౫. భూమిజసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పురిమసుత్తేతి అనన్తరే పురిమే సుత్తే. వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి పదత్థే తతో విసిట్ఠం అనిద్దిసిత్వా ఇతరం అత్థతో విభావేతుం ‘‘అయం పన విసేసో’’తిఆదిమాహ. న కేవలం ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి, అథ ఖో ఫస్సస్స సహకారీకారణభూతఅఞ్ఞపచ్చయా చ ఉప్పజ్జతీతి. కాయేనాతి చోపనకాయేన, కాయవిఞ్ఞత్తియాతి అత్థో. సా హి కామం పట్ఠానే ఆగతేసు చతువీసతియా పచ్చయేసు కేనచి పచ్చయేన చేతనాయ పచ్చయో న హోతి. యస్మా పన కాయే సతి ఏవ కాయకమ్మం నామ హోతి, నాసతి, తస్మా సా తస్సా సామగ్గియభావేన ఇచ్ఛితబ్బాతి వుత్తం ‘‘కాయేనపి కరియమానం కరీయతీ’’తి. తేనాహ భగవా ‘‘కాయే వా, హానన్ద, సతి కాయసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖం దుక్ఖ’’న్తి. వాచాయపీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. మనసాతి పాతుభూతేన మనసా, న మనమత్తేనాతి. అత్తనా పరేహి అనుస్సాహితేన. పరేనాతి పరేన అనుస్సాహేన. సమ్పజానేనాతి ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తవసేన పజానన్తేన. అసమ్పజానేనాతి తథా న సమ్పజానన్తేన. తస్సాతి సుఖదుక్ఖస్స. కాయసఞ్చేతనాహేతూతి కాయకమ్మనిమిత్తం, కాయికస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తాతి అత్థో. ఏస నయో సేససఞ్చేతనాసుపి. ఉద్ధచ్చసహగతచేతనా పవత్తియం విపాకం దేతియేవాతి ‘‘వీసతి చేతనా లబ్భన్తీ’’తి వుత్తం. తథా వచీద్వారేతి ఏత్థ ‘‘కామావచరకుసలాకుసలవసేన వీసతి చేతనా లబ్భన్తీ’’తి ఇదం తథా-సద్దేన ఉపసంహరతి. రూపారూపచేతనాహీతి రూపావచరారూపావచరకుసలచేతనాహి. తప్పచ్చయం యథారహన్తి అధిప్పాయో. తాపి చేతనాతి యథావుత్తా ఏకూనవీసతి చేతనా అవిజ్జాపచ్చయా హోన్తి కుసలానమ్పి పగేవ ఇతరాధిట్ఠహితావిజ్జస్సేవ ఉప్పజ్జనతో, అఞ్ఞథా అనుప్పజ్జనతో. యథావుత్తచేతనాభేదన్తి యథావుత్తం కాయచేతనాదివిభాగం. పరేహి అనుస్సాహితో సరసేనేవ పవత్తమానో. పరేహి కారియమానోతి పరేహి ఉస్సాహితో హుత్వా కయిరమానో. జానన్తోపీతి అనుస్సవాదివసేన జానన్తోపి. కమ్మమేవ జానన్తోతి తదా అత్తనా కరియమానకమ్మమేవ జానన్తో.

చతూసూతి ‘‘సామం వా పరే వా సమ్పజానో వా అసమ్పజానో వా’’తి ఏవం వుత్తేసు చతూసు ఠానేసు. యథావుత్తే ఏకూనవీసతిచేతనాధమ్మే అసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికభావేన సమ్పజానకతాసమ్పజానకతభావేన చతుగుణే కత్వా వుత్తం ‘‘ఛసత్తతి ద్వేసతా చేతనాధమ్మా’’తి. యేసం సహజాతకోటి లబ్భతి, తేసమ్పి ఉపనిస్సయకోటి లబ్భతేవాతి ‘‘ఉపనిస్సయకోటియా అనుపతితా’’తిఇచ్చేవ వుత్తా. తేతి యథావుత్తా సబ్బేపి ధమ్మా. సో కాయో న హోతీతి ఏత్థ పసాదకాయోపి గహేతబ్బో. తేనాహ ‘‘యస్మిం కాయే సతీ’’తిఆది. సో కాయో న హోతీతి సో కాయో పచ్చయనిరోధేన న హోతి. వాచాతి సద్దవాచా. మనోతి యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం. ఇదాని కమ్మవసేనేవ యోజేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. ఏసేవ నయో ‘‘వాచాపి ద్వారభూతా మనోపి ద్వారభూతో’’తి. ఖీణాసవస్స కథం కాయో న హోతి, న తస్స కాయకమ్మాధిట్ఠానన్తి అధిప్పాయో. అవిపాకత్తాతి అవిపాకధమ్మత్తాతి అత్థో. కాయో న హోతీతి వుత్తం అకమ్మకరణభావతో.

తన్తి కమ్మం. ఖేత్తం న హోతీతి తస్స దుక్ఖస్స అవిరుహనట్ఠానత్తా. విరుహనట్ఠానాదయో బ్యతిరేకవసేన వుత్తా. తేనాహ ‘‘న హోతీ’’తి. కారణట్ఠేనాతి ఆధారభూతకారణభావేన. సఞ్చేతనామూలకన్తి సఞ్చేతనానిమిత్తం. విరుహనాదీనం అత్థానన్తి ‘‘విరుహనట్ఠేనా’’తిఆదినా వుత్తానం అత్థానం. ఇమినా విరుహనాదిభావేన వేదనా ‘‘సుఖదుక్ఖవేదనా’’తి కథితా, నయిధ జేట్ఠలక్ఖణం సుఖదుక్ఖం నిప్పయోజకస్స సుఖస్స దుక్ఖస్స చ అధిప్పేతత్తా. ఉపేక్ఖావేదనాపేత్థ సుఖసణ్హసభావవిపాకభూతా వేదనావ.

భూమిజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.