౩-౫. పఞ్చసిక్ఖాపదసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౯-౧౧౧. సురామేరయసఙ్ఖాతన్తి పిట్ఠసురాదిసురాసఙ్ఖాతం పుప్ఫాసవాదిమేరయసఙ్ఖాతఞ్చ. మజ్జనట్ఠేన మజ్జం. సురామేరయమజ్జప్పమాదోతి వుచ్చతి ‘‘మజ్జతి తేనా’’తి కత్వా. తస్మిం తిట్ఠన్తీతి తస్మిం పమాదే పమజ్జనవసేన తిట్ఠన్తీతి అత్థో. సేసం తతియచతుత్థేసు సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

పఞ్చమే తాని పదాని సంవణ్ణేతుం ‘‘పఞ్చమే’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పాణో నామ వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం, తం పాణం అతిపాతేన్తి అతిచ్చ అన్తరేయేవ, అతిక్కమ్మ వా సత్థాదీహి అభిభవిత్వా పాతేన్తి సణికం పతితుం అదత్వా సీఘం పాతేన్తీతి అత్థో. కాయేన వాచాయ వా అదిన్నం పరసన్తకం. ఆదియన్తీతి గణ్హన్తి. మిచ్ఛాతి న సమ్మా, గారయ్హవసేన. ముసాతి అతథం వత్థు. వదన్తీతి విసంవాదనవసేన వదన్తి. పియసుఞ్ఞకరణతో పిసుణా, పిసతి వా పరే సత్తే, హింసతీతి అత్థో. మమ్మచ్ఛేదికాతి ఏతేన పరస్స మమ్మచ్ఛేదవసేన ఏకన్తఫరుససఞ్చేతనా ఫరుసవాచా నామాతి దస్సేతి. అభిజ్ఝాసద్దో లుబ్భనే నిరుళ్హోతి ఆహ ‘‘పరభణ్డే లుబ్భనసీలాతి అత్థో’’తి. బ్యాపన్నన్తి దోసవసేన విపన్నం. పకతివిజహనేన పూతిభూతం. సాధూహి గరహితబ్బతం పత్తా ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తా నత్థికాహేతుకఅకిరియదిట్ఠి కమ్మపథపరియాపన్నా నామ. మిచ్ఛత్తపరియాపన్నా సబ్బాపి లోకుత్తరమగ్గపటిపక్ఖా విపరీతదిట్ఠి.

తేసన్తి కమ్మపథానం. వోహారతోతి ఇన్ద్రియబద్ధం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తిమత్తతో. తిరచ్ఛానగతాదీసూతి ఆది-సద్దేన పేతానం సఙ్గహో. పయోగవత్థుమహన్తతాదీహి మహాసావజ్జతా తేహి పచ్చయేహి ఉప్పజ్జమానాయ చేతనాయ బలవభావతో. యథావుత్తపచ్చయవిపరియాయేపి తంతంపచ్చయేహి చేతనాయ బలవభావవసేన అప్పసావజ్జమహాసావజ్జతా వా వేదితబ్బా. ఇద్ధిమయోతి కమ్మవిపాకిద్ధిమయో దాఠాకోటనాదీనం వియ.

మేథునసమాచారేసూతి సదారపరదారగమనవసేన దువిధేసు మేథునసమాచారేసు. తేపి హీనాధిముత్తికేహి కత్తబ్బతో కామా నామ. మిచ్ఛాచారోతి గారయ్హాచారో. గారయ్హతా చస్స ఏకన్తనిహీనతాయాతి ఆహ ‘‘ఏకన్తనిన్దితో లామకాచారో’’తి అసద్ధమ్మాధిప్పాయేనాతి అసద్ధమ్మసేవనాధిప్పాయేన. గోత్తరక్ఖితాతి సగోత్తేహి రక్ఖితా. ధమ్మరక్ఖితాతి సహధమ్మేహి రక్ఖితా. సస్సామికా నామ సారక్ఖా. యస్సా గమనే దణ్డో ఠపితో, సా సపరిదణ్డా. భరియభావాయ ధనేన కీతా ధనక్కీతా. ఛన్దేన వసతీతి ఛన్దవాసినీ. భోగత్థం వసతీతి భోగవాసినీ. పటత్థం వసతీతి పటవాసినీ. ఉదకపత్తం ఆమసిత్వా గహితా ఓదపత్తకినీ. చుమ్బటం అపనేత్వా గహితా ఓభటచుమ్బటా. కరమరానీతా ధజాహటా. తఙ్ఖణికం గహితా ముహుత్తికా. అభిభవిత్వా వీతిక్కమో మిచ్ఛాచారో మహాసావజ్జో, న తథా ద్విన్నం సమానచ్ఛన్దతాయ. అభిభవిత్వా వీతిక్కమనే సతిపి మగ్గేనమగ్గపటిపత్తిఅధివాసనే పురిముప్పన్నసేవనాభిసన్ధిపయోగాభావతో మిచ్ఛాచారో న హోతి అభిభుయ్యమానస్సాతి వదన్తి. సేవనాచిత్తే సతి పయోగాభావో అప్పమాణం యేభుయ్యేన ఇత్థియా సేవనాపయోగస్స అభావతో. తథా సతి పురేతరం సేవనాచిత్తస్స ఉపట్ఠానేపి తస్సా మిచ్ఛాచారో న సియా, తథా పురిసస్సపి సేవనాపయోగాభావే. తస్మా అత్తనో రుచియా పవత్తితస్స వసేన తయో, బలక్కారేన పవత్తితస్స వసేన తయోతి సబ్బేపి అగ్గహితగ్గహణేన ‘‘చత్తారో సమ్భారా’’తి వుత్తం.

ఆసేవనమన్దతాయాతి యాయ అకుసలచేతనాయ సమ్ఫం పలపతి, తస్సా ఇత్తరకాలతాయ పవత్తియా అనాసేవనాతి పరిదుబ్బలా హోతి చేతనా.

ఉపసగ్గవసేన అత్థవిసేసవాచినో ధాతుసద్దాతి అభిజ్ఝాయతీతి పదస్స పరభణ్డాభిముఖీతిఆదిఅత్థో వుత్తో. తన్నిన్నతాయాతి తస్మిం పరభణ్డే లుబ్భనవసేన నిన్నతాయ. అభిపుబ్బో ఝే-సద్దో లుబ్భనే నిరుళ్హోతి దట్ఠబ్బో. యస్స భణ్డం అభిజ్ఝాయతి, తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జాతిఆదినా నయేన తత్థ అప్పసావజ్జమహాసావజ్జవిభాగో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘అదిన్నాదానం వియా’’తిఆది. అత్తనో పరిణామనం చిత్తేనేవాతి దట్ఠబ్బం.

హితసుఖం బ్యాపాదయతీతి యో నం ఉప్పాదేతి, యస్స ఉప్పాదేతి, తస్స సతి సమవాయే హితసుఖం వినాసేతి. అహో వతాతి ఇమినా యథా అభిజ్ఝానే వత్థునో ఏకన్తతో అత్తనో పరిణామనం దస్సితం, ఏవమిధాపి వత్థునో ‘‘అహో వతా’’తి ఇమినా పరస్స వినాసచిన్తాయ ఏకన్తతో నియమితభావం దస్సేతి. ఏవఞ్హి నేసం దారుణప్పవత్తియా కమ్మపథప్పవత్తి.

యథాభుచ్చగహణాభావేనాతి యథాతచ్ఛగహణస్స అభావేన అనిచ్చాదిసభావస్స నిచ్చాదితో గహణేన. మిచ్ఛా పస్సతీతి వితథం పస్సతి. సమ్ఫప్పలాపో వియాతి ఇమినా ఆసేవనస్స అప్పమహన్తతాహి మిచ్ఛాదిట్ఠియా అప్పసావజ్జమహాసావజ్జతా. వత్థునోతి గహితవత్థునో. గహితాకారవిపరీతతాతి మిచ్ఛాదిట్ఠియా గహితాకారస్స విపరీతతా. తథాభావేనాతి అత్తనో గహితాకారేనేవ తస్సా దిట్ఠియా, గహితస్స వా వత్థునో ఉపట్ఠానం ‘‘ఏవమేతం, న ఇతో అఞ్ఞథా’’తి.

ధమ్మతోతి సభావతో. కోట్ఠాసతోతి చిత్తఙ్గకోట్ఠాసతో, యంకోట్ఠాసా హోన్తి, తతోతి అత్థో. చేతనాధమ్మావాతి చేతనాసభావా ఏవ. పటిపాటియా సత్తాతి ఏత్థ నను చేతనా అభిధమ్మే కమ్మపథేసు న వుత్తాతి పటిపాటియా సత్తన్నం కమ్మపథభావో న యుత్తోతి? న, అవచనస్స అఞ్ఞహేతుకత్తా. న హి తత్థ చేతనాయ అకమ్మపథత్తా కమ్మపథరాసిమ్హి అవచనం, కదాచి పన కమ్మపథో హోతి, న సబ్బదాతి కమ్మపథభావస్స అనియతత్తా అవచనం. యదా, పనస్స కమ్మపథభావో హోతి, తదా కమ్మపథరాసిసఙ్గహో న నివారితో. ఏత్థాహ – యది చేతనాయ సబ్బదా కమ్మపథభావాభావతో అనియతో కమ్మపథభావోతి కమ్మపథరాసిమ్హి అవచనం, నను అభిజ్ఝాదీనమ్పి కమ్మపథభావం అప్పత్తానం అత్థితాయ అనియతో కమ్మపథభావోతి తేసమ్పి కమ్మపథరాసిమ్హి అవచనం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, కమ్మపథతాతంసభాగతాహి తేసం తత్థ వుత్తత్తా. యది ఏవం చేతనాపి తత్థ వత్తబ్బా సియా? సచ్చమేతం. సా పన పాణాతిపాతాదికాతి పాకటో తస్సా కమ్మపథభావోతి న వుత్తా సియా. చేతనాయ హి ‘‘చేతనాహం, భిక్ఖవే, కమ్మం వదామి (అ. ని. ౬.౬౩; కథా. ౫౩౯) తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా అకుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆదివచనతో (కథా. ౫౩౯) కమ్మభావో పాకటో. కమ్మంయేవ చ సుగతిదుగ్గతీనం తత్థుప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖానఞ్చ పథభావేన పవత్తం కమ్మపథోతి వుచ్చతీతి పాకటో, తస్సా కమ్మపథభావో. అభిజ్ఝాదీనం పన చేతనాసమీహనభావేన సుచరితదుచ్చరితభావో, చేతనాజనితపిట్ఠివట్టకభావేన సుగతిదుగ్గతితదుప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖానం పథభావో చాతి, న తథా పాకటో కమ్మపథభావోతి, తే ఏవ తేన సభావేన దస్సేతుం అభిధమ్మే కమ్మపథరాసిభావేన వుత్తా. అతథాజాతియకత్తా వా చేతనా తేహి సద్ధిం న వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. మూలం పత్వాతి మూలదేసనం పత్వా, మూలసభావేసు ధమ్మేసు దేసియమానేసూతి అత్థో.

అదిన్నాదానం సత్తారమ్మణన్తి ఇదం ‘‘పఞ్చ సిక్ఖాపదా పరిత్తారమ్మణా ఏవా’’తి ఇమాయ పాళియా విరుజ్ఝతి. యఞ్హి పాణాతిపాతాదిదుస్సీల్యస్స ఆరమ్మణం, తదేవ తం వేరమణియా ఆరమ్మణం. వీతిక్కమితబ్బవత్థుతో ఏవ హి విరతీతి. ‘‘సత్తారమ్మణ’’న్తి వా సత్తసఙ్ఖాతం సఙ్ఖారారమ్మణమేవ ఉపాదాయ వుత్తత్తా న కోచి విరోధో. తథా హి వుత్తం సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౭౧౪) ‘‘యాని సిక్ఖాపదాని ఏత్థ ‘సత్తారమ్మణానీ’తి వుత్తాని, తాని యస్మా ‘సత్తోతి’తి సఙ్ఖం గతే సఙ్ఖారేయేవ ఆరమ్మణం కరోన్తీ’’తి. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. విసభాగవత్థునో ‘‘ఇత్థిపురిసా’’తి గహేతబ్బతో సత్తారమ్మణోతిపి ఏకే. ‘‘ఏకో దిట్ఠో, ద్వే సుతా’’తిఆదినా సమ్ఫప్పలపనే దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతవసేన. తథా అభిజ్ఝాతి ఏత్థ తథా-సద్దో ‘‘దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతవసేనా’’తి ఇదమ్పి ఉపసంహరతి, న సత్తసఙ్ఖారారమ్మణతం ఏవ దస్సనాదివసేన అభిజ్ఝాయనతో. ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి పవత్తమానాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి తేభూమకధమ్మారమ్మణా ఏవాతి అధిప్పాయేన తస్సా సఙ్ఖారారమ్మణతా వుత్తా. కథం పన మిచ్ఛాదిట్ఠియా మహగ్గతప్పత్తా ధమ్మా ఆరమ్మణం హోన్తీతి? సాధారణతో. నత్థి సుకటదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకోతి హి పవత్తమానాయ అత్థతో రూపారూపావచరధమ్మాపి గహితావ హోన్తీతి.

సుఖబహులతాయ రాజానో హసమానాపి ‘‘చోరం ఘాతేథా’’తి వదన్తి, హాసో పన తేసం అఞ్ఞవిసయోతి ఆహ ‘‘సన్నిట్ఠాపకచేతనా పన నేసం దుక్ఖసమ్పయుత్తావ హోతీ’’తి. మజ్ఝత్తవేదనో న హోతి, సుఖవేదనోవ. తత్థ ‘‘కామానం సముదయా’’తిఆదినా వేదనాభేదో వేదితబ్బో. లోభసముట్ఠానో ముసావాదో సుఖవేదనో వా సియా మజ్ఝత్తవేదనో వా, దోససముట్ఠానో దుక్ఖవేదనో వాతి ముసావాదో తివేదనో సియా. ఇమినా నయేన సేసేసుపి యథారహం వేదనానం ‘‘లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తిఆదినా భేదో వేదితబ్బో.

పాణాతిపాతో దోసమోహవసేన ద్విమూలకోతి సమ్పయుత్తమూలమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తస్స హి మూలట్ఠేన ఉపకారభావో దోసవిసేసో, నిదానమూలే పన గయ్హమానే లోభమోహవసేనపి వట్టతి. సమ్మూళ్హో ఆమిసకిఞ్జక్ఖకామోపి హి పాణం హనతి. తేనేవాహ ‘‘లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తిఆది (అ. ని. ౩.౩౪). సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

అసమాదిన్నసీలస్స సమ్పత్తతో యథాఉపట్ఠితవీతిక్కమితబ్బవత్థుతో విరతి సమ్పత్తవిరతి. సమాదానేన ఉప్పన్నా విరతి సమాదానవిరతి. కిలేసానం సముచ్ఛిన్దనవసేన పవత్తా మగ్గసమ్పయుత్తా విరతి సముచ్ఛేదవిరతి. కామఞ్చేత్థ పాళియం విరతియోవ ఆగతా, సిక్ఖాపదవిభఙ్గే పన చేతనాపి ఆహరిత్వా దస్సితాతి తదుభయమ్పి గణ్హన్తో ‘‘చేతనాపి వట్టన్తి విరతియోపీ’’తి ఆహ.

అదుస్సీల్యారమ్మణా జీవితిన్ద్రియాదిఆరమ్మణా కథం దుస్సీల్యాని పజహన్తీతి దస్సేతుం ‘‘యథా పనా’’తిఆది వుత్తం. పాణాతిపాతాదీహి విరమణవసేన పవత్తనతో తదారమ్మణభావేనేవ తాని పజహన్తి. న హి తదేవ ఆరబ్భ తం పజహితుం సక్కా తతో అనిస్సటభావతో.

అనభిజ్ఝా…పే… విరమన్తస్సాతి అభిజ్ఝం పజహన్తస్సాతి అత్థో. న హి మనోదుచ్చరితతో విరతి అత్థి అనభిజ్ఝాదీహేవ తప్పహానసిద్ధితో.

పఞ్చసిక్ఖాపదసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.