౯. సున్దరికసుత్తవణ్ణనా

౧౯౫. ఆనేత్వా హునితబ్బతో ఆహుతి. సప్పిమధుపాయసాదీహి అగ్గిం జుహోతి ఏత్థాతి అగ్గిహుత్తం, సాధిట్ఠానం వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘అగ్యాయతన’’న్తిఆది. సువిసోధితో చస్సాతి నిహీనజాతికానం అనేన సుట్ఠు విసోధితో చ భవేయ్య. ‘‘మే’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.

అఫలం కరోతీతి ఇతో పట్ఠాయ యావ దేమీతి పదం. తావ అనన్తరసుత్తవణ్ణనాయ ఆగతసదిసమేవాతి పేయ్యాలవసేన ఠపేసి, న సప్పిసఙ్ఖారట్ఠపనం. హిమపాతస్స చ సీతవాతస్స చ పటిబాహనత్థన్తి అకారణమేతన్తి తం అనాదియిత్వా అఞ్ఞమేవ సుకారణం దస్సేతుం ‘‘పటిబలోవా’’తిఆది వుత్తం. సఞ్జానిత్వాతి ‘‘నాయం బ్రాహ్మణో’’తి సఞ్జానిత్వా.

నీచకేసన్తన్తి రస్సకేసన్తం. బ్రాహ్మణానం సుద్ధిఅత్థా సిఖాతి ఆహ ‘‘పవత్తమత్తమ్పి, సిఖం అదిస్వా’’తి, ‘‘పరమహంసపరిక్ఖాదినా’’తి కేచి.

అకారణం దక్ఖిణేయ్యభావస్స జాతి అదక్ఖిణేయ్యభావహేతూనం పాపధమ్మానం అపటిక్ఖేపభావతో. ఏతన్తి సీలాదిభేదం చరణం. దక్ఖిణేయ్యభావస్స కారణం అదక్ఖిణేయ్యభావకారకపాపధమ్మానం తదఙ్గాదివసేన పజహనతో. అస్సాతి బ్రాహ్మణస్స. తమత్థన్తి తం దక్ఖిణేయ్యభావస్స కారణతాసఙ్ఖాతమత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో. సాలాదికట్ఠా జాతోవాతి సాలాదివిసుద్ధకట్ఠావ జాతో. సాపానదోణిఆదిఅవిసుద్ధకట్ఠా జాతో అగ్గికిచ్చం న చ న కరోతి. ఏవన్తి యథా అగ్గి యతో కుతోచి జాతోపి అగ్గికిచ్చం కరోతియేవ, ఏవం చణ్డాలకులాదీసు జాతోపి దక్ఖిణేయ్యో న న హోతి గుణసమ్పదావసేన అరియానం వంసే పజాతత్తాతి ఆహ ‘‘గుణసమ్పత్తియా జాతిమా’’తి. ధితియా గుణసమ్పత్తియా పముఖభావం దస్సేతుం ‘‘సో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ధితియాతి వీరియేన. తఞ్హి అనుప్పన్నానం కుసలధమ్మానం ఉప్పాదనపరిబ్రూహనేహి తే ధారేతి. హిరియా దోసే నిసేధేతి, సమ్మదేవ పాపానం జిగుచ్ఛనే సతి తేసం పవత్తియా అవసరో ఏవ నత్థి. మోనధమ్మేన ఞాణసఙ్ఖాతేన ఓత్తప్పధమ్మేన. కారణాకారణజాననకోతి తేసం తేసం ధమ్మానం యథాభూతం ఠానం, పాపధమ్మానం వా విప్పకారసభావట్ఠానం జాననకో.

పరమత్థసచ్చేన నిబ్బానేన ఆరమ్మణపచ్చయభూతేన అరియమగ్గేన దన్తో. ఇన్ద్రియదమేనాతి తతో ఏవ అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన ఉపగతో. విదన్తి తేహి సచ్చానీతి వేదా. మగ్గవేదానం అన్తన్తి అరియఫలం. కిలేసానం అన్తన్తి తేసం అనుప్పాదనిరోధట్ఠానం. యఞ్ఞోతి అగ్గఫలం. నిరత్థకన్తి అఫలం తేసం అనాగమనతో, ఆగతానమ్పి అగ్గదక్ఖిణేయ్యాభావతో. జుహతి దేతి.

సుయిట్ఠన్తి సుదానం అగ్గదక్ఖిణేయ్యలాభేన. సుహుతన్తి తస్సేవ వేవచనం. అథ వా సుయిట్ఠన్తి సుట్ఠు సమ్మదేవ యిట్ఠం సారే ఉపనీతం మమ ఇదం దేయ్యవత్థు. సుహుతన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

ఉపహటమత్తేతి బ్రాహ్మణేన ‘‘భుఞ్జతు భవ’’న్తి ఉపనీతమత్తే. నిబ్బత్తితోజమేవాతి సవత్థుకం అగ్గహేత్వా వత్థుతో వివేచితఓజమేవ. తేన తం సుఖుమత్తం గతన్తి తం హబ్యసేసం సబ్బసో సుఖుమభావం గతన్తి ఓజాయ అనోళారికతాయ పురిమాకారేనేవ పఞ్ఞాయమానతం సన్ధాయ వుత్తం, న పన ఓజాయ ఏవ కేవలాయ గహణం సన్ధాయ. సా హి అవినిబ్భోగవుత్తితాయ విసుం గణ్హితుం న సక్కా, తస్మా దేవతాహిపి సవత్థుకా గయ్హతి. మనుస్సానం వత్థూతి కరజకాయమాహ. ఓళారికవత్థుతాయ దేవానం వియ గహణీ న తిక్ఖాతి దిబ్బోజసమ్మిస్సతాయ సమ్మా పరిణామం న గచ్ఛతి. సుఖుమాపి సమానా దిబ్బోజా తేన పాయసేన మిస్సితా ఓళారికసమ్మిస్సతాయ సుఖుమవత్థుకానం దేవానం సుఖదా న హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘గోయూసే పనా’’తిఆదినా. పరిభోగవత్థునో ఓళారికతాయ వా దేవానం దుక్కరం సమ్మా పరిణామేతుం, దిబ్బోజాయ గరుతరభావేన మనుస్సానం. తేనాహ భగవా ‘‘న ఖ్వాహ’’న్తిఆది. సమాపత్తిచిత్తసముట్ఠితా తేజోధాతు ఝానానుభావసన్తేజితా తిక్ఖతరా హోతీతి వుత్తం ‘‘అట్ఠ…పే… పరిణామేయ్యా’’తి. భగవతో పన సుద్ధేనేవ పరిణమతీతి వుత్తం ‘‘పాకతికేనేవా’’తి, ఝానానుభావప్పత్తేన ఝానేన వినా సభావసిద్ధేనేవ.

‘‘అప్పహరితే’’తి ఏత్థ అప్ప-సద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు వియ అభావత్థోతి ఆహ ‘‘అప్పహరితేతి అహరితే’’తి. పాతిసతేపి పాయసే. న ఆలుళతీతి న ఆవిలం హోతి. అనాగన్తావ గచ్ఛేయ్య ‘‘అత్తనాపి న పరిభుఞ్జి, అఞ్ఞేసం న దాపేసి, కేవలం పాయసం నాసేసీ’’తి దోమనస్సప్పత్తో.

దారు సమాదహానోతి దారుహరిద్ది దారుస్మిం తస్స దహన్తో. యదీతిఆది దారుఝాపనస్స బహిద్ధభావసాధనం అసుద్ధహేతూనం పటిపక్ఖాభావతో తస్స. ఖన్ధాదీసు కుసలాతి తేసు సభావతో సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతో జాననతో ఛేకా పణ్డితా. ఞాణజోతిన్తి ఞాణమయం జోతిం. జాలేమీతి పజ్జలితం కరోమి. నిచ్చం పజ్జలితగ్గి సబ్బత్థకమేవ విగతసమ్మోహన్ధకారతాయ ఏకోభాసభావతో. సబ్బసో విక్ఖేపాభావతో నిచ్చసమాహితత్తో. ఏవం వదతీతి చరితం బ్రహ్మచరియం గహేత్వా చరామీతి ఏవం వత్తమానం వియ వదతి ఆసన్నతం హదయే ఠపేత్వా.

ఖారిభారోతి ఖారిభారసదిసో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. ఖన్ధేన వయ్హమానోతి కాజే పక్ఖిపిత్వా ఖన్ధేన వయ్హమానో. పథవియా సద్ధిం ఫుసేతి భారస్స గరుకభావేన కాజస్స పరిణమనేన. మానేన అత్తనో జాతిఆదీని పగ్గణ్హతో అఞ్ఞస్స తాని న సహతీతి ఆహ – ‘‘తత్థ తత్థ ఇస్సం ఉప్పాదేన్తో’’తి, తత్థ తత్థ జాతిఆదిమానవత్థుస్మిం గరుతరగ్గహణేన సంసీదేయ్యాతి అధిప్పాయో. కోధో ధూమోతి యథాపి భాసురో అగ్గి ధూమేన ఉపక్కిలిట్ఠో, ఏవం కోధేన ఉపక్కిలిట్ఠో. ఞాణగ్గీతి తస్స కోధో ధూమో. ముసావాదోవ మోసవజ్జం. యథా ఞాణే సతి ముసావాదో నత్థి, ఏవం ముసావాదే సతి ఞాణమ్పీతి తేన తం నిరోధితం వియ హోతీతి ఆహ – ‘‘ముసావాదేన పటిచ్ఛన్నం ఞాణ’’న్తి. యథా సుజాయ వినా బ్రాహ్మణానం యాగో న ఇజ్ఝతి, ఏవం పహూతజివ్హాయ వినా సత్థు ధమ్మయాగో న ఇజ్ఝతీతి జివ్హా సుజాపరియాయా వుత్తా. జోతి ఠియతి ఏత్థాతి జోతిట్ఠానం వేది, యం అగ్గికుణ్డం. సత్తానం హదయం జోతిట్ఠానం ఞాణగ్గినో తత్థ సముజ్జలనతో. అత్తాతి చిత్తం ‘‘ఆహితో అహం మానో ఏత్థా’’తి కత్వా.

ధమ్మో రహదోతి అస్సద్ధియాదిఆలసియాభావతో కిలేసమలపక్ఖాలనతో పరమగ్గినిబ్బుతావహనతో అరియమగ్గధమ్మో అనావిలో రహదో. హేట్ఠుపరియవాలుకాతి విపరివత్తితవాలుకా హుత్వా. ఆలుళాతి ఆకులజాతా. పణ్డితానం పసత్థోతి పణ్డితానం పురతో సేట్ఠో. సేట్ఠభావేన సన్తో పాసంసో హుత్వా కిలేసే భిన్దతి సముచ్ఛిన్దతీతి సబ్భీతి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘ఉత్తమట్ఠేనా’’తి. తథా చాహ భగవా ‘‘మగ్గానట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో’’తి (ధ. ప. ౨౭౩).

వచీసచ్చన్తి ఇమినా ‘‘చతురఙ్గసమన్నాగతా వాచా సుపరిసుద్ధా హోతీ’’తి సమ్మావాచం దస్సేతి. సచ్చసంయమపదేహి దస్సితా మగ్గధమ్మా ఇధ ‘‘ధమ్మో’’తి అధిప్పేతాతి ఆహ – ‘‘ధమ్మోతి ఇమినా…పే… దస్సేతీ’’తి. మగ్గసచ్చం గహితం అనన్తరగాథాయ అనేకేహి విసేసేత్వా వుత్తత్తా. అత్థతోతి పుబ్బఙ్గమత్తాదిఅత్థతో. తాయ హి సకిచ్చం కరోన్తియా ఇతరే సబ్బేపి తదనువత్తికా హోన్తి. తగ్గతికత్తాతి సమ్మాదిట్ఠియా ఉపకారకభావేన తాయ సమానగతికత్తా. ఆరమ్మణఞ్హి వితక్కేనాహటం పఞ్ఞా విచినితుం సక్కోతి. తథా హి సో పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన సఙ్గహం గతో. ధమ్మోతి సభావతో సమాధి గహితో, ఇతరే ద్వే తదుపకారత్తా. తథా హి ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; మ. ని. ౩.౧౯౭; సం. ని. ౫.౩౭౮) సమాధి ‘‘ధమ్మో’’తి వుత్తో. పరమత్థసచ్చం గహితం సబ్బేసం సేట్ఠభావతో. యథాహ – ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪). అత్థతోతి తతో ఏవ పరమత్థతో, అనన్తరం వుచ్చమానానం వా మగ్గధమ్మానం ఆరమ్మణభావతో. పఞ్చఙ్గాని గహితాని తాసం మగ్గభావతో. తీణి అఙ్గాని. బ్రహ్మచరియం నామాతి ఏతం నిబ్బానగామి ఉత్తమట్ఠేన మగ్గబ్రహ్మచరియం నామ. మజ్ఝే సితాతి లీనుద్ధచ్చాదిఅన్తద్వయవివజ్జనేన మజ్ఝే మజ్ఝిమపటిపదాభావనం నిస్సితా. సస్సతుచ్ఛేదగ్గహణం హేత్థ పధానతాయ నిదస్సనమత్తం. సేట్ఠప్పత్తీతి సేట్ఠభావప్పత్తి. త-కారో పదసన్ధికరోతి ‘‘స ఉజుభూతేసూ’’తి వత్తబ్బే మజ్ఝే త-కారో పదసన్ధికరో, ‘‘స దుజ్జుభూతేసూతి కేచి పఠన్తి, తేసం ద-కారో పదసన్ధికరో. స-ఇతి సున్దరికో బ్రాహ్మణో వుత్తోతి కత్వా ఆహ ‘‘స త్వ’’న్తి, సో త్వన్తి అత్థో. ధమ్మో సారియో పరిధానభూతా అలఙ్కారా ఏతస్సాతి ధమ్మసారీ. అథ వా ధమ్మేహి సారితవాతి ధమ్మసారీ, తేహి సారేత్వా ఠితవాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘కుసలధమ్మేహీ’’తిఆది.

సున్దరికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.