౧౦. భిక్ఖుసంయుత్తం

౧. కోలితసుత్తవణ్ణనా

౨౩౫. సావకానం ఆలాపోతి సావకానం సబ్రహ్మచారిం ఉద్దిస్స ఆలాపో. బుద్ధేహి సదిసా మా హోమాతి బుద్ధాచిణ్ణం సముదాచారం అకథేన్తేహి సావకేహి, ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి ఆలపితా భిక్ఖూ, ‘‘ఆవుసో’’తి పటివచనం దేన్తి, న, ‘‘భన్తే’’తి. దుతియజ్ఝానే వితక్కవిచారా నిరుజ్ఝన్తి తేసం నిరోధేనేవ తస్స ఝానస్స ఉప్పాదేతబ్బతో. యేసం నిరోధాతి యేసం వచీసఙ్గారానం వితక్కవిచారానం నిరుజ్ఝనేన సువిక్ఖమ్భితభావేన సద్దాయతనం అప్పవత్తిం గచ్ఛతి కారణస్స దూరతో పస్సమ్భితత్తా. అరియోతి నిద్దోసో. పరిసుద్ధో తుణ్హీభావో, న తిత్థియానం మూగబ్బతగ్గహణం వియ అపరిసుద్ధోతి అధిప్పాయో. పఠమజ్ఝానాదీనీతి ఆది-సద్దేన తతియజ్ఝానాదీని సఙ్గణ్హాతి.

ఆరమ్మణభూతేన వితక్కేన సహ గతా పవత్తాతి వితక్కసహగతాతి ఆహ ‘‘వితక్కారమ్మణా’’తి. వితక్కారమ్మణతా చ సఞ్ఞామనసికారానం సుఖుమఆరమ్మణగ్గహణవసేన దట్ఠబ్బా. తేనాహ ‘‘న సన్తతో ఉపట్ఠహింసూ’’తి. న పగుణం సమ్మదేవ వసీభావస్స అనాపాదితత్తా. సఞ్ఞామనసికారాపీతి తతియజ్ఝానాధిగమాయ పవత్తియమానా సఞ్ఞామనసికారాపి హానభాగియావ అహేసుం, న విసేసభాగియా. సమ్మా ఠపేహీతి బహిద్ధా విక్ఖేపం పహాయ సమ్మా అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం ఠపేహి. ఏకగ్గం కరోహీతి తేనేవ విక్ఖేపపటిబాహనేన అవిహతమానసతాయ చిత్తసమాధానవసేన ఏకగ్గం కరోహి. ఆరోపేహీతి ఈసకమ్పి బహుమ్పి అపతితం కత్వా కమ్మట్ఠానారమ్మణే ఆరోపేహి. దుతియఅగ్గసావకభూమియా పారిపూరియా ఆయస్మా మహాభిఞ్ఞో, న యథా తథాతి ఆహ ‘‘మహాభిఞ్ఞతన్తి ఛళభిఞ్ఞత’’న్తి. ఇమినా ఉపాయేనాతి ఇమినా ‘‘అథ ఖో మం, ఆవుసో’’తిఆదినా వుత్తేన ఉపాయేన. వడ్ఢేత్వాతి ఉత్తరి ఉత్తరి విసేసభాగియభావాపాదనేన సమాధిం పఞ్ఞఞ్చ బ్రూహేత్వా బ్రూహేత్వా.

కోలితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉపతిస్ససుత్తవణ్ణనా

౨౩౬. అతిఉళారమ్పి సత్తం వా సఙ్ఖారం వా సన్ధాయ వుత్తం సబ్బత్థమేవ సబ్బసో ఛన్దరాగస్స సుప్పహీనత్తా. జాననత్థం పుచ్ఛతి సత్థుగుణానం అతివియ ఉళారతమభావతో.

ఉపతిస్ససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఘటసుత్తవణ్ణనా

౨౩౭. పరివేణగ్గేనాతి పరివేణభాగేన. కేచి ‘‘ఏకవిహారేతి ఏకచ్ఛన్నే ఏకస్మిం ఆవాసే’’తి వదన్తి. తేతి తే ద్వేపి థేరా. పాటియేక్కేసు ఠానేసూతి విసుం విసుం ఠానేసు. నిసీదన్తీతి దివావిహారం నిసీదన్తి. ఓళారికో నామ జాతో పరిత్తధమ్మారమ్మణత్తా తస్స. తేతి థేరో భగవా చ.

పరిపుణ్ణవీరియోతి చతుకిచ్చసాధనవసేన సమ్పుణ్ణవీరియో. పగ్గహితవీరియోతి ఈసకమ్పి సఙ్కోచం అనాపజ్జిత్వా పవత్తితవీరియో. ఉపనిక్ఖేపనమత్తస్సేవాతి సమీపే ఠపనమత్తస్సేవ.

చతుభూమకధమ్మేసు లబ్భమానత్తా పఞ్ఞాయ ‘‘చతుభూమకధమ్మే అనుపవిసిత్వా ఠితట్ఠేనా’’తి వుత్తం. లక్ఖితబ్బట్ఠేన సమాధి ఏవ సమాధిలక్ఖణం. ఏవం విపస్సనాలక్ఖణం వేదితబ్బం. అఞ్ఞమఞ్ఞస్సాతి అఞ్ఞస్స అఞ్ఞస్స నానాలక్ఖణాతి వేదితబ్బం. అఞ్ఞస్సాతి ఇతరస్స. ధురన్తి వహితబ్బభారం. ద్వీసుపి ఏతేసూతి సమాధిలక్ఖణవిపస్సనాలక్ఖణేసు సమ్మాసమ్బుద్ధో నిప్ఫత్తిం గతో.

ఘటసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. నవసుత్తవణ్ణనా

౨౩౮. అభిచేతసి నిస్సితా ఆభిచేతసికా. పటిపక్ఖవిధమనేన అభివిసిట్ఠం చిత్తం అభిచిత్తం. యస్మా ఝానానం తంసమ్పయుత్తం చిత్తం నిస్సాయ పచ్చయో హోతియేవ, తస్మా ‘‘నిస్సితాన’’న్తి వుత్తం. నికామలాభీతి యథిచ్ఛితలాభీ. యథాపరిచ్ఛేదేనాతి యథాకతేన కాలపరిచ్ఛేదేన. విపులలాభీతి అప్పమాణలాభీ. ‘‘కసిర’’న్తి హి పరిత్తం వుచ్చతి, తప్పటిపక్ఖేన అకసిరం అప్పమాణం. తేనాహ ‘‘పగుణజ్ఝానోతి అత్థో’’తి. సిథిలమారబ్భాతి సిథిలం వీరియారమ్భం కత్వాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘సిథిలం వీరియం పవత్తేత్వా’’తి.

నవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సుజాతసుత్తవణ్ణనా

౨౩౯. అఞ్ఞాని రూపానీతి పరేసం రూపాని. అతిక్కన్తరూపోతి అత్తనో రూపసమ్పత్తియా రూపసోభాయ అతిక్కమిత్వా ఠితరూపో, సుచిరమ్పి వేలం ఓలోకేన్తస్స తుట్ఠిఆవహో. దస్సనస్స చక్ఖుస్స హితోతి దస్సనీయో. పసాదం ఆవహతీతి పాసాదికో. ఛవివణ్ణసున్దరతాయాతి ఛవివణ్ణస్స చేవ సరీరసణ్ఠానస్స చ సోభనభావేన.

సుజాతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. లకుణ్డకభద్దియసుత్తవణ్ణనా

౨౪౦. విరూపసరీరవణ్ణన్తి అసున్దరఛవివణ్ణఞ్చేవ అసున్దరసణ్ఠానఞ్చ. పమాణవసేనాతి సరీరప్పమాణవసేన. ఇచ్ఛితిచ్ఛితన్తి అత్తనా ఇచ్ఛితిచ్ఛితం. మహాసారజ్జన్తి మహన్తో మఙ్కుభావో.

గుణే ఆవజ్జేత్వాతి అత్తనా జాననకనియామేన సత్థునో కాయగుణే చ చారిత్తగుణే చ ఆవజ్జేత్వా మనసి కత్వా.

యోజనావట్టన్తి యోజనపరిక్ఖేపం.

‘‘కాయస్మీ’’తి గాథాసుఖత్థం నిరనునాసికం కత్వా నిద్దేసోతి వుత్తం ‘‘కాయస్మి’’న్తి. అకారణం కాయప్పమాణన్తి సరీరప్పమాణం నామ అప్పమాణం, సీలాదిగుణావ పమాణన్తి అధిప్పాయో.

లకుణ్డకభద్దియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. విసాఖసుత్తవణ్ణనా

౨౪౧. పురస్స ఏసాతి పోరీ, చాతురియయుత్తతా. తేనాహ ‘‘పురవాసీన’’న్తిఆది. సా పన దుతవిలమ్బితఖలితవసేన అప్పసన్నలూఖతాదిదోసరహితా హోతీతి ఆహ ‘‘పుర…పే… వాచాయా’’తి. అసన్దిద్ధాయాతి ముత్తవాచాయ. తేనాహ ‘‘అపలిబుద్ధాయా’’తిఆది. న ఏలం దోసం గలేతీతి అనేలగలా, అవిరుజ్ఝనవాచా. తేనాహ ‘‘నిద్దోసాయా’’తి. చతుసచ్చస్స పకాసకా, న కదాచి సచ్చవిముత్తాతి ఆహ ‘‘చతుసచ్చపరియాపన్నాయా’’తి. తా హి చత్తారి సచ్చాని పరిచ్ఛిజ్జ ఆపాదేన్తి పటిపాదేన్తి పవత్తేన్తి. తేనాహ ‘‘చత్తారి సచ్చాని అముఞ్చిత్వా పవత్తాయా’’తి. ధజో నామ సబ్బధమ్మేహి సముస్సితట్ఠేన.

విసాఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. నన్దసుత్తవణ్ణ్ణనా

౨౪౨. ఆరఞ్ఞికోతిఆదీసు అరఞ్ఞకథాసీసేన సేనాసనపటిసంయుత్తానం ధుతఙ్గానం, పిణ్డపాతకథాసీసేన పిణ్డపాతపటిసంయుత్తానం, పంసుకూలికసీసేన చీవరపటిసంయుత్తానం, తగ్గహణేనేవ వీరియనిస్సితధుతఙ్గస్స చ సమాదాయ వత్తనం దీపితన్తి వేదితబ్బం. ఆగతేన భగవతా అపరభాగే కథితం.

నన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. తిస్ససుత్తవణ్ణనా

౨౪౩. భణ్డకన్తి పత్తచీవరం. నిసీదియేవ వత్తస్స అసిక్ఖితత్తా. తుజ్జనత్థేన వాచా ఏవ సత్తియోతి ఆహ ‘‘వాచాసత్తీహీ’’తి.

వాచాయ సన్నితోదకేనాతి వచనసఙ్ఖాతేన సమన్తతో నిచ్చం కత్వా ఉపతుదనతో సన్నితుదకేన. విభత్తిఅలోపేన సో నిద్దేసో. తేనాహ ‘‘వచనపతోదేనా’’తి.

ఉచ్చకులే జాతి ఏతస్సాతి జాతిమా, బ్రహ్మజాతికో ఇసి. మాతఙ్గోతి చణ్డాలో. తత్థాతి కుమ్భకారసాలాయం. ఓకాసం యాచి కుమ్భకారం. మహన్తం దిస్వా ఆహ – ‘‘పఠమతరం పవిట్ఠో పబ్బజితో’’తి. తత్థేవాతి తస్సాయేవ సాలాయ ద్వారం నిస్సాయ ద్వారసమీపే. మేతి మయా. ఖమ మయ్హన్తి మయ్హం అపరాధం ఖమస్సు. తేతి తయా. పున తేతి తవ. గణ్హి ఉగ్గన్తుం అప్పదానవసేన. తేనాహ ‘‘నాస్స ఉగ్గన్తుం అదాసీ’’తి. పబుజ్ఝింసూతి నిద్దాయ పబుజ్ఝింసు పకతియా పబుజ్ఝనవేలాయ ఉపగతత్తా.

ఛవోతి నిహీనో. అనన్తమాయోతి వివిధమాయో మాయావీ.

సోతి మత్తికాపిణ్డో. ‘‘సత్తధా భిజ్జీ’’తి ఏత్థాయమధిప్పాయో – యం తేన తాపసేన పారమితాపరిభావనసమిద్ధాహి నానావిహారసమాపత్తిపరిపూరితాహి సీలదిట్ఠిసమ్పదాదీహి సుసఙ్ఖతసన్తానే మహాకరుణాధివాసే మహాసత్తే బోధిసత్తే అరియూపవాదకమ్మం అభిసపసఙ్ఖాతం ఫరుసవచనం పవత్తితం, తం మహాసత్తస్స ఖేత్తవిసేసభావతో తస్స చ అజ్ఝాసయఫరుసతాయ దిట్ఠధమ్మవేదనీయం హుత్వా సచే సో మహాసత్తం న ఖమాపేతి, తం కక్ఖళం హుత్వా విపచ్చనసభావం జాతం, ఖమాపితే పన మహాసత్తే పయోగసమ్పత్తిపటిబాహితత్తా అవిపాకధమ్మతం ఆపజ్జతి అహోసికమ్మభావతో. అయఞ్హి అరియూపవాదపాపస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్స చ ధమ్మతా. యం తం బోధిసత్తేన సూరియుగ్గమననివారణం కతం, అయం బోధిసత్తేన దిట్ఠో ఉపాయో. తేన హి ఉబ్బాళ్హా మనుస్సా బోధిసత్తస్స సన్తికే తాపసం ఆనేత్వా ఖమాపేసుం. సోపి చ మహాసత్తస్స గుణే జానిత్వా తస్మిం చిత్తం పసాదేసి. యం పనస్స మత్థకే మత్తికాపిణ్డస్స ఠపనం తస్స సత్తధా ఫాలనం కతం, తం మనుస్సానం చిత్తానురక్ఖణత్థం. అఞ్ఞథా హి ఇమే పబ్బజితా సమానా చిత్తస్స వసం వత్తన్తి, న పన చిత్తమత్తనో వసే వత్తాపేన్తీతి మహాసత్తమ్పి తేన సదిసం కత్వా గణ్హేయ్యుం, తదస్స నేసం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయాతి. పతిరూపన్తి యుత్తం.

తిస్ససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. థేరనామకసుత్తవణ్ణనా

౨౪౪. అతీతే ఖన్ధపఞ్చకేతి అతీతే అత్తభావే. ఛన్దరాగప్పహానేనాతి ఛన్దరాగస్స అచ్చన్తమేవ జహనేన. పహీనం నామ హోతి అనపేక్ఖపరిచ్చాగతో. పటినిస్సట్ఠం నామ హోతి సబ్బసో ఛడ్డితత్తా. తయో భవేతి ఇమినా ఉపాదిణ్ణకధమ్మానంయేవ గహణం. సబ్బా ఖన్ధాయతనధాతుయో చాతి ఇమినా ఉపాదిణ్ణానమ్పి అనుపాదిణ్ణానమ్పి ద్విధా పవత్తలోకియధమ్మానం గహణం అవిసేసేత్వా వుత్తత్తా. విదితం పాకటం కత్వా ఠితం పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన. తేస్వేవాతి తేభూమకధమ్మేసు ఏవ. అనుపలిత్తం అమథితం అసంకిలిట్ఠం తణ్హాదిట్ఠిసంకిలేసాభావతో. తదేవ సబ్బన్తి హేట్ఠా తీసుపి పదేసు ఇధ సబ్బగ్గహణేన గహితం తేభూమకవట్టం. జహిత్వాతి పహానాభిసమయవసేన. తణ్హా ఖీయతి ఏత్థాతి తణ్హక్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే విముత్తం. తమహన్తి తం ఉత్తమపుగ్గలం ఏకవిహారిం బ్రూమి తణ్హాదుతియస్స అభావతో. ఏత్థ చ పరిఞ్ఞాపహానాభిసమయకథనేన ఇతరమ్పి అభిసమయం అత్థతో కథితమేవాతి దట్ఠబ్బం.

థేరనామకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. మహాకప్పినసుత్తవణ్ణనా

౨౪౫. మహాకప్పినోతి పూజావచనమేతం యథా ‘‘మహామోగ్గల్లానో’’తి. తథారూపన్తి ‘‘బుద్ధో ధమ్మో’’తిఆదికం గుణవిసేసవన్తపటిబద్ధం. సాసనన్తి దేసన్తరతో ఆగతవచనం. జఙ్ఘవాణిజాతి జఙ్ఘచారినో వాణిజా. కిఞ్చి సాసనన్తి అపుబ్బపవత్తిదీపకం కిఞ్చి వచనన్తి పుచ్ఛి. పీతి ఉప్పజ్జి యథా తం సుచిరం కతాభినీహారతాయ పరిపక్కఞాణస్స. అపరిమాణం గుణస్స అపరిమాణతో సబ్బఞ్ఞుగుణపరిదీపనతో, సేసరతనద్వయే నియ్యానికభావదీపనతో దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతభావదీపనతోతి వత్తబ్బం. యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే అపాయదుక్ఖతో సంసారదుక్ఖతో చ అపతన్తే ధారేతీతి ధమ్మో. సుపరిసుద్ధదిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతోతి సఙ్ఘోతి. రతనత్థో పన తిణ్ణమ్పి సదిసో ఏవాతి.

నవసతసహస్సాని అదాసి దేవీ. తుమ్హేతి రాజినిం గారవేన బహువచనేన వదతి. రాగోతి అనుగచ్ఛన్తరాగో.

జనితేతి కమ్మకిలేసేహి నిబ్బత్తితే. కమ్మకిలేసేహి పజాతత్తా పజాతి పజాసద్దో జనితసద్దేన సమానత్థోతి ఆహ – ‘‘జనితే, పజాయాతి అత్థో’’తి. అట్ఠహి విజ్జాహీతి అమ్బట్ఠసుత్తే (దీ. ని. ౧.౨౭౮) ఆగతనయేన. తత్థ హి విపస్సనాఞాణమనోమయిద్ధీహి సహ ఛ అభిఞ్ఞా ‘‘అట్ఠ విజ్జా’’తి ఆగతా. తపతి పటిపక్ఖవిధమనేన విజ్జోతతి, తం సూరియస్స విరోచనన్తి ఆహ – ‘‘తపతీతి విరోచతీ’’తి. ఝానం సమాపజ్జిత్వా సమాహితేన చిత్తేన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నోతి ఆహ – ‘‘దువిధేన ఝానేన ఝాయమానో’’తి. సబ్బమఙ్గలగాథాతి సబ్బమఙ్గలావిరోధీ గాథాతి వదన్తి. తథా హి వదన్తి –

‘‘మఙ్గలం భగవా బుద్ధో, ధమ్మో సఙ్ఘో చ మఙ్గలం;

సబ్బేసమ్పి చ సత్తానం, స పుఞ్ఞవితమఙ్గల’’న్తి.

పూజం కారేత్వా ఏకం అగారికధమ్మకథికం ఉపాసకం ఆహ. ఏత్థ చ ‘‘ఝాయీ తపతీ’’తి ఇమినా ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానానం గహితత్తా ధమ్మరతనం గహితమేవ. ‘‘బ్రాహ్మణో’’తి ఇమినా సఙ్ఘరతనం గహితమేవ. బుద్ధరతనం పన సరూపేనేవ గహితన్తి.

మహాకప్పినసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. సహాయకసుత్తవణ్ణనా

౨౪౬. సమ్మా సంసన్దనవసేన ఏతి పవత్తతీతి సమేతి, సమ్మాదిట్ఠిఆది. సమ్మా చిరరత్తం చిరకాలం సమేతి ఏతేసం అత్థీతి చిరరత్తంసమేతికా. తేనాహ ‘‘దీఘరత్త’’న్తిఆది. ఇదాని ఇమేసన్తి ఏతరహి ఏతేసం. అయం సాసనధమ్మో అజ్ఝాసయతో పయోగతో చ సమ్మా సంసన్దతి సమేతి, తస్మా మజ్ఝే భిన్నం వియ సమమేవ న విసదిసం. కిఞ్చ తతో ఏవ బుద్ధేన భగవతా పవేదితధమ్మవినయే ఏతేసం పటిపత్తిసాసనధమ్మో సోభతి విరోచతీతి అత్థో. అరియప్పవేదితేతి అరియేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్మదేవ పకాసితే అరియధమ్మే. సమ్మదేవ సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధివినయానం వసేన సుట్ఠు వినీతా సబ్బకిలేసదరథపరిళాహానం వూపసమేన.

సహాయకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

భిక్ఖుసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

నిట్ఠితా చ సారత్థప్పకాసినియా

సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ నిదానవగ్గవణ్ణనా.