౭. అచేలకస్సపసుత్తవణ్ణనా

౧౭. లిఙ్గేన అచేలకోతి పబ్బజితలిఙ్గేన అచేలకో. తేన అచేలకచరణేన అచేలో, న నిచ్చేలతామత్తేనాతి దస్సేతి. నామేనాతి గోత్తనామేన కస్సపోతి. దేసేతి పవేదేతి సంసయవిగమనం ఏతేనాతి దేసో, నిచ్ఛయహేతూతి ఆహ ‘‘కిఞ్చిదేవ దేస’’న్తిఆది. సో హి సంసయవిగమనం కరోతీతి కారణం. ఓకాసన్తి అవసంసన్దనపదేసం. తేనాహ ‘‘ఖణం కాల’’న్తి. అన్తరఘరం అన్తోనివేసనం. అన్తరే ఘరాని ఏతస్సాతి అన్తరఘరం, అన్తోగామో. యదాకఙ్ఖసీతి యం ఆకఙ్ఖసి. ఇతి భగవా సబ్బఞ్ఞుపవారణాయ పవారేతి. తేనాహ ‘‘యం ఇచ్ఛసీ’’తి. యదాకఙ్ఖసీతి యం ఆకఙ్ఖసి, కస్సప, తిక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపన్తోపి పుచ్ఛసి, యం ఆకఙ్ఖసి, తమేవ పుచ్ఛాతి అత్థో.

‘‘యావతతియం పటిక్ఖిపీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘తతియమ్పి ఖో’’తిఆదినా పాఠేన భవితబ్బం. సో పన నయవసేన సంఖిత్తోతి దట్ఠబ్బో. యేన కారణేన భగవా అచేలకస్స తిక్ఖత్తుం యాచాపేత్వా చస్స పఞ్హం కథేసి, తం దస్సేతుం ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. గారవజననత్థం యావతతియం పటిక్ఖిపి తఞ్చ ధమ్మస్స సుస్సూసాయ. ధమ్మగరుకా హి బుద్ధా భగవన్తో. సత్తానం ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానో యావతతియం యాచాపేతీతి విభత్తివిపరిణామవసేన సాధారణతో పదం యోజేత్వా పున ‘‘ఏత్తకేన కాలేనా’’తి కస్సపస్స వసేన యోజేతబ్బం.

మాతి పటిసేధే నిపాతో. భణీతి పునవచనవసేన కిరియాపదం వదతి. మా ఏవం భణి, కథేసీతి అత్థో. ‘‘ఇతి భగవా అవోచా’’తి పన సఙ్గీతికారవచనం. సయంకతం దుక్ఖన్తి పురిసస్స ఉప్పజ్జమానదుక్ఖం, తేన కతం నామ తస్స కారణస్స పుబ్బే తేనేవ కమ్మస్స ఉపచితత్తాతి అయం నయో అనవజ్జో. దిట్ఠిగతికో పన పఞ్చక్ఖన్ధవినిముత్తం నిచ్చం కారకవేదకలక్ఖణం అత్తానం పరికప్పేత్వా తస్స వసేన ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి పుచ్ఛతీతి భగవా ‘‘మా హేవ’’న్తి అవోచ, తేనాహ ‘‘సయంకతం దుక్ఖన్తి వత్తుం న వట్టతీ’’తిఆది. ఏత్థ చ యది బాహిరకేహి పరికప్పితో అత్తా నామ కోచి అత్థి, సో చ నిచ్చో, తస్స నిబ్బికారతాయ, పురిమరూపావిజహనతో కస్సచి విసేసాధానస్స కాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అహితతో నివత్తనత్థం, హితే చ వత్తనత్థం ఉపదేసో చ నిప్పయోజనో సియా అత్తవాదినో. కథం వా సో ఉపదేసో పవత్తీయతి? వికారాభావతో. ఏవఞ్చ అత్తనో అజటాకాసస్స వియ దానాదికిరియా హింసాదికిరియా చ న సమ్భవతి, తథా సుఖస్స దుక్ఖస్స చ అనుభవనబన్ధో ఏవ అత్తవాదినో న యుజ్జతి కమ్మబన్ధాభావతో. జాతిఆదీనఞ్చ అసమ్భవతో కుతో విమోక్ఖో. అథ పన ‘‘ధమ్మమత్తం తస్స ఉప్పజ్జతి చేవ వినస్సతి చ. యస్స వసేనాయం కిరియావోహారో’’తి వదేయ్య, ఏవమ్పి పురిమరూపావిజహనేన అవట్ఠితస్స అత్తనో ధమ్మమత్తన్తి న సక్కా సమ్భావేతుం. తే వా పనస్స ధమ్మా అవత్థాభూతా, తతో అఞ్ఞే వా సియుం అనఞ్ఞే వా. యది అఞ్ఞే, న తాహి తస్స ఉప్పన్నాహిపి కోచి విసేసో అత్థి. యో హి కరోతి పటిసంవేదేతి చవతి ఉపపజ్జతి చాతి ఇచ్ఛితం, తస్మా తదత్థో ఏవ యథావుత్తదోసో. కిఞ్చ ధమ్మకప్పనాపి నిరత్థికా సియా. అథ అనఞ్ఞే, ఉప్పాదవినాసవన్తీహి అవత్థాహి అనఞ్ఞస్స అత్తనో తాసం వియ ఉప్పాదవినాససమ్భవతో కుతో నిచ్చతావకాసో. తాసమ్పి వా అత్తనో వియ నిచ్చతాపత్తీతి బన్ధవిమోక్ఖానం అసమ్భవో ఏవాతి న యుజ్జతేవాయం అత్తవాదో. తేనాహ ‘‘అత్తా నామ కోచి దుక్ఖస్స కారకో నత్థీతి దీపేతీ’’తి. పరతోతి ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తిఆదికే పరస్మిం తివిధేపి నయే. అధిచ్చసముప్పన్నన్తి అధిచ్చ యదిచ్ఛాయ కిఞ్చి కారణం కస్సచి వా పుబ్బం వినా సముప్పన్నం. తేనాహ ‘‘అకారణేన యదిచ్ఛాయ ఉప్పన్న’’న్తి. కస్మా ఏవమాహాతి ఏవం వక్ఖమానోతి అధిప్పాయో. అస్సాతి అచేలస్స. అయన్తి భగవన్తం సన్ధాయ వదతి. సోధేన్తోతి సయం విసుద్ధం కత్వా పుచ్ఛితమత్థం ఏవ అత్తనో పుచ్ఛాయ సుద్ధిం దస్సేన్తో. లద్ధియా ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి మిచ్ఛాగహణస్స పటిసేధనత్థాయ.

సో కరోతీతి సో కమ్మం కరోతి. సో పటిసంవేదయతీతి కారకవేదకానం అనఞ్ఞత్తదస్సనపరం ఏతం, న పన కమ్మకిరియాఫలానం పటిసంవేదనానం సమానకాలతాదస్సనపరం. ఇతీతి నిదస్సనత్థే నిపాతో. ఖోతి అవధారణే. ‘‘సో ఏవా’’తి దస్సితో. అనియతాదేసా హి ఏతే నిపాతా. ఆదితోతి భుమ్మత్థే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘ఆదిమ్హియేవా’’తి. ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పగేవ ‘‘సో కరోతి, సో పటిసంవేదయతీ’’తి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసా భవన్తి. సఞ్ఞావిపల్లాసతో హి చిత్తవిపల్లాసో, చిత్తవిపల్లాసతో దిట్ఠివిపల్లాసో, తేనాహ ‘‘ఏవం సతి పచ్ఛా సయంకతం దుక్ఖన్తి అయం లద్ధి హోతీ’’తి. ఏవం సతి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసానం బ్రూహితో మిచ్ఛాభినివేసో, యదిదం ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధి. తస్మా పటినిస్సజ్జేతుం పాపకం దిట్ఠిగతన్తి దస్సేతి. తేనాహ భగవా ‘‘సయంకతం…పే… ఏతం పరేతీ’’తి. వట్టదుక్ఖం అధిప్పేతం అవిసేసతో అత్థీతి చ వుత్తత్తా. సస్సతం సస్సతగాహం దీపేతి పరేసం పకాసేతి, తథాభూతో చ సస్సతం దళ్హగ్గాహం గణ్హాతీతి. తస్సాతి దిట్ఠిగతికస్స. తం ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి ఏవం పవత్తం విపరీతదస్సనం. ఏతం సస్సతగ్గహణం. పరేతి ఉపేతి. తేనాహ ‘‘కారకఞ్చ…పే… అత్థో’’తి. ఏకమేవ గణ్హన్తన్తి సతిపి వత్థుభేదే అయోనిసో ఉప్పజ్జనేన ఏకమేవ కత్వా గణ్హన్తం.

ఇధ ‘‘ఆదిమ్హియేవా’’తి పదే. ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పగేవాతిఆదినా హేత్థ వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అయఞ్హేత్థ యోజనా – ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పగేవ అఞ్ఞో కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదయతీతి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసా భవన్తీతి సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. ఏవం సతీతి ఏవం ముదుకే ఉచ్ఛేదవిపల్లాసే పఠముప్పన్నే సతి పచ్ఛా ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి అయం లద్ధి హోతీతి సమ్బన్ధో. కారకోతి కమ్మస్స కారకో. తేన కతన్తి కమ్మకారకేన కతం. కమ్మునా హి ఫలస్స వోహారో అభేదోపచారకత్తా. ఏవన్తి దిట్ఠిసహగతా వేదనా సాతసభావా కిలేసపరిళాహాదినా సపరిస్సయా సఉపాయాసా, ఏవం. ‘‘పగేవ ఇతరే’’తి వుత్తవేదనాయ అభితున్నస్స విద్ధస్స. ‘‘వుత్తనయేన యోజేతబ్బ’’న్తి వత్వా తం యోజనం దస్సేన్తో ‘‘తత్రాయ’’న్తిఆదిమాహ. ఉచ్ఛేదన్తి సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం, విభవన్తి అత్థో. అసతో హి వినాసాసమ్భవతో అత్థిభావనిబన్ధనో ఉచ్ఛేదో. యథా హేతుఫలభావేన పవత్తమానానం సభావధమ్మానం సతిపి ఏకసన్తానపరియాపన్నానం భిన్నసన్తతిపతితేహి విసేసే హేతుఫలానం పరమత్థతో అవినాభావత్తా భిన్నసన్తానపతితానం వియ అచ్చన్తభేదసన్నిట్ఠానేన నానత్తనయస్స మిచ్ఛాగహణం ఉచ్ఛేదాభినివేసస్స కారణం. ఏవం హేతుఫలభూతానం ధమ్మానం విజ్జమానేపి సభావభేదే ఏకసన్తతిపరియాపన్నతాయ ఏకత్తనయేన అచ్చన్తాభేదగహణమ్పి కారణమేవాతి దస్సేతుం ‘‘సత్తస్సా’’తి వుత్తం పాళియం. సన్తానవసేన హి వత్తమానేసు ఖన్ధేసు ఘనవినిబ్భోగాభావేన ఏకత్తగహణనిబన్ధనో సత్తగ్గాహో, సత్తస్స చ అత్థిభావగ్గాహనిబన్ధనో ఉచ్ఛేదగ్గాహో, యావాయం అత్తా న ఉచ్ఛిజ్జతి, తావాయం విజ్జతియేవాతి గహణతో నిరుదయవినాసో ఇధ ఉచ్ఛేదోతి అధిప్పేతోతి ‘‘ఉచ్ఛేద’’న్తి వుత్తం. విసేసేన నాసో వినాసో, అభావో. సో పన మంసచక్ఖుపఞ్ఞాచక్ఖూనం దస్సనపథాతిక్కమోయేవ హోతీతి వుత్తం ‘‘అదస్సన’’న్తి. అదస్సనే హి నాససద్దో లోకే నిరుళ్హోతి. సభావవిగమో సభావాపగమో విభవో. యో హి నిరుదయవినాసేన ఉచ్ఛిజ్జతి, న సో అత్తనో సభావేన తిట్ఠతి.

ఏతే తేతి వా యే ఇమే తయా ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి చ పుట్ఠేన మయా ‘‘సో కరోతి, సో పటిసంవేదయతీ’’తిఆదినా, ‘‘అఞ్ఞో కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదయతీ’’తిఆదినా చ పటిక్ఖిత్తా సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతా అన్తా, తే ఉభో అన్తేతి యోజనా. అథ వా ఏతే తేతి యత్థ పుథూ అఞ్ఞతిత్థియా అనుపచితఞాణసమ్భారతాయ పరమగమ్భీరం సణ్హం సుఖుమం సుఞ్ఞతం అప్పజానన్తా సస్సతుచ్ఛేదే నిముగ్గా సీసం ఉక్ఖిపితుం న విసహన్తి, ఏతే తే ఉభో అన్తే అనుపగమ్మాతి యోజనా. దేసేతీతి పఠమం తావ అనఞ్ఞసాధారణే పటిపత్తిధమ్మే ఞాణానుభావేన మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఠితో, కరుణానుభావేన దేసనాధమ్మే మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఠితో ధమ్మం దేసేతి. ఏత్థ హీతి హి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా కారణతో…పే… నిద్దిట్ఠో, తస్మా మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఠితో ధమ్మం దేసేతీతి యోజనా. కారణతో ఫలం దీపితన్తి యోజనా, అభిధేయ్యానురూపఞ్హి లిఙ్గవచనాని హోన్తి. అస్సాతి ఫలస్స. న కోచి కారకో వా వేదకో వా నిద్దిట్ఠో, అఞ్ఞదత్థు పటిక్ఖిత్తో హేతుఫలమత్తతాదస్సనతో కేవలం దుక్ఖక్ఖన్ధగహణతోతి. ఏత్తావతాతి ‘‘ఏతే తే, కస్సప…పే… దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి ఏత్తకేన తావ పదేన. సేసపఞ్హాతి ‘‘సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ దుక్ఖ’’న్తిఆదికా సేసా చత్తారో పఞ్హా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, నత్థి దుక్ఖ’’న్తి పఞ్హో పాళియం సరూపేనేవ పటిక్ఖిత్తోతి న ఉద్ధతో. పటిసేధితా హోన్తీతి తతియపఞ్హో, తావ పఠమదుతియపఞ్హపటిక్ఖేపేనేవ పటిక్ఖిత్తో, సో హి పఞ్హో విసుం విసుం పటిక్ఖేపేన ఏకజ్ఝం పటిక్ఖేపేన చ. తేనాహ ‘‘ఉభో…పే… పటిక్ఖిత్తో’’తి. ఏత్థ చ యస్స అత్తా కారకో వేదకో వా ఇచ్ఛితో, తేన విపరిణామధమ్మో అత్తా అనుఞ్ఞాతో హోతి. తథా చ సతి అనుపుబ్బధమ్మప్పవత్తియా రూపాదిధమ్మానం వియ, సుఖాదిధమ్మానం వియ చస్స పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ ఉప్పాదవన్తతా ఆపజ్జతి. ఉప్పాదే చ సతి అవస్సంభావీ నిరోధోతి అనవకాసా నిచ్చతాతి. తస్స ‘‘సయంకత’’న్తి పఠమపఞ్హపటిక్ఖేపో పచ్ఛా చే అత్తనో నిరుళ్హస్స సముదయో హోతీతి పుబ్బే వియ అనేన భవితబ్బం, పుబ్బే వియ వా పచ్ఛాపి. సేసపఞ్హాతి తతియపఞ్హాదయో. తతియపఞ్హో పటిక్ఖిత్తోతి ఏవఞ్చ తతియపఞ్హో పటిక్ఖిత్తో వేదితబ్బో – ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా సతతం సమితం పచ్చయాయత్తస్స దీపనేన దుక్ఖస్స అధిచ్చసముప్పన్నతా పటిక్ఖిత్తా, తతో ఏవ తస్స అజాననఞ్చ పటిక్ఖిత్తం. తేనాహ భగవా ‘‘ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౩౯-౪౦; మహావ. ౧; ఉదా. ౧).

యం పరివాసం సమాదియిత్వా పరివసతీతి యోజనా. వచనసిలిట్ఠతావసేనాతి ‘‘భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి యాచన్తేన తేన వుత్తవచనసిలిట్ఠతావసేన. గామప్పవేసనాదీనీతి ఆది-సద్దేన నాతిదివాపటిక్కమనం, నవేసియాదిగోచరతా, సబ్రహ్మచారీనం కిచ్చేసు దక్ఖతాది, ఉద్దేసాదీసు తిబ్బచ్ఛన్దతా, తిత్థియానం అవణ్ణభణనే అత్తమనతా, బుద్ధాదీనం అవణ్ణభణనే అనత్తమనతా, తిత్థియానం వణ్ణభణనే అనత్తమనతా, బుద్ధాదీనం వణ్ణభణనే అత్తమనతాతి (మహావ. ౮౭) ఇమేసం సఙ్గహో. అట్ఠ వత్తానీతి ఇమాని అట్ఠ తిత్థియవత్తాని పూరేన్తేన. ఏత్థ చ నాతికాలేన గామప్పవేసనా తత్థ విసుద్ధకాయవచీసమాచారేన పిణ్డాయ చరిత్వా నాతిదివాపటిక్కమనన్తి ఇదమేకం వత్తం.

అయమేత్థ పాఠోతి ఏతస్మిం కస్సపసుత్తే అయం పాఠో. అఞ్ఞత్థాతి సీహనాదసుత్తాదీసు (దీ. ని. ౧.౪౦౨-౪౦౩). ఘంసిత్వా కోట్టేత్వాతి యథా సువణ్ణం నిఘంసిత్వా అధికరణియా కోట్టేత్వా నిద్దోసమేవ గయ్హతి, ఏవం పరివాసవత్తచరణేన ఘంసిత్వా సుద్ధభావవీమంసనేన కోట్టేత్వా సుద్ధో ఏవ అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇధ గయ్హతి. తిబ్బచ్ఛన్దతన్తి సాసనం అనుపవిసిత్వా బ్రహ్మచరియవాసే తిబ్బచ్ఛన్దతం దళ్హతరాభిరుచితం. అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసీతి నామగోత్తేన అపాకటం ఏకం భిక్ఖుం ఆణాపేసి ఏహిభిక్ఖుఉపసమ్పదాయ ఉపనిస్సయాభావతో. గణే నిసీదిత్వాతి భిక్ఖూ అత్తనో సన్తికే పత్తాసనవసేన గణే నిసీదిత్వా.

అచేలకస్సపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.