౧. పరివీమంసనసుత్తవణ్ణనా

౫౧. ఉపపరిక్ఖమానోతి పవత్తిపవత్తిహేతుం, నివత్తినివత్తిహేతుఞ్చ పరితులేన్తో. కుతో పనేతన్తి? ‘‘సమ్మా దుక్ఖక్ఖయా’’తి వచనతో. న హి సబ్బదుక్ఖపరివీమంసం వినా సమ్మా దుక్ఖక్ఖయో సమ్భవతి. కస్మాతిఆదినా జరామరణస్సేవ గహణే కారణం పుచ్ఛతి. జాతిఆదీనమ్పి పవత్తి దుక్ఖభావినీతి అధిప్పాయో. యస్మా జరామరణే గహితే సతి జాతిపి గహితా హోతి, తస్సా అభావే జరామరణస్సేవ అభావతో. ఏస నయో భవాదీసుపి. ఏవం యావ జాతిధమ్మో జరామరణే గహితే గహితోవ హోతి, జరామరణపదేసేన తబ్బికారవన్తో సబ్బే తేభూమకా సఙ్ఖారా గహితాతి ఏవమ్పి జరామరణగ్గహణేన సబ్బమ్పి వట్టదుక్ఖం గహితమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘తస్మిం గహితే సబ్బదుక్ఖస్స గహితత్తా’’తి. అనేకవిధన్తి బహువిధం బహుకోట్ఠాసం. ‘‘అనేక’’న్తి వా పాఠో. అనేకన్తి బహులవచనం. విధన్తి ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చాదివసేన విపరీతకోట్ఠాసం. నానప్పకారకన్తి తతో ఏవ నానప్పకారం. న్హత్వా ఠితం పురిసం వియాతి బాలానం అత్తభావస్స సుభాకారేన ఉపట్ఠానం సన్ధాయాహ.

‘‘సారుప్పభావేనా’’తి వుత్తం, కిం సబ్బథా సారుప్పభావేనాతి ఆహ ‘‘నిక్కిలేసతాయ పరిసుద్ధతాయా’’తి. న హి తస్సేసా అసఙ్ఖతతాదిభావేన సదిసా. పటిపన్నోతి పటిముఖో అభిసఙ్ఖారముఖో హుత్వా పన్నో అధిగతో. అనుగతన్తి అనుచ్ఛవికభావేన గతం, యథా చ నిబ్బానస్స అధిగమో హోతి, ఏవం తదనురూపభావేన గతం. ఏత్థ చ పాళియం ‘‘పజానాతీ’’తి పుబ్బభాగవసేన పజాననా వుత్తా, ‘‘తథా పటిపన్నో చ హోతీ’’తి నియతవసేన. ‘‘అపరభాగవసేనా’’తి అపరే. కేచి పన ‘‘యథా పటిపన్నస్స జరామరణం నిరుజ్ఝతి, తథా పటిపన్నో’’తి వదన్తి. పదవీమంసనా పుబ్బభాగవసేన వేదితబ్బా, న మగ్గక్ఖణవసేన. సఙ్ఖారనిరోధాయాతి ఏత్థ నయిదం అవిజ్జాపచ్చయసఙ్ఖారగ్గహణం, అథ ఖో సఙ్ఖతసఙ్ఖారగ్గహణన్తి ఆహ ‘‘సఙ్ఖారదుక్ఖస్స నిరోధత్థాయా’’తి. తేనాహ ‘‘ఏత్తావతా యావ అరహత్తా దేసనా కథితా’’తి.

‘‘పచ్చత్తంయేవ పరినిబ్బాయతీ’’తిఆదినా అరహత్తఫలపచ్చవేక్ఖణం, ‘‘సో సుఖఞ్చ వేదనం వేదయతీ’’తిఆదినా సతతవిహారఞ్చ దస్సేత్వా దేసనా సబ్బథావ వట్టదేసనాతో నివత్తేతబ్బా సియా. అవిజ్జాగతోతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, తేన ఏవమాదికం ఇదం వట్టవివట్టకథనం పున గణ్హాతి. పుగ్గలసద్దో ఇతరాసం ద్విన్నం పకతీనం వాచకోతి తతో విసేసేత్వా గహణే పఠమపకతిమేవ దస్సేన్తో ‘‘పురిసపుగ్గలో’’తి అవోచాతి ఆహ ‘‘పురిసోయేవ పుగ్గలో’’తి. ఉభయేనాతి పురిసపుగ్గలగ్గహణేన. సమ్ముతియా అవిజ్జమానాయ కథా దేసనా సమ్ముతికథా. పరమత్థస్స కథా దేసనా పరమత్థకథా. తత్థాతి సమ్ముతిపరమత్థకథాసు, న సమ్ముతిపరమత్థేసు. తేనాహ ‘‘ఏవం పవత్తా సమ్ముతికథా నామా’’తిఆది. తత్రిదం సమ్ముతిపరమత్థానం లక్ఖణం – యస్మిం భిన్నే బుద్ధియా వా అవయవవినిబ్భోగే కతే న తంసమఞ్ఞా, సా ఘటపటాదిప్పభేదా సమ్ముతి, తబ్బిపరియాయతో పరమత్థో. న హి కక్ఖళఫుసనాదిసభావే అయం నయో లబ్భతి. తత్థ రూపాదిధమ్మం సమూహసన్తానవసేన పవత్తమానం ఉపాదాయ ‘‘సత్తో’’తిఆది వోహారోతి ఆహ ‘‘సత్తో నరో…పే… సమ్ముతికథా నామా’’తి. యస్మా రూపాదయో పరమత్థధమ్మా ‘‘ఖన్ధా ధాతుయో’’తిఆదినా వుచ్చన్తి, న వోహారమత్తం, తస్మా ‘‘ఖన్ధా…పే… పరమత్థకథా నామా’’తి వుత్తం. నను ఖన్ధకథాపి సమ్ముతికథావ, సమ్ముతి హి సఙ్కేతో ఖన్ధట్ఠో రాసట్ఠో వా కోట్ఠాసట్ఠో వాతి? సచ్చమేతం, అయం పన ఖన్ధసమఞ్ఞా ఫస్సాదీసు తజ్జాపఞ్ఞత్తి వియ పరమత్థసన్నిస్సయా తస్స ఆసన్నతరా పుగ్గలసమఞ్ఞాదయో వియ న దూరేతి పరమత్థసఙ్గహతా వుత్తా. ఖన్ధసీసేన వా తదుపాదానా సభావధమ్మా ఏవ గహితా. నను చ సబ్బేపి సభావధమ్మా సమ్ముతిముఖేనేవ దేసనం ఆరోహన్తి, న సమ్ముఖేనాతి సబ్బాపి దేసనా సమ్ముతిదేసనావ సియాతి? నయిదమేవం దేసేతబ్బధమ్మవిభాగేన దేసనావిభాగస్స అధిప్పేతత్తా, న చ సద్దో కేనచి పవత్తినిమిత్తేన వినా అత్థం పకాసేతీతి. తేనాహ ‘‘పరమత్థం కథేన్తాపి సమ్ముతిం అముఞ్చిత్వావ కథేన్తీ’’తి. సచ్చమేవ అవిపరీతమేవ కథేన్తి.

సమ్ముతీతి సమఞ్ఞా. పరమో ఉత్తమో అత్థోతి పరమత్థో, ధమ్మానం యథాభూతసభావో. తం పరమత్థం, సమ్ముతి పన లోకస్స సఙ్కేతమత్తసిద్ధా. యది ఏవం కథం సమ్ముతికథాయ సచ్చతాతి ఆహ ‘‘లోకసమ్ముతికారణ’’న్తి లోకసమఞ్ఞం నిస్సాయ పవత్తనతో. లోకసమఞ్ఞాయ హి అభినివేసనం వినా పఞ్ఞాపనా ఏకచ్చస్స సుతస్స సావనా వియ, న ముసా అనతిక్కమితబ్బతో తస్సా. తేనాహ భగవా ‘‘జనపదనిరుత్తిం నాభినివేసేయ్య, సమఞ్ఞం నాతిధావేయ్యా’’తి. ధమ్మానం సభావధమ్మానం. భూతలక్ఖణం భావస్స లక్ఖణం దీపేన్తీతి కత్వా.

తేరసచేతనాభేదన్తి అట్ఠకామావచరకుసలచేతనాపఞ్చరూపావచరకుసలచేతనాభేదం. అత్తనో సన్తానస్స పుననతో పుజ్జభవఫలస్స అభిసఙ్ఖరణతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం. కమ్మపుఞ్ఞేనాతి కమ్మభూతేన. విపాకపుఞ్ఞేనాతి విపాకసఙ్ఖాతేన. పుఞ్ఞఫలమ్పి హి ఉత్తరపదలోపేన ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి వుచ్చతి ‘‘ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు వియ. ‘‘అపుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తి ఇదం ‘‘పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏత్థ వుత్తనయమేవాతి న ఉద్ధతం. అపుఞ్ఞఫలం ఉత్తరపదలోపేన ‘‘అపుఞ్ఞ’’న్తి వుచ్చతి. సఙ్ఖారన్తి సఙ్ఖారస్స గహితత్తా ‘‘అవిజ్జాగతోయ’’న్తి ఇమినా సఙ్ఖారస్స పచ్చయో గహితో, ‘‘పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా పచ్చయుప్పన్నం విఞ్ఞాణం. తస్మిఞ్చ గహితే నామరూపాది సబ్బం గహితమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘ద్వాదసపదికో పచ్చయాకారో గహితోవ హోతీ’’తి.

విజ్జాతి అరహత్తమగ్గఞాణం ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన. తస్సా హి ఉప్పాదా సబ్బసో అవిజ్జా పహీనా హోతి. పఠమమేవాతి ఇదం అవిజ్జాపహానవిజ్జుప్పాదానం సమానకాలతాదస్సనం. తేనాహ ‘‘యథా పనా’’తిఆది. పదీపుజ్జలేనాతి పదీపుజ్జలనహేతునా సహేవ. విజ్జుప్పాదాతి విజ్జుప్పాదహేతు, ఏవం సతీపి సమకాలత్తేతి అధిప్పాయో. న గణ్హాతీతి ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా న గణ్హాతి. న తణ్హాయతి న భాయతి తణ్హావుత్తినో అభావా, తతో ఏవ భయవత్థునో చ అభావా.

గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వాతి గిలిత్వా వియ అఞ్ఞస్స అవిసయం వియ కరణేన పరినిట్ఠాపేత్వా. సామిససుఖస్స అనేకదుక్ఖానుబన్ధభావతో, సుఖాభినన్దస్స దుక్ఖహేతుభావతో చ సుఖం అభినన్దన్తోయేవ దుక్ఖం అభినన్దతి నామ అగ్గిసన్తాపసుఖం ఇచ్ఛన్తో ధూమదుక్ఖానుఞ్ఞాతో వియ. దుక్ఖం పత్వా సుఖం పత్థనతోతి ఏత్థ దుబ్బలగహణికాదయో నిదస్సనభావేన వేదితబ్బా. తే హి యావ సాయన్హసమయాపి అభుత్వా సాయమాసాదీని కరోన్తో జిఘచ్ఛాదిం ఉప్పాదేత్వా భుఞ్జనాదీని కరోన్తి. సుఖస్స విపరిణామదుక్ఖతో సుఖం అభినన్దన్తో దుక్ఖం అభినన్దతి నామాతి యోజనా. కేచి పన దుక్ఖస్స అభావతో విపరిణామసుఖతో తం సుఖం అభినన్దన్తో దుక్ఖం అభినన్దతీతి వదన్తి. తం న, న హి తాదిసం సుఖనిమిత్తం కోచి దుక్ఖం అభినన్దన్తో దిట్ఠో, దుక్ఖహేతుం పన సామిసం సుఖం అభినన్దన్తో దిట్ఠో. దుక్ఖహేతుం సామిసం సుఖం అభినన్దన్తో అత్థతో దుక్ఖం అభినన్దతి నామాతి వుత్తోవాయమత్థో. కాయోతి పఞ్చద్వారకాయో, సో పరియన్తో అవసానం ఏతస్సాతి కాయపరియన్తికం. తేనాహ ‘‘యావ పఞ్చద్వారకాయో పవత్తతి, తావ పవత్త’’న్తి. జీవితపరియన్తికన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా పఠమం నిరుజ్ఝతీతి ఏకస్మిం అత్తభావే మనోద్వారికవేదనాతో పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా తతో పఠమం నిరుజ్ఝతి, తతో ఏవ సిద్ధమత్థం సరూపేనేవ దస్సేతుం ‘‘మనోద్వారికవేదనా పఠమం ఉప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా నిరుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం. ఇదాని తమేవ సఙ్ఖేపేన వుత్తం వివరితుం ‘‘సా హీ’’తిఆదిమాహ. యావ తేత్తింసవస్సాపి పఠమవయో. పణ్ణాసవస్సకాలేతి పఠమవయతో యావ పఞ్ఞాసవస్సకాలా, తావ ఠితా హోతీతి వుడ్ఢిహానియో అనుపగన్త్వా సరూపేనేవ ఠితా హోతి. మన్దాతి ముదుకా అతిఖిణా. తదాతి అసీతినవుతివస్సకాలే. తథా చిరపరివితక్కేపి. భగ్గా నిత్తేజా భగ్గవిభగ్గా దుబ్బలా. హదయకోటింయేవాతి చక్ఖాదివత్థూసు అవత్తేత్వా తేసం ఖీణత్తా కోటిభూతం హదయవత్థుంయేవ. యావ ఏసా వేదనా వత్తతి.

వాపియాతి మహాతళాకేన. పఞ్చఉదకమగ్గసమ్పన్నన్తి పఞ్చహి ఉదకస్స పవిసననిక్ఖమనమగ్గేహి యుత్తం. తతో తతో విస్సన్దమానం సబ్బసో పుణ్ణత్తా.

పఠమం దేవే వస్సన్తేతిఆది ఉపమాసంసన్దనం. ఇమం వేదనం సన్ధాయాతి ఇమం యథావుత్తం పరియోసానప్పత్తం మనోద్వారికవేదనం సన్ధాయ.

కాయస్స భేదాతి అత్తభావస్స వినాసతో. ‘‘ఉద్ధం జీవితపరియాదానా’’తి పాళి, అట్ఠకథాయం పన జీవితపరియాదానా ఉద్ధన్తి పదుద్ధారో కతో. పరలోకవసేన అగన్త్వా. వేదనానం సీతిభావో నామ సఙ్ఖారదరథపరిళాహభావో, సో పనాయం అప్పవత్తివసేనాతి ఆహ ‘‘పవత్తి…పే… భవిస్సన్తీ’’తి. ధాతుసరీరానీతి అట్ఠికఙ్కలసఙ్ఖాతధాతుసరీరాని. సరీరేకదేసే హి సరీరసమఞ్ఞా.

కుమ్భకారపాకాతి కుమ్భకారపాకతో. ఏత్థ పచ్చతీతి పాకో, పచనట్ఠానం. తదేవ పాచనవసేన ఆవసన్తి ఏత్థాతి ఆవాసో, తస్మా కుమ్భకారావాసతో. అవిగతవూపసమం సఙ్ఖరితం కుమ్భం ఉద్ధరిత్వా ఠపేన్తో ఛారికాయ సతి పిధానవసేన ఠపేతి. తథా ఠపనం పన సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పటిసిస్సేయ్యా’’తి. కుమ్భస్స పదేసభూతతాయ ఆబద్ధా అవయవా ‘‘కుమ్భకపాలానీ’’తి అధిప్పేతాని, న ఛిన్నభిన్నాని. అవయవముఖేన హి సముదాయో వుత్తో. తత్థ కపాలసముదాయో హి ఘటో. తేనాహ ‘‘ముఖవట్టియా ఏకబద్ధానీ’’తి. అవసిస్సేయ్యున్తి వణ్ణవిసేసఉణ్హభావాపగతా ఘటకారానేవ తిట్ఠేయ్యున్తి. ఆదిత్త…పే… తయో భవా దట్ఠబ్బా ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తభావతో. యథా కుమ్భకారో కుమ్భకారావాసం ఆదిత్తం పచ్చవేక్ఖతి, ఏవం ఆరద్ధవిపస్సకోపేస భవత్తయం రాగాదీహి ఆదిత్తన్తి ఆహ ‘‘కుమ్భకారో వియ యోగావచరో’’తి. నీహరణదణ్డకో వియ అరహత్తమగ్గఞాణం భవత్తయపాకతో నీహరణతో. సమో భూమిభాగో వియ నిబ్బానతలం సబ్బవిసమా నివత్తనతో.

‘‘ఆదాననిక్ఖేపనతో, వయోవుద్ధత్థఙ్గమతో, ఆహారమయతో, ఉతుమయతో, చిత్తసముట్ఠానతో, కమ్మజతో, ధమ్మతారూపతో’’తి (విసుద్ధి. ౨.౭౦౬) ఇమేహి సత్తహి ఆకారేహి సమ్మసన్తో రూపసత్తకం విపస్సతి నామ. ‘‘కలాపతో, యమకతో, ఖణికతో, పటిపాటితో, దిట్ఠిఉగ్ఘాటనతో, మానసముగ్ఘాటతో, నికన్తిపరియాదానతో’’తి (విసుద్ధి. ౨.౭౧౭) ఇమేహి సత్తహి ఆకారేహి సమ్మసన్తో అరూపసత్తకం విపస్సతి నామ, తస్మా యథావుత్తం ఇమం రూపసత్తకం అరూపసత్తకఞ్చ నీహరిత్వా విపస్సన్తస్స. యదిపి అరహతో అత్తభావో సబ్బభవేహిపి ఉద్ధటో, యావ పన అనుపాదిసేసపరినిబ్బానం న పాపుణాతి, తావ తస్మిమ్పి సుగతిభవే ఠితోయేవాతి వత్తబ్బతం లబ్భతీతి ‘‘చతూహి అపాయేహి అత్తభావం ఉద్ధరిత్వా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఖీణాసవో పనా’’తిఆది. తథా చ వక్ఖతి ‘‘అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతస్స వట్టవూపసమో వేదితబ్బో’’తి. న పరినిబ్బాతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయాతి అధిప్పాయో, సఉపాదిసేసాయ పన నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానం అరహత్తప్పత్తియేవ. అభిసఙ్ఖారహేతుతో హేత్థ పరిళాహవూపసమస్స ఉపసమభావేన అధిప్పేతత్తా ఉణ్హకుమ్భనిబ్బాననిదస్సనమ్పి న విరుజ్ఝతి. అనుపాదిన్నకసరీరానీతి ఉతుసముట్ఠానికరూపకలాపే వదన్తి. భిక్ఖవేతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. ఇదం పన వచనం. అనుయోగారోపనత్థన్తి కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ఖీణాసవో అపి ను పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదికమ్మం కరేయ్యాతి పఞ్హం కాతుం. అథ వా అనుయోగారోపనత్థన్తి ‘‘అపి ను ఖో ఖీణాసవో భిక్ఖు పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం వా అభిసఙ్ఖరేయ్యా’’తిఆదినా అనుయోగం ఆరోపేతుం వుత్తం, న తావ యథారద్ధదేసనం నిట్ఠాపేతున్తి అత్థో.

పటిసన్ధివిఞ్ఞాణే సిద్ధే తస్మిం భవే ఉప్పజ్జనారహానం విఞ్ఞాణానం సియా సమ్భవో, నాసతీతి వుత్తం ‘‘విఞ్ఞాణం పఞ్ఞాయేథాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం పఞ్ఞాయేథా’’తి. సబ్బసో సఙ్ఖారేసు అసన్తేసు పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం అపి ను ఖో పఞ్ఞాయేయ్య. తస్మిఞ్హి అపఞ్ఞాయమానే సబ్బం విఞ్ఞాణం న పఞ్ఞాయేయ్య. థేరానన్తి ‘‘భిక్ఖవే’’తి ఆలపితత్థేరానం. పఞ్హబ్యాకరణం సమ్పహంసతి తస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సంసన్దనతో. అప్పఞ్ఞాణన్తి అప్పఞ్ఞాయనం. ఆది-సద్దేన విఞ్ఞాణే అసతి నామరూపస్స అప్పఞ్ఞాణన్తి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. సన్నిట్ఠానసఙ్ఖాతన్తి సద్దహనాకారేన పవత్తసన్నిట్ఠానసఙ్ఖాతం. అధిమోక్ఖన్తి నిచ్ఛయాకారవిమోక్ఖం సద్ధావిమోక్ఖఞ్చ. తేనాహ పాళియం ‘‘సద్దహథ మేతం, భిక్ఖవే’’తి. సద్ధాసహితఞ్హి నిచ్ఛయాకారవిమోక్ఖం సన్ధాయాహ ‘‘సన్నిట్ఠానసఙ్ఖాతం అధిమోక్ఖ’’న్తి. అన్తోతి పరియన్తో. పరితో ఛిజ్జతి ఏత్థాతి పరిచ్ఛేదో.

పరివీమంసనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.