౮. చేతనాసుత్తవణ్ణనా

౩౮. యఞ్చాతి ఏత్థ చ-సద్దో అట్ఠానే. తేన చేతనాయ వియ పకప్పానానుసయానమ్పి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా వక్ఖమానంయేవ అవిసిట్ఠం ఆరమ్మణభావం జోతేతి. కామం తీసుపి పదేసు ‘‘పవత్తేతి’’ఇచ్చేవ అత్థో వుత్తో, వత్తనత్థో పన చేతనాదీనం యథాక్కమం చేతయనపకప్పనానుసయనరూపో విసిట్ఠట్ఠో దట్ఠబ్బో. తేభూమకకుసలాకుసలచేతనా గహితా కమ్మవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయనిద్ధారణమేతన్తి. తణ్హాదిట్ఠికప్పా గహితా యథారహన్తి అధిప్పాయో. అట్ఠసుపి హి లోభసహగతచిత్తేసు తణ్హాకప్పో, తత్థ చతూస్వేవ దిట్ఠికప్పోతి. కామం అనుసయా లోకియకుసలచేతనాసుపి అనుసేన్తియేవ, అకుసలేసు పన పవత్తి పాకటాతి ‘‘ద్వాదసన్నం చేతనాన’’న్తి వుత్తం. సహజాతకోటియాతి ఇదం పచ్చుప్పన్నాపి కామరాగాదయో అనుసయావ వుచ్చన్తి తంసదిసతాయాతి వుత్తం. న హి కాలభేదేన లక్ఖణప్పభేదో అత్థీతి. అనాగతా ఏవ హి కామరాగాదయో నిప్పరియాయతో ‘‘అనుసయా’’తి వత్తబ్బతం అరహన్తి. పచ్చయుప్పన్నో వట్టతీతి ఆహ ‘‘ఆరమ్మణం పచ్చయో’’తి. కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఠితత్థన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణస్సేవ పవత్తియా. తస్మిం పచ్చయే సతీతి తస్మిం చేతనాపకప్పనానుసయసఞ్ఞితే పచ్చయే సతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతి. సన్తానే ఫలదానసమత్థతాయేవ హోతీతి ‘‘పతిట్ఠా హోతి, తస్మిం పతిట్ఠితే’’తి వుత్తం. సన్నిట్ఠాపకచేతనావసేన విరుళ్హేతి. పతిట్ఠితేతి హి ఇమినా కమ్మస్స కతభావో వుత్తో, ‘‘విరుళ్హే’’తి ఇమినా ఉపచితభావో. తేనాహ ‘‘కమ్మం జవాపేత్వా’’తిఆది. తత్థ పురేతరం ఉప్పన్నాహి కమ్మచేతనాహి లద్ధపచ్చయత్తా బలప్పత్తాయ సన్నిట్ఠాపకచేతనాయ కమ్మవిఞ్ఞాణం లద్ధపతిట్ఠం విరుళ్హమూలఞ్చ హోతీతి వుత్తం ‘‘నిబ్బత్తమూలే జాతే’’తి. తథా హి సన్నిట్ఠాపకచేతనా విపాకం దేన్తం అనన్తరే జాతివసేన దేతి ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మన్తి.

తేభూమకచేతనాయాతి తేభూమకకుసలాకుసలచేతనాయ. అప్పవత్తనక్ఖణోతి ఇధ పవత్తనక్ఖణో జాయమానక్ఖణో. న జాయమానక్ఖణో అప్పవత్తనక్ఖణో న కేవలం భఙ్గక్ఖణో అప్పహీనానుసయస్స అధిప్పేతత్తా. అప్పహీనకోటియాతి అసముచ్ఛిన్నభావేన. తదిదం తేభూమకకుసలాకుసలచేతనాసు అప్పవత్తమానాసు అనుసయానం సహజాతకోటిఆదినా పవత్తి నామ నత్థి, విపాకాదీసు అప్పహీనకోటియా పవత్తతి కరోన్తస్స అభావతోతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. అవారితత్తాతి పటిపక్ఖేతి అవారితబ్బత్తా. పచ్చయోవ హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా.

పఠమదుతియవారేహి వట్టం దస్సేత్వా తతియవారే ‘‘నో చే’’తిఆదినా వివట్టం దస్సితన్తి ‘‘పఠమపదే తేభూమకకుసలాకుసలచేతనా నివత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నివత్తాతి అకరణతో అప్పవత్తియా అపగతా. తణ్హాదిట్ఠియో నివత్తాతి యోజనా. వుత్తప్పకారేసూతి ‘‘తేభూమకవిపాకేసూ’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేసు.

ఏత్థాతి ఇమస్మిం సుత్తే. ఏత్థ చేతనాపకప్పనానం పవత్తనవసేన ధమ్మపరిచ్ఛేదో దస్సితోతి ‘‘చేతేతీతి తేభూమకకుసలాకుసలచేతనా గహితా’’తిఆదినయో ఇధేవ హోతీతి దస్సితో. చతస్సోతి పటిఘద్వయమోహమూలసమాగతా చతస్సో అకుసలచేతనా. చతూసు అకుసలచేతనాసూతి యథావుత్తాసు ఏవ చతూసు అకుసలచేతనాసు, ఇతరా పన ‘‘న పకప్పేతీ’’తి ఇమినా పటిక్ఖేపేన నివత్తాతి. సుత్తే ఆగతం వారేత్వాతి ‘‘నో చ పకప్పేతీ’’తి ఏవం పటిక్ఖేపవసేన సుత్తే ఆగతం వజ్జేత్వా. ‘‘న పకప్పేతీ’’తి హి ఇమినా అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తేసు సహజాతకోటియా పవత్తఅనుసయో నివత్తితో తేసం చిత్తానం అప్పవత్తనతో, తస్మా తం ఠానం ఠపేత్వాతి అత్థో. పురిమసదిసోవ పురిమనయేసు వుత్తనయేన గహేతబ్బో ధమ్మపరిచ్ఛేదత్తా.

తదప్పతిట్ఠితేతి సమాసభావతో విభత్తిలోపో, సన్ధివసేన ద-కారాగమో, తస్స అప్పతిట్ఠితం తదప్పతిట్ఠితం, తస్మిం తదప్పతిట్ఠితేతి ఏవమేత్థ సమాసపదసిద్ధి దట్ఠబ్బా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం తతియవారే అరహత్తమగ్గస్స కిచ్చం కథితం సబ్బసో అనుసయనిబ్బత్తిభేదనతో. ఖీణాసవస్స కిచ్చకరణన్తిపి వత్తుం వట్టతి సబ్బసో వేదనాదీనం పటిక్ఖేపభావతో. నవ లోకుత్తరధమ్మాతిపి వత్తుం వట్టతి మగ్గపటిపాటియా అనుసయసముగ్ఘాటనతో మగ్గానన్తరాని ఫలాని, తదుభయారమ్మణఞ్చ నిబ్బానన్తి. విఞ్ఞాణస్సాతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స. పునబ్భవసీసేన అనన్తరభవసఙ్గహితం నామరూపం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమేవ వా గహితన్తి ఆహ ‘‘పునబ్భవస్స చ అన్తరే ఏకో సన్ధీ’’తి. భవజాతీనన్తి ఏత్థ ‘‘దుతియభవస్స తతియభవే జాతియా’’తి ఏవం పరమ్పరవసేన గహేతబ్బం. ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తిగహణేన పన నానన్తరియతో కమ్మభవో గహితో, జాతిహేతుఫలసిద్ధిపేత్థ వుత్తా ఏవాతి వేదితబ్బం. ఏత్థ చ ‘‘నో చే, భిక్ఖవే, చేతేతి నో చ పకప్పేతి, అథ ఖో అనుసేతీ’’తి ఏవం భగవతా దుతియనయే పుబ్బభాగే భవనిబ్బత్తకకుసలాకుసలాయూహనం, పకప్పనఞ్చ వినాపి భవేసు దిట్ఠాదీనవస్స యోగినో అనుసయపచ్చయా విపస్సనాచేతనాపి పటిసన్ధిజనకా హోతీతి దస్సనత్థం కుసలాకుసలస్స అప్పవత్తి చేపి, తదా విజ్జమానతేభూమకవిపాకాదిధమ్మేసు అప్పహీనకోటియా అనుసయితకిలేసప్పచ్చయా భవవజ్జస్స కమ్మవిఞ్ఞాణస్స పతిట్ఠితతా హోతీతి దస్సనత్థఞ్చ వుత్తో. ‘‘న చేతేతి పకప్పేతి అనుసేతీ’’తి అయం నయో న గహితో చేతనం వినా పకప్పనస్స అభావతో.

చేతనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.