౫. కచ్చానగోత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౫. యస్మా ఇధ జానన్తాపి ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి వదన్తి అజానన్తాపి బాహిరకాపి సాసనికాపి అనుస్సవాదివసేనపి అత్తపచ్చక్ఖేనపి, తస్మా తం బహూనం వచనం ఉపాదాయ ఆమేడితవసేన ‘‘సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠీతి, భన్తే, వుచ్చతీ’’తి ఆహ. తథానిద్దిట్ఠతాదస్సనత్థం హిస్స అయం ఆమేడితపయోగో. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – ‘‘అపరేహిపి సమ్మాదిట్ఠీతి వుచ్చతి, సా పనాయం ఏవం వుచ్చమానా అత్థఞ్చ లక్ఖణఞ్చ ఉపాదాయ కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సమ్మాదిట్ఠి హోతీ’’తి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి వచనే యస్మా విఞ్ఞూ ఏవ పమాణం, న అవిఞ్ఞూ, తస్మా ‘‘యం పణ్డితా’’తిఆది వుత్తం. ద్వే అవయవా అస్సాతి ద్వయం, దువిధం దిట్ఠిగాహవత్థు, ద్వయం దిట్ఠిగాహవసేన నిస్సితో అపస్సితోతి ద్వయనిస్సితో. తేనాహ ‘‘ద్వే కోట్ఠాసే నిస్సితో’’తి. యాయ దిట్ఠియా ‘‘సబ్బోయం లోకో అత్థి విజ్జతి సబ్బకాలం ఉపలబ్భతీ’’తి దిట్ఠిగతికో గణ్హాతి, సా దిట్ఠి అత్థితా, సా ఏవ సదా సబ్బకాలం లోకో అత్థీతి పవత్తగాహతాయ సస్సతో, తం సస్సతం. యాయ దిట్ఠియా ‘‘సబ్బోయం లోకో నత్థి న హోతి ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి దిట్ఠిగతికో గణ్హాతి, సా దిట్ఠి నత్థితా, సా ఏవ ఉచ్ఛిజ్జతీతి ఉప్పన్నగాహతాయ ఉచ్ఛేదో, తం ఉచ్ఛేదం. లోకో నామ సఙ్ఖారలోకో తమ్హి గహేతబ్బతో. సమ్మప్పఞ్ఞాయాతి అవిపరీతపఞ్ఞాయ యథాభూతపఞ్ఞాయ. తేనాహ ‘‘సవిపస్సనా మగ్గపఞ్ఞా’’తి. నిబ్బత్తేసు ధమ్మేసూతి యథా పచ్చయుప్పన్నేసు రూపారూపధమ్మేసు. పఞ్ఞాయన్తే స్వేవాతి సన్తాననిబన్ధనవసేన పఞ్ఞాయమానేసు ఏవ. యా నత్థీతి యా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి తత్థ తత్థేవ సత్తానం ఉచ్ఛిజ్జనతో వినస్సనతో కోచి ఠితో నామ సత్తో ధమ్మో వా నత్థీతి సఙ్ఖారలోకే ఉప్పజ్జేయ్య. ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి పవత్తమానాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి తథాపవత్తసఙ్ఖారారమ్మణావ. సా న హోతీతి కమ్మావిజ్జాతణ్హాదిభేదం పచ్చయం పటిచ్చ సఙ్ఖారలోకస్స సముదయనిబ్బత్తిం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో, సా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి, న హోతి, నప్పవత్తతి అవిచ్ఛేదేన సఙ్ఖారానం నిబ్బత్తిదస్సనతో. లోకనిరోధన్తి సఙ్ఖారలోకస్స ఖణికనిరోధం. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖారానం భఙ్గ’’న్తి. యా అత్థీతి హేతుఫలసమ్బన్ధేన పవత్తమానస్స సన్తానానుపచ్ఛేదస్స ఏకత్తగ్గహణేన సఙ్ఖారలోకే యా సస్సతదిట్ఠి సబ్బకాలం లోకో అత్థీతి ఉప్పజ్జేయ్య. సా న హోతీతి ఉప్పన్నుప్పన్నానం నిరోధస్స నవనవానఞ్చ ఉప్పాదస్స దస్సనతో, సా సస్సతదిట్ఠి న హోతి.

లోకో సముదేతి ఏతస్మాతి లోకసముదయోతి ఆహ ‘‘అనులోమపచ్చయాకార’’న్తి. పచ్చయధమ్మానఞ్హి అత్తనో ఫలస్స పచ్చయభావో అనులోమపచ్చయాకారో. పటిలోమం పచ్చయాకారన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. తంతంహేతునిరోధతో తంతంఫలనిరోధో హి పటిలోమపచ్చయాకారో. యో హి అవిజ్జాదీనం పచ్చయధమ్మానం హేతుఆదిపచ్చయభావో, సో నిప్పరియాయతో లోకసముదయో. పచ్చయుప్పన్నస్స సఙ్ఖారాదికస్స. అనుచ్ఛేదం పస్సతోతి అనుచ్ఛేదదస్సనస్స హేతు. అయమ్పీతి న కేవలం ఖణతో ఉదయవయనీహరణనయో, అథ ఖో పచ్చయతో ఉదయవయనీహరణనయోపి.

ఉపగమనట్ఠేన తణ్హావ ఉపయో. తథా దిట్ఠుపయో. ఏసేవ నయోతి ఇమినా ఉపయేహి ఉపాదానాదీనం అనత్థన్తరతం అతిదిసతి. తథా చ పన తేసు దువిధతా ఉపాదీయతి. నను చ చత్తారి ఉపాదానాని అఞ్ఞత్థ వుత్తానీతి? సచ్చం వుత్తాని, తాని చ ఖో అత్థతో ద్వే ఏవాతి ఇధ ఏవం వుత్తం. కామం ‘‘అహం మమ’’న్తి అయథానుక్కమేన వుత్తం, యథానుక్కమంయేవ పన అత్థో వేదితబ్బో. ఆది-సద్దేన పరోపరస్స సుభం అసుభన్తిఆదీనఞ్చ సఙ్గహో వేదితబ్బో. తే ధమ్మేతి తేభూమకధమ్మే. వినివిసన్తీతి విరూపం నివిసన్తి, అభినివిసన్తీతి అత్థో. తాహీతి తణ్హాదిట్ఠీహి. వినిబద్ధోతి విరూపం విముచ్చితుం వా అప్పదానవసేన నియమేత్వా బద్ధో.

‘‘అభినివేసో’’తి ఉపయుపాదానానం పవత్తిఆకారవిసేసో వుత్తోతి ఆహ ‘‘తఞ్చాయన్తి తఞ్చ ఉపయుపాదాన’’న్తి. చిత్తస్సాతి అకుసలచిత్తస్స. పతిట్ఠానభూతన్తి ఆధారభూతం. దోసమోహవసేనపి అకుసలచిత్తప్పవత్తి తణ్హాదిట్ఠాభినివేసూపనిస్సయా ఏవాతి తణ్హాదిట్ఠియో అకుసలస్స చిత్తస్స అధిట్ఠానన్తి వుత్తా. తస్మిన్తి అకుసలచిత్తే. అభినివిసన్తీతి ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తిఆదినా అభినివేసనం పవత్తేన్తి. అనుసేన్తీతి థామగతా హుత్వా అప్పహానభావేన అనుసేన్తి. తదుభయన్తి తణ్హాదిట్ఠిద్వయం. న ఉపగచ్ఛతీతి ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా తణ్హాదిట్ఠిగతియా న ఉపసఙ్కమతి న అల్లీయతి. న ఉపాదియతీతి న దళ్హగ్గాహం గణ్హాతి. న అధిట్ఠాతీతి న తణ్హాదిట్ఠిగాహేన అధిట్ఠాయ పవత్తతి. అత్తనియగాహో నామ సతి అత్తగాహే హోతీతి వుత్తం ‘‘అత్తా మే’’తి. ఇదం దుక్ఖగ్గహణం ఉపాదానక్ఖన్ధాపస్సయం తబ్బినిముత్తస్స దుక్ఖస్స అభావాతి వుత్తం ‘‘దుక్ఖమేవాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధమత్తమేవా’’తి. ‘‘సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౮౭; మ. ని. ౧.౧౨౦; ౩.౩౭౩; విభ. ౧౯౦) హి వుత్తం. కఙ్ఖం న కరోతీతి సంసయం న ఉప్పాదేతి సబ్బసో విచికిచ్ఛాయ సముచ్ఛిన్దనతో.

న పరప్పచ్చయేనాతి పరస్స అసద్దహనేన. మిస్సకసమ్మాదిట్ఠిం ఆహాతి నామరూపపరిచ్ఛేదతో పట్ఠాయ సమ్మాదిట్ఠియా వుత్తత్తా లోకియలోకుత్తరమిస్సకం సమ్మాదిట్ఠిం అవోచ. నికూటన్తోతి నిహీనన్తో. నిహీనపరియాయో హి అయం నికూట-సద్దో. తేనాహ ‘‘లామకన్తో’’తి. పఠమకన్తి చ గరహాయం క-సద్దో. సబ్బం నత్థీతి యథాసఙ్ఖతం భఙ్గుప్పత్తియా నత్థి ఏవ, సబ్బం నత్థి ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీతి అధిప్పాయో. సబ్బమత్థీతి చ యథా అసఙ్ఖతం అత్థి విజ్జతి, సబ్బకాలం ఉపలబ్భతీతి అధిప్పాయో. సబ్బన్తి చేత్థ సక్కాయసబ్బం వేదితబ్బం ‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧) వియ. తఞ్హి పరిఞ్ఞాఞాణానం పచ్చయభూతం. ఇతి-సద్దో నిదస్సనే. కిం నిదస్సేతి? అత్థి-సద్దేన వుత్తం. ‘‘అత్థిత’’న్తి నిచ్చతం. సస్సతగ్గాహో హి ఇధ పఠమో అన్తోతి అధిప్పేతో. ఉచ్ఛేదగ్గాహో దుతియోతి తదుభయవినిముత్తా చ ఇదప్పచ్చయతా. ఏత్థ చ ఉప్పన్ననిరోధకథనతో సస్సతతం, నిరుజ్ఝన్తానం అసతి నిబ్బానప్పత్తియం యథాపచ్చయం పునూపగమనకథనతో ఉచ్ఛేదతఞ్చ అనుపగమ్మ మజ్ఝిమేన భగవా ధమ్మం దేసేతి ఇదప్పచ్చయతానయేన. తేన వుత్తం ‘‘ఏతే…పే… అన్తే’’తిఆది.

కచ్చానగోత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.