౯. ఓపమ్మసంయుత్తం
౧. కూటసుత్తవణ్ణనా
౨౨౩. కూటం గచ్ఛన్తీతి కూటచ్ఛిద్దస్స అనుపవిసనవసేన కూటం గచ్ఛన్తి. యా చ గోపానసియో గోపానసన్తరగతా, తాపి కూటం ఆహచ్చ ఠానేన కూటఙ్గమా. దువిధాపి కూటే సమోసరణా. కూటస్స సముగ్ఘాతేన వినాసేన భిజ్జనేన. అవిజ్జాయ సముగ్ఘాతేనాతి అవిజ్జాయ అచ్చన్తమేవ అప్పవత్తియా. తేన చ మోక్ఖధమ్మాధిగమేన తదనురూపధమ్మాధిగమో దస్సితో. అప్పమత్తాతి పన ఇమినా తస్స ఉపాయో దస్సితో.
కూటసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. నఖసిఖసుత్తవణ్ణనా
౨౨౪. ఏవం అప్పకా యథా నఖసిఖాయ ఆరోపితపంసు, సుగతిసంవత్తనియస్స కమ్మస్స అప్పకత్తా ఏవం దేవేసుపీతి హీనూదాహరణవసేన వుత్తం. అప్పతరా హి సత్తా యే దేవేసు జాయన్తి, తఞ్చ ఖో కామదేవేసు. ఇతరేసు పన వత్తబ్బమేవ నత్థి.
నఖసిఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. కులసుత్తవణ్ణనా
౨౨౫. విధంసయన్తి విహేఠయన్తి. వడ్ఢితాతి భావనాపారిపూరివసేన పరిబ్రూహితా. పునప్పునం కతాతి భావనాయ బహులీకరణేన అపరాపరం పవత్తితా యుత్తయానం వియ కతాతి యథా యుత్తం ఆజఞ్ఞరథం ఛేకేన సారథినా అధిట్ఠితం యథారుచి పవత్తతి, ఏవం యథారుచి పవత్తియా గమితా. పతిట్ఠానట్ఠేనాతి అధిట్ఠానట్ఠేన. వత్థు వియ కతా సబ్బసో ఉపక్కిలేసవిసోధనేన సువిసోధితమరియాదం వియ కతా. అధిట్ఠితాతి పటిపక్ఖదూరీభావతో సుభావితభావేన అవికమ్పనేయ్యతాయ ఠపితా. సమన్తతో చితాతి సబ్బభాగేన భావనూపచయం గమితా. తేనాహ ‘‘సువడ్ఢితా’’తి. సుట్ఠు సమారద్ధాతి మేత్తాభావనాయ మత్థకప్పత్తియా సమ్మదేవ సమ్పాదితా.
కులసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ఓక్ఖాసుత్తవణ్ణనా
౨౨౬. మహాముఖఉక్ఖలీనన్తి మహాముఖానం మహన్తకోళుమ్బానం సతం. పణీతభోజనభరితానన్తి సప్పిమధుసక్కరాదీహి ఉపనీతపణీతభోజనేహి పరిపుణ్ణానం. తస్సాతి పాఠస్స. గోదుహనమత్తన్తి గోదోహనవేలామత్తం. తం పన కిత్తకం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘గావియా’’తిఆది. సబ్బసత్తేసు హితఫరణన్తి అనోధిసోమేత్తాభావనమాహ – మేత్తచిత్తం అప్పనాప్పత్తం భావేతుం సక్కోతీతి అధిప్పాయో. తమ్పి తతో యథావుత్తదానతో మహప్ఫలతరన్తి.
ఓక్ఖాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సత్తిసుత్తవణ్ణనా
౨౨౭. అగ్గే పహరిత్వాతి తిణ్హఫలసత్తియా అగ్గే హత్థేన వా ముట్ఠినా వా పహారం దత్వా. కప్పాసవట్టిం వియాతి పహతకప్పాసపిణ్డం వియ. నియ్యాసవట్టిం వియాతి ఫలసణ్ఠానం నియ్యాసపిణ్డం వియ. ఏకతో కత్వాతి కలికాదిభావేన వీసతింసపిణ్డాని ఏకజ్ఝం కత్వా. అల్లియాపేన్తో పిణ్డం కరోన్తో. పటిలేణేతీతి పటిలీనయతి నామేతి. అల్లియాపేన్తో తే ద్వేపి ధారా ఏకతో సమ్ఫుసాపేన్తో. పటికోట్టేతీతి పటిపహరతి. తత్థ ఖణ్డం వియ నియ్యాసో. కప్పాసవట్టనకరణీయన్తి విహతస్స కప్పాసస్స పటిసంహరణవసేన బన్ధనదణ్డం. పవత్తేన్తోతి కప్పాసస్స సంవేల్లనవసేన పవత్తేన్తో.
సత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ధనుగ్గహసుత్తవణ్ణనా
౨౨౮. దళ్హధనునోతి థిరతరధనునో. ఇదాని తస్స థిరతరభావం పరిచ్ఛేదతో దస్సేతుం ‘‘దళ్హధనూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ద్విసహస్సథామన్తి పలానం ద్విసహస్సథామం. వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కత్వా దస్సేతుం ‘‘యస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్సాతి ధనునో. ఆరోపితస్సాతి జియం ఆరోపితస్స. జియాబద్ధోతి జియాయ బద్ధో. పథవితో ముచ్చతి, ఏతం ‘‘ద్విసహస్సథామ’’న్తి వేదితబ్బం. లోహసీసాదీనన్తి కాళలోహతమ్బలోహసీసాదీనం. భారోతి పురిసభారో, సో పన మజ్ఝిమపురిసస్స వసేన ఏదిసం తస్స బలం దట్ఠబ్బం. ఉగ్గహితసిప్పా ధనువేదసిక్ఖావసేన. చిణ్ణవసీభావా లక్ఖేసు అవిరజ్ఝనసరక్ఖేపవసేన. కతం రాజకులాదీసు ఉపగన్త్వా అసనం సరక్ఖేపో ఏతేహీతి కతూపసనాతి ఆహ ‘‘రాజకులాదీసు దస్సితసిప్పా’’తి.
‘‘బోధిసత్తో చత్తారి కణ్డాని ఆహరీ’’తి వత్వా తమేవ అత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘తదా కిరా’’తిఆదిమాహ. తత్థ జవిస్సామాతి ధావిస్సామ. అగ్గి ఉట్ఠహీతి సీఘపతనసన్తాపేన చ సూరియరస్మిసన్తాపస్స ఆసన్నభావేన చ ఉసుమా ఉట్ఠహి. పక్ఖపఞ్జరేనాతి పక్ఖజాలన్తరేన.
నివత్తిత్వాతి ‘‘నిప్పయోజనమిదం జవన’’న్తి నివత్తిత్వా. పత్తకటాహేన ఓత్థటపత్తో వియాతి పిహితపత్తో వియ అహోసి, వేగసా పతనేన నగరస్స ఉపరి ఆకాసస్స నిరిక్ఖణం అహోసి. సఞ్చారితత్తా అనేకహంససహస్ససదిసో పఞ్ఞాయి సేయ్యథాపి బోధిసత్తస్స ధనుగ్గహకాలే సరకూటాదిదస్సనే.
దుక్కరన్తి తస్స అదస్సనం సన్ధాయాహ, న అత్తనో పతనం. సూరియమణ్డలఞ్హి అతిసీఘేన జవేన గచ్ఛన్తమ్పి పఞ్ఞాసయోజనాయామవిత్థతం అత్తనో విపులతాయ పభస్సరతాయ చ సత్తానం చక్ఖుస్స గోచరభావం గచ్ఛతి, జవనహంసో పన తాదిసేన సూరియేన సద్ధిం జవేన గచ్ఛన్తో న పఞ్ఞాయేయ్య. తస్మా వుత్తం ‘‘న సక్కా తయా పస్సితు’’న్తి. చత్తారో అక్ఖణవేధినో. గన్త్వా గహితే సోతుం ఘణ్డం పిళన్ధాపేత్వా సయం పురత్థాభిముఖో నిసిన్నో. పురత్థిమదిసాభిముఖం గతకణ్డం సన్ధాయాహ ‘‘పఠమకణ్డేనేవ సద్ధిం ఉప్పతిత్వా’’తి. తే చత్తారి కణ్డాని ఏకక్ఖణేయేవ ఖిపింసు.
ఆయుం సఙ్ఖరోతి ఏతేనాతి ఆయుసఙ్ఖారో. యథా హి కమ్మజరూపానం పవత్తి జీవితిన్ద్రియపటిబద్ధా, ఏవం అత్తభావస్స పవత్తి తప్పటిబద్ధాతి. బహువచననిద్దేసో పన పాళియం ఏకస్మిం ఖణే అనేకసతసఙ్ఖస్స జీవితిన్ద్రియస్స ఉపలబ్భనతో. తం జీవితిన్ద్రియం. తతో యథావుత్తదేవతానం జవతో సీఘతరం ఖీయతి ఇత్తరఖణత్తా. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘జీవితం అత్తభావో చ, సుఖదుక్ఖా చ కేవలా;
ఏకచిత్తసమాయుత్తా, లహుసో వత్తతే ఖణో’’తి. (మహాని. ౧౦);
భేదోతి భఙ్గో. న సక్కా పఞ్ఞాపేతుం తతోపి అతివియ ఇత్తరఖణత్తా.
ధనుగ్గహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ఆణిసుత్తవణ్ణనా
౨౨౯. అఞ్ఞే రాజానో చ భాగం గణ్హన్తా ఇమే వియ దసభాగం గణ్హన్తీతి తేసమయం అనుగతి పఞ్ఞాయతి. మహాజనస్స ఆనయనతో ఆనకోతి ఆహ ‘‘ఏవంలద్ధనామో’’తి. ఇదాని తం ఆదితో పట్ఠాయ ఆగమనానుక్కమం దస్సేతుం ‘‘హిమవన్తే కిరా’’తిఆదిమాహ. కరేణున్తి కరేణుకం, హత్థినిన్తి అత్థో. సక్కరింసూతి అనత్థపరిహరణవసేన పసత్థూపహారవసేన చ పూజేసుం. ఓతరీతి కుళీరదహం పావిసి. పటిక్కమిత్వా ఠపనవసేన అపక్కమిత్వా పతి.
సువణ్ణరజతాదిమయన్తి కిస్మిఞ్చి ఛిద్దే సువణ్ణమయం, కిస్మిఞ్చి రజతమయం, కిస్మిఞ్చి ఫలికమయం ఆణిం ఘటయింసు బన్ధింసు. పుబ్బే ఫరిత్వా తిట్ఠన్తస్స ద్వాదస యోజనాని పమాణో ఏతస్సాతి ద్వాదసయోజనప్పమాణో, సద్దో. అథస్స అనేకసతకాలే గచ్ఛన్తే అన్తోసాలాయమ్పి దుక్ఖేన సుయ్యిత్థ ఆణిసఙ్ఘాటమత్తత్తా.
గమ్భీరాతి అగాధా దుక్ఖోగాళ్హా. సల్లసుత్తఞ్హి ‘‘అనిమిత్తమనఞ్ఞాత’’న్తిఆదినా పాళివసేన గమ్భీరం, న అత్థగమ్భీరం. తథా హి తత్థ తా తా గాథా దువిఞ్ఞేయ్యరూపా తిట్ఠన్తి, దువిఞ్ఞేయ్యం ఞాణేన దుక్ఖోగాహన్తి కత్వా ‘‘గమ్భీర’’న్తి వుచ్చతి. పుబ్బాపరమ్పేత్థ కాసఞ్చి గాథానం దువిఞ్ఞేయ్యతాయ దుక్ఖోగాహమేవ, తస్మా తం పాళివసేన ‘‘గమ్భీర’’న్తి వుత్తం ‘‘పాళివసేన గమ్భీరా సల్లసుత్తసదిసా’’తి. ఇమినా నయేన ‘‘అత్థవసేన గమ్భీరా’’తి ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో. మహావేదల్లసుత్తస్స అత్థవసేన గమ్భీరతా పాకటాయేవ. లోకం ఉత్తరతీతి లోకుత్తరో, నవవిధఅప్పమాణధమ్మో, సో అత్థభూతో ఏతేసం అత్థీతి లోకుత్తరా. తేనాహ ‘‘లోకుత్తరఅత్థదీపకా’’తి. సత్తసుఞ్ఞతధమ్మమత్తమేవాతి సత్తేన అత్తనా సుఞ్ఞతం కేవలం ధమ్మమత్తమేవ. ఉగ్గహేతబ్బం పరియాపుణితబ్బన్తి చ లిఙ్గవచనవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉగ్గహేతబ్బే చ పరియాపుణితబ్బే చా’’తి. కవితాతి కవినో కమ్మం కవికతా. యస్స పన యం కమ్మం, తం తేన కతన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కవితాతి కవీహి కతా’’తి. ఇతరం ‘‘కావేయ్యా’’తి పదం, కబ్బన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘కబ్బ’’న్తి చ కవినా వుత్తన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘తస్సేవ వేవచన’’న్తి. చిత్తక్ఖరాతి విచిత్రాకారఅక్ఖరా. సాసనతో బహిభూతాతి న సాసనావచరా. తేసం సావకేహీతి ‘‘బుద్ధానం సావకా’’తి అపఞ్ఞాతానం యేసం కేసఞ్చి సావకేహి. అనుగ్గయ్హమానాతి న ఉగ్గయ్హమానా సవనధారణపరిచయఅత్థూపపరిక్ఖాదివసేన అనుగ్గయ్హమానా. అన్తరధాయన్తి అదస్సనం గచ్ఛన్తి.
ఆణిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. కలిఙ్గరసుత్తవణ్ణనా
౨౩౦. కలిఙ్గరం వుచ్చతి ఖుద్దకదారుఖణ్డం, తం ఉపధానం ఏతేసన్తి కలిఙ్గరూపధానా. లిచ్ఛవీ పన ఖదిరదణ్డం ఉపధానం కత్వా తదా విహరింసు. తస్మా వుత్తం ‘‘ఖదిరఘటికాసూ’’తిఆది. పకతివిజ్జుసఞ్ఞితో నత్థి ఏతేసం ఖణో విజ్ఝనేతి అక్ఖణవేధినో తతో సీఘతరం విజ్ఝనతో. ‘‘అక్ఖణ’’న్తి విజ్జు వుచ్చతి ఇత్తరఖణత్తా. అక్ఖణోభాసేన లక్ఖణవేధకా అక్ఖణవేధినో. అనేకధా భిన్నస్స వాలస్స విజ్ఝనేన వాలవేధినో. వాలేకదేసో హి ఇధ ‘‘వాలో’’తి గహితో.
బహుదేవ దివసభాగం పధానానుయోగతో ఉప్పన్నదరథపరిస్సమవినోదనత్థం న్హాయిత్వా. తే సన్ధాయాతి తే తథారూపే పధానకమ్మికభిక్ఖూ సన్ధాయ. ఇదం ఇదాని వుచ్చమానం అత్థజాతం వుత్తం పోరాణట్ఠకథాయం. అయమ్పి దీపోతి తమ్బపణ్ణిదీపమాహ. పధానానుయుఞ్జనవేలాయ నివేదనవసేన తత్థ తత్థ ఏకజ్ఝం పహతఘణ్డినిగ్ఘోసేనేవ ఏకఘణ్డినిగ్ఘోసో, తత్థ తత్థ పణ్ణసాలాదీసు వసన్తానం భిక్ఖూనం వసేన ఏకపధానభూతో. నానాముఖోతి అనురాధపురస్స పచ్ఛిమదిసాయం ఏకో విహారో, పిలిచ్ఛికోళినగరస్స పురత్థిమదిసాయం. ఉభయత్థ పవత్తఘణ్డిసద్దా అన్తరాపవత్తఘణ్డిసద్దేహి మిస్సేత్వా ఓసరన్తి. కల్యాణియం పవత్తఘణ్డిసద్దో తథా నాగదీపే.
కలిఙ్గరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. నాగసుత్తవణ్ణనా
౨౩౧. అతిక్కన్తవేలన్తి భత్తానుమోదనఉపనిసిన్నకథావేలతో అతిక్కన్తవేలం. అసమ్భిన్నేనాతి సరసమ్పత్తితో అసమ్భిన్నేన, సరస్స ఉచ్చారణసమ్పత్తిం అపరిహాపేత్వాతి అత్థో. అపరిసుద్ధాసయతాయ నేవ గుణవణ్ణాయ న ఞాణబలాయ హోతి. తన్తి తం తథా పచ్చయానం పరిభుఞ్జనం, తం తథా మిచ్ఛాపటిపజ్జనం.
నాగసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. బిళారసుత్తవణ్ణనా
౨౩౨. ఘరానం సన్ధీతి ఘరేన ఘరస్స సమ్బన్ధట్ఠానం. సహ మలేన వత్తతీతి సమలం. గేహతో గామతో చ నిక్ఖమనచన్దనికట్ఠానం. సఙ్కారట్ఠానన్తి సఙ్కారకూటం. కేచి ‘‘సన్ధిసఙ్కారకూటట్ఠాన’’న్తి వదన్తి. వుట్ఠానన్తి ఆపన్నఆపత్తితో, న కిలేసతో వుట్ఠానం, సుద్ధన్తే అధిట్ఠానం. తం పన యథాఆపన్నాయ ఆపత్తియా ‘‘దేసనా’’త్వేవ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘దేసనా పఞ్ఞాయతీ’’తి.
బిళారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. సిఙ్గాలసుత్తవణ్ణనా
౨౩౩. ఏత్తకమ్పీతి ఇమినా జరసిఙ్గాలేన లద్ధబ్బం చిత్తస్సాదమత్తమ్పి న లభిస్సతి సకలమేవ కప్పం సబ్బసో అవీచిజాలాహి నిరన్తరం ఝాయమానతాయ నిచ్చదుక్ఖాతురభావతో.
సిఙ్గాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౨. దుతియసిఙ్గాలసుత్తవణ్ణనా
౨౩౪. కతజాననన్తి కతూపకారజాననం. కతవేదితాతి తస్సేవ పరేసం పాకటకరణవసేన జాననమేవ. ఆచారమేవాతి కతాపరాధమేవ.
దుతియసిఙ్గాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ
ఓపమ్మసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.