత్థానం. సతి విజ్జమానే ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతే కాయే, సయం వా సతీ తస్మిం కాయే దిట్ఠి సక్కాయదిట్ఠి, సా చ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఏవం పవత్తా అత్తదిట్ఠి. తస్స నామరూపస్స కమ్మావిజ్జాదిపచ్చయపరిగ్గణ్హనఞాణం పచ్చయపరిగ్గహో. ‘‘నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయా’’తిఆదినయప్పవత్తా అహేతుదిట్ఠి. ‘‘ఇస్సరపురిసపజాపతిపకతిఅణుకాలాదీహి లోకో పవత్తతి నివత్తతి చా’’తి తథా తథా పవత్తా దిట్ఠి విసమహేతుదిట్ఠి. తస్సేవాతి పచ్చయపరిగ్గహస్సేవ. కఙ్ఖావితరణేనాతి యథా ఏతరహి నామరూపస్స కమ్మాదిపచ్చయతో ఉప్పత్తి, ఏవం అతీతే అనాగతేపీతి తీసు కాలేసు విచికిచ్ఛాపనయనఞాణేన. కథంకథీభావస్సాతి ‘‘అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధాన’’న్తిఆదినయపవత్తాయ (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) సంసయప్పవత్తియా. కలాపసమ్మసనేనాతి ‘‘యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్న’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౩.౪౮-౪౯) ఖన్ధపఞ్చకం ఏకాదససు ఓకాసేసు పక్ఖిపిత్వా సమ్మసనవసేన పవత్తేన విపస్సనాఞాణేన. అహం మమాతి గాహస్సాతి ‘‘అత్తా అత్తనియ’’న్తి గహణస్స. మగ్గామగ్గవవత్థానేనాతి మగ్గామగ్గఞాణవిసుద్ధియా. అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయాతి అమగ్గే ఓభాసాదికే ‘‘మగ్గో’’తి ఉప్పన్నసఞ్ఞాయ. యస్మా సమ్మదేవ సఙ్ఖారానం ఉదయం పస్సన్తో ‘‘ఏవమేతే సఙ్ఖారా అనురూపకారణతో ఉప్పజ్జన్తి, న పన ఉచ్ఛిజ్జన్తీ’’తి గణ్హాతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా’’తి. యస్మా పన సఙ్ఖారానం వయం ‘‘యదిపిమే సఙ్ఖారా అవిచ్ఛిన్నా వత్తన్తి, ఉప్పన్నుప్పన్నా పన అప్పటిసన్ధికా నిరుజ్ఝన్తేవా’’తి పస్సతో కుతో సస్సతగ్గాహో. తస్మా వుత్తం ‘‘వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా’’తి. భయదస్సనేనాతి భయతూపట్ఠానఞాణేన. సభయేతి సబ్బభయానం ఆకరభావతో సకలదుక్ఖవూపసమసఙ్ఖాతస్స పరమస్సాసస్స పటిపక్ఖభావతో చ సభయే ఖన్ధపఞ్చకే. అభయసఞ్ఞాయాతి ‘‘అభయం ఖేమ’’న్తి ఉప్పన్నసఞ్ఞాయ. అస్సాదసఞ్ఞా నామ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసు అస్సాదనవసేన పవత్తసఞ్ఞా, యో ‘‘ఆలయాభినివేసో’’తిపి వుచ్చతి. అభిరతిసఞ్ఞా తత్థేవ అభిరమణవసేన పవత్తసఞ్ఞా, యా ‘‘నన్దీ’’తిపి వుచ్చతి. అముచ్చితుకామతా ఆదానం. అనుపేక్ఖా సఙ్ఖారేహి అనిబ్బిన్దనం, సాలయతాతి అత్థో. ధమ్మట్ఠితియం పటిచ్చసముప్పాదే. పటిలోమభావో సస్సతుచ్ఛేదగ్గాహో, పచ్చయాకారపటిచ్ఛాదకమోహో వా. నిబ్బానే చ పటిలోమభావో సఙ్ఖారేసు నతి, నిబ్బానపటిచ్ఛాదకమోహో వా. సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహోతి యాదిసస్స కిలేసస్స అప్పహీనతా విపస్సనా సఙ్ఖారనిమిత్తం న ముఞ్చతి, సో కిలేసో, యో ‘‘సంయోగాభినివేసో’’తిపి వుచ్చతి, సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహస్స, అతిక్కమనమేవ వా పహానం.
పవత్తి ఏవ పవత్తిభావో, పరియుట్ఠానన్తి అత్థో. నీవరణాదిధమ్మానన్తి ఆది-సద్దేన నీవరణపక్ఖియా కిలేసా వితక్కవిచారాదయో చ గయ్హన్తి. చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన యం పహానన్తి సమ్బన్ధో. కేన పన పహానన్తి? ‘‘అరియమగ్గేహేవా’’తి విఞ్ఞాయమానోయమత్థో తేసం భావితత్తా అప్పవత్తివచనతో. ‘‘సముదయపక్ఖికస్సా’’తి ఏత్థ చత్తారోపి మగ్గా చతుసచ్చాభిసమయాతి కత్వా తేహి పహాతబ్బేన తేన తేన సముదయసఙ్ఖాతేన లోభేన సహ పహాతబ్బత్తా సముదయసభావత్తా చ. సచ్చవిభఙ్గే చ సబ్బకిలేసానం సముదయభావస్స వుత్తత్తా ‘‘సముదయపక్ఖికా’’తి దిట్ఠిఆదయో వుచ్చన్తి. పటిపస్సద్ధత్తం వూపసన్తతా.
సఙ్ఖతనిస్సటతా సఙ్ఖారసభావాభావో. పహీనసబ్బసఙ్ఖతన్తి విరహితసబ్బసఙ్ఖతం, విసఙ్ఖారన్తి అత్థో. పహానఞ్చ తం వినయో చాతి పహానవినయో పురిమేన అత్థేన. దుతియేన పన పహీయతీతి పహానం, తస్స వినయోతి యోజేతబ్బో.
భిన్నసంవరత్తాతి నట్ఠసంవరత్తా, సంవరాభావతోతి అత్థో. తేన అసమాదిన్నసంవరోపి సఙ్గహితోవ హోతి. సమాదానేన హి సమ్పాదేతబ్బో సంవరో, తదభావే న హోతీతి. అరియేతి అరియో. పచ్చత్తవచనఞ్హేతం. ఏసేసేతి ఏసో ఏసో, అత్థతో అనఞ్ఞోతి అత్థో. తజ్జాతేతి అత్థతో తంసభావో, సప్పురిసో అరియసభావో, అరియో చ సప్పురిసభావోతి అత్థో.
సో అహన్తి అత్తనా పరికప్పితం అత్తానం దిట్ఠిగతికో వదతి. ‘‘అహంబుద్ధినిబన్ధనో అత్తా’’తి హి అత్తవాదినో లద్ధి. అద్వయన్తి ద్వయతారహితం. అభిన్నం వణ్ణమేవ ‘‘అచ్చీ’’తి గహేత్వా ‘‘అచ్చీతి వణ్ణో ఏవా’’తి తేసం ఏకత్తం పస్సన్తో వియ యథాపరికప్పితం అత్తానం ‘‘రూప’’న్తి, యథాదిట్ఠం వా రూపం, ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తేసం ఏకత్తం పస్సన్తో దట్ఠబ్బో. ఏత్థ చ ‘‘రూపం అత్తా’’తి ఇమిస్సా పవత్తియా అభావేపి రూపే అత్తగ్గహణం పవత్తమానం అచ్చియం వణ్ణగ్గహణం వియ ‘‘అద్వయదస్సన’’న్తి వుత్తం. ఉపమాయో చ అనఞ్ఞత్తాదిగహణనిదస్సనవసేనేవ వుత్తా, న వణ్ణాదీనం వియ అత్తనో విజ్జమానదస్సనత్థం. న హి అత్తని సామిభావేన రూపఞ్చ సకిఞ్చనభావేన సమనుపస్సతి. అత్తని వా రూపన్తి అత్తానం రూపస్స సభావతో ఆధారణభావేన. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి రూపస్స అత్తనో ఆధారణభావేన దిట్ఠిపస్సనాయ పస్సతి. పరియుట్ఠట్ఠాయీతి పరియుట్ఠానప్పత్తాహి దిట్ఠితణ్హాహి ‘‘రూపం అత్తా, రూపవా అత్తా’’తిఆదినా ఖన్ధపఞ్చకం మిచ్ఛా గహేత్వా తిట్ఠనతో. తేనాహ ‘‘పరియుట్ఠానాకారేనా’’తిఆది. ఏసేవ నయోతి యో ‘‘ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా రూపక్ఖన్ధే వుత్తో సంవణ్ణనానయో, వేదనాక్ఖన్ధాదీసుపి ఏసో ఏవ నయో వేదితబ్బో.
సుద్ధరూపమేవాతి అరూపేన అమిస్సితం కేవలం రూపమేవ. అరూపన్తి సుద్ధఅరూపం రూపస్స అగ్గహితత్తా. చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం వసేనాతి చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం గహణవసేన రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో తస్మిం తస్మిం గహణే వేదనాదివినిముత్తఅరూపధమ్మే కసిణరూపేన సద్ధిం సబ్బరూపధమ్మే చ ఏకజ్ఝం గహణసిద్ధితో. పఞ్చసు ఠానేసు ఉచ్ఛేదదిట్ఠి కథితా, తే తే ఏవ ధమ్మే ‘‘అత్తా’’తి గహణతో తేసఞ్చ ఉచ్ఛేదభావతో. అవసేసేసు పన పన్నరససు ఠానేసు రూపం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వాపి దిట్ఠిగతికో తత్థ నిచ్చసఞ్ఞం న విస్సజ్జేతి కసిణరూపేన తం మిస్సేత్వా తస్స చ ఉప్పాదాదీనం అదస్సనతో, తస్మాస్స తత్థపి హోతియేవ సస్సతదిట్ఠి ఏకచ్చసస్సతగాహవసేనపి. మగ్గావరణా విపరీతదస్సనతో. న సగ్గావరణా అకమ్మపథప్పత్తతాయ. అకిరియాహేతుకనత్థికదిట్ఠియో ఏవ హి కమ్మపథదిట్ఠియో.
కాయోతి రూపకాయో. సో ఆతురోయేవ అసవసభావతో. రాగదోసమోహానుగతన్తి అప్పహీనరాగదోసమోహసన్తానే పవత్తం. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. దస్సితం ఆతురభావేన. నిక్కిలేసతాయాతి సయం పహీనకిలేససన్తానగతతాయ. సేఖా నేవ ఆతురచిత్తా పహీనకిలేసే ఉపాదాయ, అప్పహీనే పన ఉపాదాయ ఆతురచిత్తా. అనాతురచిత్తతంయేవ భజన్తి వట్టానుసారిమహాజనస్స వియ తేసం చిత్తస్స కిలేసవసేన ఆతురత్తాభావతో.
నకులపితుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. దేవదహసుత్తవణ్ణనా
౨. దేవా వుచ్చన్తి రాజానో ‘‘దిబ్బన్తి కామగుణేహి కీళన్తి లళన్తి, అత్తనో వా పుఞ్ఞానుభావేన జోతన్తీ’’తి కత్వా. తేసం దహోతి దేవదహో. సయంజాతో వా సో హోతి, తస్మాపి ‘‘దేవదహో’’తి వుత్తో. తస్స అవిదూరే నిగమో ‘‘దేవదహ’’న్త్వేవ సఙ్ఖం గతో యథా ‘‘వరణానగరం, గోధాగామో’’తి. పచ్ఛాభూమియం అపరదిసాయం నివిట్ఠజనపదో పచ్ఛాభూమం, తం గన్తుకామా పచ్ఛాభూమగమికా. తే సభారేతి తే భిక్ఖూ థేరస్స వసేన సభారే కాతుకామతాయ. యది థేరో తేసం భారో, థేరస్సపి తే భారా ఏవాతి ‘‘తే సభారే కాతుకామతాయా’’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి థేరో తే ఓవదితబ్బే అనుసాసితబ్బే మఞ్ఞతీతి. ఇదాని తమత్థం వివరన్తో ‘‘యో హీ’’తిఆదిమాహ. అయం నిబ్భారో నామ కఞ్చి పుగ్గలం అత్తనో భారం కత్వా అవత్తనతో.
చతుబ్బిధేనాతి ధాతుకోసల్లం ఆయతనకోసల్లం పటిచ్చసముప్పాదకోసల్లం ఠానాట్ఠానకోసల్లన్తి ఏవం చతుబ్బిధేన.
తే మహల్లకాబాధికాతిదహరపుగ్గలే గణ్హిత్వావ గచ్ఛతి. తే హి దివసద్వయేన వూపసన్తపరిస్సమా ఏవ. హత్థివానరతిత్తిరపటిబద్ధం వత్థుం కథేత్వా. ‘‘ఏళకాళగుమ్బేతి కాళతిణగచ్ఛమణ్డపే’’తిపి వదన్తి.
వివిధం నానాభూతం రజ్జం విరజ్జం, విరజ్జమేవ వేరజ్జం, తత్థ గతం, పరదేసగతన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏకస్సా’’తిఆది. చిత్తసుదత్తాదయోతి చిత్తగహపతిఅనాథపిణ్డికాదయో. వీమంసకాతి ధమ్మవిచారకా. కిన్తి కీదిసం. దస్సనన్తి సిద్ధన్తం. ఆచిక్ఖతి కీదిసన్తి అధిప్పాయో. ధమ్మస్సాతి భగవతా వుత్తధమ్మస్స. అనుధమ్మన్తి అనుకూలం అవిరుజ్ఝనధమ్మం. సో పన వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపదేసనావిత్థారోతి ఆహ – ‘‘వుత్తబ్యాకరణస్స అనుబ్యాకరణ’’న్తి. ధారేతి అత్తనో ఫలన్తి ధమ్మో, కారణన్తి ఆహ – ‘‘సహధమ్మికోతి సకారణో’’తి. ఇమినాపి పాఠన్తరేన వాదో ఏవ దీపితో, న తేన పకాసితా కిరియా.
తణ్హావసేనేవ ఛన్నమ్పి పదానం అత్థో వేదితబ్బో. యస్మా రాగాదయో తణ్హాయ ఏవ అవత్థావిసేసాతి. తేనాహ ‘‘తణ్హా హీ’’తిఆది. విహనన్తి కాయం చిత్తఞ్చాతి విఘాతో, దుక్ఖన్తి ఆహ – ‘‘అవిఘాతోతి నిదుక్ఖో’’తి. ఉపాయాసేతి ఉపతాపేతీతి ఉపాయాసో, ఉపతాపో. తప్పటిపక్ఖో పన అనుపాయాసో నిరూపతాపో దట్ఠబ్బో. సబ్బత్థాతి సబ్బవారేసు.
దేవదహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. హాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా
౩. ‘‘అవన్తిదక్ఖిణాపథే’’తి అఞ్ఞేసు సుత్తపదేసు ఆగతత్తా ఆహ ‘‘అవన్తిదక్ఖిణాపథసఙ్ఖాతే’’తి. మజ్ఝిమదేసతో హి దక్ఖిణదిసాయ అవన్తిరట్ఠం. పవత్తయిత్థ ఏత్థ లద్ధీతి పవత్తం, పవత్తితబ్బట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘లద్ధిపవత్తట్ఠానే’’తి. రుప్పనసభావో ధమ్మోతి కత్వా రూపధాతూతి రూపక్ఖన్ధో వుత్తో. రూపధాతుమ్హి ఆరమ్మణపచ్చయభూతేన రాగేన సహజాతేనపి అసహజాతేనపి ఉపనిస్సయభూతేన అప్పహీనభావేనేవ వినిబద్ధం పటిబద్ధం కమ్మవిఞ్ఞాణం. ఓకసారీతి వుచ్చతి – ‘‘తస్మిం రూపధాతుసఞ్ఞితే ఓకే సరతి పవత్తతీ’’తి కత్వా. అవతి ఏత్థ గచ్ఛతి పవత్తతీతి ఓకం, పవత్తిట్ఠానం. తేనాహ – ‘‘గేహసారీ ఆలయసారీ’’తి.
ఉగచ్ఛతి వా ఏత్థ వేదనాదీహి సద్ధిం సమవేతీతి ఓకో, చక్ఖురూపాది. పచ్చయోతి ఆరమ్మణాదివసేన పచ్చయో. పచ్చయో హోతీతి అనన్తరసమనన్తరాదినా చేవ కమ్మూపనిస్సయఆరమ్మణాదినా చ. ‘‘విఞ్ఞాణధాతు ఖో, గహపతీ’’తి ఏవం వుత్తే ‘‘కమ్మవిఞ్ఞాణవిపాకవిఞ్ఞాణేసు కతరం ను ఖో’’తి సమ్మోహో భవేయ్య. తస్స సమ్మోహస్స విఘాతత్థం అపగమనత్థం. అసమ్భిన్నావాతి అసంకిణ్ణావ దేసనా కతా. ఆరమ్మణవసేన చతస్సో అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణట్ఠితియో వుత్తా – ‘‘రూపుపయం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠేయ్య, రూపారమ్మణ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౩.౫౩). తా విఞ్ఞాణట్ఠితియో దస్సేతుమ్పి.
దళ్హం అభినివేసవసేన ఆరమ్మణం ఉపేన్తీతి ఉపయా, తణ్హాదిట్ఠియో. అధిట్ఠానభూతాతి పతిట్ఠానభూతా. అభినివేసభూతాతి తం తం ఆరమ్మణం అభినివిస్స అజ్ఝోసాయ పవత్తియా కారణభూతా. అనుసయభూతాతి రాగానుసయదిట్ఠానుసయభూతా. ఉపరిమకోటియాతి పహానస్స ఉపరిమకోటియా. బుద్ధానఞ్ఞేవ హి తే సవాసనా పహీనా. పుబ్బే అగ్గహితం విఞ్ఞాణం అగ్గహితమేవాతి కత్వా కస్మా ఇధ దేసనా కతాతి చోదేతి – ‘‘ఇధ విఞ్ఞాణం కస్మా గహిత’’న్తి. పుబ్బే ‘‘విఞ్ఞాణధాతురాగవినిబన్ధఞ్చ విఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చమానే యథా యథా సమ్మోహో సియా పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవిభాగస్స దుక్కరత్తా, ఇధ పన సమ్మోహస్స ఓకాసోవ నత్థి అవిసేసేన పఞ్చసు ఖన్ధేసు కిలేసప్పహానవసేనాతి. తేనాహ ‘‘కిలేసప్పహానదస్సనత్థ’’న్తిఆది. కమ్మవిఞ్ఞాణేన ఓకం అసరన్తేనా’’తి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం. అసరన్తేనాతి అనుపగచ్ఛన్తేన.
పచ్చయట్ఠేనాతి ఆరమ్మణాదిపచ్చయభావేన. నిమిత్తం ఉప్పత్తికం. ఆరమ్మణ…పే… నికేతన్తి ఆరమ్మణకరణసఙ్ఖాతేన నివాసట్ఠానభూతేన రూపమేవ నికేతన్తి రూపనిమిత్తనికేతం.
ఛన్దరాగస్స బలవదుబ్బలతాయాతి అజ్ఝత్తఖన్ధపఞ్చకే ఛన్దరాగస్స బలవభావేన తం ‘‘ఓకో’’తి, బహిద్ధా ఛసు ఆరమ్మణేసు తస్స దుబ్బలతాయ తాని ‘‘నికేత’’న్తి వుత్తాని. ఇదాని యథావుత్తమత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘సమానేపి హీ’’తిఆది వుత్తం. ఓకోతి వుచ్చతి గేహమేవ రత్తిట్ఠానభావతో. నికేతన్తి వుచ్చతి ఉయ్యానాది దివాట్ఠానభావతో. తతో దుబ్బలతరో హోతి ఛన్దరాగో.
గేహస్సితసుఖేనాతి గేహనిస్సితేన చిత్తస్స సుఖేన సుఖితో సుఖప్పత్తో హోతి. కిచ్చకరణీయేసూతి ఖుద్దకేసు చేవ మహన్తేసు చ కత్తబ్బత్థేసు. సయన్తి అత్తనా. అన్తోతి చిత్తజ్ఝాసయే.
ఏవంరూపోతి ఈదిసరూపో. వణ్ణసద్దో వియ రూపసద్దో రూపాయతనస్స వియ సణ్ఠానస్సపి వాచకోతి అధిప్పాయేన ‘‘దీఘరస్స కాళోదాతాదీసు రూపేసూ’’తి వుత్తం. సుఖాదీసూతి సోమనస్సాదీసు. తత్థ హి ‘‘అభిణ్హం సోమనస్సితో భవేయ్య’’న్తి పత్థనా సియా. ఏవంసఞ్ఞో నామాతి విసయవసేన సఞ్ఞావిసేసపత్థనమాహ. ఏవంవిఞ్ఞాణోతి పన ఇధ విసయముఖేన విఞ్ఞాణవిసేసపత్థనం వదతి – ‘‘ఏవంనిపుణరూపదస్సనసమత్థం, ఏవంపఞ్చపసాదపటిమణ్డితనిస్సయఞ్చ మే విఞ్ఞాణం భవేయ్యా’’తి.
వట్టం పురతో అకురూమానోతి లోకే చిత్తం అపత్థేన్తో. అసిలిట్ఠం పుబ్బేనాపరం అసమ్బద్ధం. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, దోసోతి ఆహ – ‘‘తుయ్హం దోసో’’తిఆది. ఇధేవ ఇమస్మింయేవ సమాగమే. నిబ్బేఠేహి దోసతో అత్తానం మోచేహి.
హాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. దుతియహాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా
౪. చూళఛక్కపఞ్హేతి మూలపణ్ణాసే చూళతణ్హాసఙ్ఖయసుత్తే (మ. ని. ౧.౩౯౦ ఆదయో). మహాసక్కపఞ్హేపీతి మహాతణ్హాసఙ్ఖయసుత్తేపి (మ. ని. ౧.౩౯౬ ఆదయో). ఏతన్తి ‘‘యే తే సమణబ్రాహ్మణా’’తిఆదిసుత్తపదం. తణ్హా సమ్మదేవ ఖీయతి ఏత్థాతి తణ్హాసఙ్ఖయో, అసఙ్ఖతా ధాతూతి ఆహ ‘‘తణ్హాసఙ్ఖయే నిబ్బానే’’తి. అన్తం అతిక్కన్తనిట్ఠాతి అన్తరహితనిట్ఠా. తేనాహ ‘‘సతతనిట్ఠా’’తి. సేసపదేసూతి ‘‘అచ్చన్తయోగక్ఖేమినో’’తిఆదీసు.
దుతియహాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సమాధిసుత్తవణ్ణనా
౫. సమాధీతి అప్పనాసమాధి, ఉపచారసమాధి వా. కమ్మట్ఠానన్తి సమాధిపాదకం విపస్సనాకమ్మట్ఠానం. ‘‘ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి పాఠో. పత్థేతీతి ‘‘అహో వత మే ఈదిసం రూపం భవేయ్యా’’తి. అభివదతీతి తణ్హాదిట్ఠివసేన అభినివేసం వదతి. తేనాహ ‘‘తాయ అభినన్దనాయా’’తిఆది. ‘‘అహో పియం ఇట్ఠ’’న్తి వచీభేదే అసతిపి తథా లోభుప్పాదే సతి అభివదతియేవ నామ. తేనాహ ‘‘వాచం అభిన్దన్తో’’తి. ‘‘మమ ఇద’’న్తి అత్తనో పరిణామేత్వా అనఞ్ఞగోచరం వియ కత్వా గణ్హన్తో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘గిలిత్వాతి పరినిట్ఠపేత్వా గణ్హాతీ’’తి. ‘‘అభినన్దతీ’’తిఆదయో పుబ్బభాగవసేన వుత్తా, ‘‘ఉప్పజ్జతి నన్దీ’’తి ద్వారప్పత్తవసేన. పఠమేహి పదేహి అనుసయో, పచ్ఛిమేన పరియుట్ఠానన్తి కేచి ‘‘గహణట్ఠేన ఉపాదాన’’న్తి కత్వా. నాభినన్దతి నాభివదతీతి ఏత్థ హేట్ఠా వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. న ‘‘ఇట్ఠం కన్త’’న్తి వదతీతి ‘‘ఇట్ఠ’’న్తి న వదతి, ‘‘కన్త’’న్తి న వదతి. నాభివదతియేవ తణ్హాయ అనుపాదియత్తా.
సమాధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. పటిసల్లాణసుత్తవణ్ణనా
౬. ఞత్వా ఆహాతి ‘‘సతి కాయవివేకే చిత్తవివేకో, తస్మిం సతి ఉపధివివేకో చ ఇమేసం లద్ధుం వట్టతీ’’తి ఞత్వా ఆహ.
పటిసల్లాణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా
౭. గహణేన ఉప్పన్నం పరితస్సనన్తి ఖన్ధపఞ్చకే ‘‘అహం మమా’’తి గహణేన ఉప్పన్నం తణ్హాపరితస్సనం దిట్ఠిపరితస్సనఞ్చ. అపరితస్సనన్తి పరితస్సనాభావం, పరితస్సనపటిపక్ఖం వా. అహు వత మేతం బలయోబ్బనాది. కమ్మవిఞ్ఞాణన్తి విపరిణామారమ్మణం తణ్హాదిట్ఠిసహగతం విఞ్ఞాణం తదనువత్తి చ. అనుపరివత్తి నామ తం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తి. తేనాహ ‘‘విపరిణామారమ్మణచిత్తతో’’తి. అకుసలధమ్మసముప్పాదాతి తణ్హాయ అఞ్ఞాకుసలధమ్మసముప్పాదా. పరియాదియిత్వాతి ఖేపేత్వా, తస్స పవత్తితుం ఓకాసం అదత్వా. సఉత్తాసోతి తణ్హాదిట్ఠివసేన సఉత్తాసో. గణ్హిత్వాతి తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహేహి గహేత్వా తేసఞ్చేవ వసేన పరితస్సకో. రూపభేదానుపరివత్తి చిత్తం న హోతి. వట్టతీతి సబ్బాకారేన వత్తుం యుత్తన్తి అత్థో.
ఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. దుతియఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా
౮. తణ్హామానదిట్ఠివసేన దేసనా కతా ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి దేసనాయ ఆగతత్తా. చతూసు సుత్తేసూతి పఞ్చమాదీసు చతూసు సుత్తేసు. చతుత్థే పన వివట్టమేవ కథితం.
దుతియఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. కాలత్తయఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా
౯. యది అతీతానాగతం ఏతరహి నత్థిభావతో అనిచ్చం, పచ్చుప్పన్నమ్పి తదా నత్థీతి కో పన వాదో తస్స అనిచ్చతాయ, పచ్చుప్పన్నమ్హి కథావ కా ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నత్తా తస్స. వుత్తఞ్హేతం ‘‘నిబ్బత్తా యే చ తిట్ఠన్తి, ఆరగ్గే సాసపూపమా’’తి (మహాని. ౧౦).
కాలత్తయఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦-౧౧. కాలత్తయదుక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా
౧౦-౧౧. తథారూపేనేవాతి యథారూపేనేవ పుగ్గలజ్ఝాసయేన నవమం సుత్తం కథితం, తథారూపేనేవాతి. తే కిర భిక్ఖూ అతీతానాగతం ‘‘దుక్ఖ’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా, తథా ‘‘అనత్తా’’తి సల్లక్ఖేత్వా పచ్చుప్పన్నే కిలమింసు. ‘‘అథ నేస’’న్తిఆది సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేన వత్తబ్బం.
కాలత్తయదుక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
నకులపితువగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.