౧. అరహన్తవగ్గో
౧. ధనఞ్జానీసుత్తవణ్ణనా
౧౮౭. ధనఞ్జానిగోత్తాతి ఏత్థ పుబ్బపురిసతో ఆగతస్స కులవంసస్స నామాభిధానసఙ్ఖాతం గం తాయతీతి గోత్తం. (కిం పన తన్తి? అఞ్ఞకులపరమ్పరాసాధారణం తస్స కులస్స ఆదిపురిససముదాగతం తంకులపరియాపన్నసాధారణం సామఞ్ఞరూపన్తి దట్ఠబ్బం.) ధనఞ్జానిగోత్తం ఏతిస్సన్తి ధనఞ్జానిగోత్తా. తస్సా ఉదానస్స కారణం పుచ్ఛిత్వా ఆదితో పట్ఠాయ విభావేతుం ‘‘సో కిరా’’తిఆది వుత్తం. నానారసభోజనం దేతీతి యోజనా. పఞ్చగోరససమ్పాదితం సాలిభత్తం సూపసాకబ్యఞ్జనం నానారసం బ్రాహ్మణభోజనం. మణ్డలగ్గఖగ్గన్తి మణ్డలగ్గసఙ్ఖాతం ఖగ్గం. దువిధో హి ఖగ్గో మణ్డలగ్గో దీఘగ్గోతి. తత్థ యస్స అగ్గో మణ్డలాకారేన ఠితో, సో మణ్డలగ్గో. యస్స పన అసిపుత్తికా వియ దీఘో, సో దీఘగ్గో.
సాసనాతి అనుసాసనా. ‘‘నమో…పే… సమ్బుద్ధస్సా’’తి ఏవం వుత్తా పఞ్చపదికగాథా. సత్థుసాసనే హి లోకియచ్ఛన్దం అనపేక్ఖిత్వా ఏసా పఞ్చపదికగాథాతి దట్ఠబ్బా. ఓక్కావరధరాతి పుబ్బపురిససఙ్ఖాతఉక్కాకవంసవరధారికా. సక్కాతి సక్కుణేయ్యం.
ఏవన్తి ‘‘సచే మే అఙ్గమఙ్గానీ’’తిఆదినా ఇమినా పకారేన. ‘‘పఞ్చ గాథాసతాని పన అట్ఠకథం ఆరుళ్హాని, ఇధ పన ద్వే ఏవ ఉద్ధటా’’తి వదన్తి. పహరితుం వాతి ఏకవారమ్పి హత్థేన వా పాదేన వా పహరితుమ్పి పరామసితుమ్పి అసక్కోన్తోతి అత్థో. సో హి తస్సా అరియసావికాయ ఆనుభావేన అత్తనో సామత్థియేన వసే వత్తాపనత్థం సన్తజ్జిత్వాపి తదనువత్తన్తో నిబ్బిసో అహోసి. తేనాహ ‘‘భోతీ’’తిఆది.
తస్స బ్రాహ్మణస్సాతి అత్తనో సామికబ్రాహ్మణస్స. ఉపసంహరన్తీతి ఉపనేన్తీ. తస్మిం సమయేతి తస్మిం దుక్ఖుప్పత్తికాలే ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి భగవతో వచనం అనుస్సరిత్వా ‘‘దసబలస్స భగవతో’’తిఆదీసు యథాపరిచితం గుణపదం అనుస్సరి. తేనాహ ‘‘దసబలం సరీ’’తి.
ఖన్తిసోరచ్చరహితతాయ కుజ్ఝిత్వా. భిజ్జిత్వాతి సంయతాభావతో తస్స బ్రాహ్మణస్స అన్తరే మేత్తిభేదేన భిజ్జిత్వా. ఏవమేవాతి యథా ఏతరహి అకారణేన, ఏవమేవ అఞ్ఞదాపి అకారణేనాతి అత్థో. నిక్కారణతాదీపనే ఏవం-సద్దో, ఏవ-సద్దో పన అవధారణత్థో. నిక్కారణతా చ నామ నిరత్థకతా, నిరత్థకవిప్పలాపభావేనేత్థ ఏవం-సద్దస్స గహణే పవత్తి గవేసితబ్బా. గరహత్థో వాయం ఏవం-సద్దో అనేకత్థత్తా నిపాతానం. గరహత్థతా చస్స వసలిసద్దసన్నిధానతో పాకటా ఏవ.
గామనిగమరట్ఠపూజితోతి ఇమినా గామనిగమరట్ఠసామికేహి పూజితభావో దీపితో గామాదీనం తేసం వసే వత్తనతో. అసుకస్స నామ పుగ్గలస్స. సేసన్తి అభిక్కన్తన్తిఆది, యమ్పి చఞ్ఞం ఇధాగతం హేట్ఠా వణ్ణితఞ్చ.
ధనఞ్జానీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అక్కోససుత్తవణ్ణనా
౧౮౮. భారద్వాజోవ సోతి భారద్వాజో నామ ఏవ సో బ్రాహ్మణో. గోత్తవసేన హి తయిదం నామం, విసేసేన పనేతం జాతన్తి దస్సేతుం ‘‘పఞ్చమత్తేహీ’’తిఆది వుత్తం. జానికతాతి ఞాతివగ్గహానికతా. పక్ఖో భిన్నోతి తతో ఏవ ఞాతిపక్ఖో నట్ఠో. యథా దోమనస్సితో అనత్తమనోతి వత్తబ్బం లభతి, ఏవం కుపితోతి ఆహ ‘‘దోమనస్సేన చా’’తి. దసహీతి అనవసేసపరియాదానవసేన వుత్తం పఞ్చహి గాథాసతేహి అక్కోసన్తో తథా అక్కోసేయ్యాతి కత్వా. తత్థ పన యేన కేనచి అక్కోసన్తోపి అక్కోసతియేవ నామ. కరోసి మమ భాతికస్స పబ్బజ్జం.
సమ్భుఞ్జతీతి సమ్భోగం కరోతి. అక్కోసాదీహి ఏకతో భుఞ్జతి. వీతిహరతీతి బ్యతిహారం కరోతి, అక్కోసతో పచ్చక్కోసనాదినా వినిమయం కరోతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘కతస్స పటికారం కరోతీ’’తి. అస్స అనుస్సవవసేన సుత్వా ‘‘సపతి మ’’న్తి సఞ్ఞినో భయం ఉప్పజ్జీతి యోజనా. అస్సాతి బ్రాహ్మణస్స. సుత్వాతి పదం ఉభయత్థాపి యోజేతబ్బం ‘‘తవేవేతం బ్రాహ్మణాతి సుత్వా, అనుస్సవవసేన సుత్వా’’తి చ. కామం కిసవచ్ఛాదయో సపనం నాదంసు, దేవతానంయేవ హి సో అత్థో, సత్తానం పన తథా సఞ్ఞా ఉప్పన్నా, సోపి తథాసఞ్ఞీ అహోసి. తేనాహ ‘‘అనుస్సవవసేనా’’తి.
దన్తస్స సబ్బసో దమథం ఉపగతత్తా. నిబ్బిసేవనస్సాతి రాగదోసాదిహేతుకవిప్ఫన్దనరహితస్స. తస్సేవాతి పటికుజ్ఝన్తస్సేవ పుగ్గలస్స తేన కోధేన పాపం హోతి పాపస్స సన్తానన్తరసఙ్కన్తియా అభావతో. కేచి పన ‘‘తస్సేవాతి తస్సేవ పటికుజ్ఝన్తపురిసస్స తేన పటికుజ్ఝనేన. పాపియోతి పటికుజ్ఝన్తపుగ్గలస్స లామకతరో’’తి ఏవమేత్థ అత్థం వదన్తి. సతియా సమన్నాగతో హుత్వా పటిసఙ్ఖానే ఠితో అధివాసేతి, న సహో మూళ్హో హుత్వాతి అధిప్పాయో. ఉభిన్నం తికిచ్ఛన్తన్తి ఉభిన్నం ఉప్పన్నకోధసఙ్ఖాతం కిలేసబ్యాధిం తికిచ్ఛన్తం వూపసమేన్తం తం పుగ్గలం. యో పుగ్గలోతిఆదినా పురిమాసు గాథాసు పవత్తితాని పదాని సమ్బన్ధిత్వా దస్సేతి. పఞ్చసు ఖన్ధేసు యాథావతో వినీతా అరియధమ్మస్స కోవిదా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ధమ్మస్సాతి పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మస్సా’’తి. ఇదాని తమత్థం పరిపుణ్ణం కత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చతుసచ్చధమ్మస్స వా’’తి.
అక్కోససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. అసురిన్దకసుత్తవణ్ణనా
౧౮౯. తేనేవాతి భాతుపబ్బజితేనేవ. అస్సేవాతి తితిక్ఖస్స. ‘‘తం జయం హోతీ’’తి లిఙ్గవిపల్లాసవసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సో జయో హోతీ’’తి, దుజ్జయం కోధం తితిక్ఖాయ జినన్తస్సాతి అధిప్పాయో. యస్మా తితిక్ఖాదయో న కోధవసికం ధురం, తం పన బాలానం మఞ్ఞనామత్తన్తి ఇధ ఇమమత్థం విభావేతుం ‘‘కతమస్సా’’తిఆది వుత్తం. విజానతోవ జయో న అవిజానతో తితిక్ఖాయ అభావతో. న హి అవిజానన్తో అన్ధబాలో కోధం విజేతుం సక్కోతి. కేవలం జయం మఞ్ఞతి కిలేసేహి పరాజితో సమానోపీతి అధిప్పాయో.
అసురిన్దకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. బిలఙ్గికసుత్తవణ్ణనా
౧౯౦. సుద్ధన్తి కేవలం సమ్భారవిరహితం. సమ్భారయుత్తన్తి కటుకభణ్డాదిసమ్భారసహితం. కఞ్జితో నిబ్బత్తత్తా కఞ్జికం, ఆరనాలం, బిలఙ్గన్తి అత్థో. నామం గహితం సఙ్గీతికాలే ‘‘బిలఙ్గికభారద్వాజో’’తి విసేసనవసేన. తయోతి ధనఞ్జానియా సామికో భారద్వాజో, అక్కోసకభారద్వాజో, అసున్దరికభారద్వాజోతి ఆదితో తీసు సుత్తేసు ఆగతా తయో. మేతి మయ్హం.
బిలఙ్గికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. అహింసకసుత్తవణ్ణనా
౧౯౧. ఏసాతి బ్రాహ్మణో. ‘‘అహింసకో అహ’’న్తి తదత్థం సాధేతుం ఇచ్ఛాయ కథేసీతి వుత్తం ‘‘అహింసకపఞ్హం పుచ్ఛీ’’తి. తథా చే అస్సాతి యథా తే నామస్స అత్థో, తథా చేతం భవేయ్యాసి అన్వత్థనామకో భవేయ్యాసి అహింసకో ఏవ సియాతి. న దుక్ఖాపేతి దుక్ఖమత్తమ్పి న ఉప్పాదేతి, దుక్ఖతో అపనేతీతి అత్థో.
అహింసకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. జటాసుత్తవణ్ణనా
౧౯౨. జటాపఞ్హస్సాతి ‘‘అన్తోజటా బహిజటా’’తి ఏవం జటాపరియాయస్స పఞ్హస్స.
జటాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సుద్ధికసుత్తవణ్ణనా
౧౯౩. సుద్ధికపఞ్హస్సాతి ‘‘నాబ్రాహ్మణో సుజ్ఝతీ’’తి ఏవం సుద్ధసన్నిస్సితస్స పఞ్హస్స. సీలసమ్పన్నోతి పఞ్చవిధనియమలక్ఖణేన సీలేన సమన్నాగతో. తపోకమ్మన్తి అనసనపఞ్చాతపతప్పనాదిపరిభేదనతపోకమ్మం కరోన్తోపి. విజ్జాతి తయో వేదాతి వదన్తి ‘‘తాయ ఇధలోకత్థం పరలోకత్థం ఞాయన్తీ’’తి కత్వా. గోత్తచరణన్తి గోత్తసఙ్ఖాతం చరణం. బ్రాహ్మణో సుజ్ఝతి జేట్ఠజాతికత్తా. తథా హి సో ఏవ తపం ఆచరితుం లభతి, న ఇతరో. అఞ్ఞా లామికా పజాతి ఇతరవణ్ణం వదతి. వచనసహస్సమ్పీతి గాథానేకసహస్సమ్పి. అన్తో కిలేసేహి పూతికో సభావేన పూతికో. కిలిట్ఠేహి కాయకమ్మాదీహి కాయదుచ్చరితాదీహి.
సుద్ధికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. అగ్గికసుత్తవణ్ణనా
౧౯౪. అగ్గిపరిచరణవసేనాతి అగ్గిహుత్తజుహనవసేన. సన్నిహితోతి మిస్సీభావం సమ్పాపితో. తథాభూతో చ సో సప్పినా సద్ధిం యోజితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సంయోజితో’’తి. అపాయమగ్గం ఓక్కమతి మిచ్ఛాదిట్ఠిమిచ్ఛాసఙ్కప్పాదీనం అత్తనో సన్తానే సముప్పాదనతో. తేనాహ ‘‘ఇమం లద్ధి’’న్తిఆది.
జాతియాతి సదోసకిరియాపరాధస్స అసమ్భవేన పరిసుద్ధాయ జాతియా. నానప్పకారే అట్ఠారసవిజ్జాట్ఠానసఞ్ఞితే గన్థే. సుతవాతి సుత్వా నిట్ఠం పత్తో అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తాతి అధిప్పాయో.
పుబ్బేనివాసఞాణేనాతి ఇదం లోకే సాసనే చ నిరుళ్హతావసేన వుత్తం. అఞ్ఞే హి పుబ్బేనివాసం జానన్తా పుబ్బేనివాసఞాణేనేవ జానన్తి, భగవా పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనపి జానాతి. దిబ్బేన చక్ఖునాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సబ్బసో జాతి ఖీయతి ఏతేనాతి జాతిక్ఖయో, అగ్గమగ్గో, తేన పత్తబ్బత్తా ఆపన్నత్తా చ జాతిక్ఖయో అరహత్తం. జానిత్వా వోసితవోసానోతి విజానితబ్బం చతుసచ్చధమ్మం మగ్గఞాణేన జానిత్వా సోళసన్నమ్పి కిచ్చానం వోసితవోసానో.
ఉప్పత్తిం దీపేత్వాతి పాయసదానస్స ఆగమనం పకాసేత్వా. గాథాహి అభిగీతన్తి ద్వీహి గాథాహి మయా అభిగీతం. అభుఞ్జితబ్బన్తి భుఞ్జితుం న యుత్తం. ‘‘అభోజనేయ్య’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను భగవతో అజ్ఝాసయో అచ్చన్తమేవ సుద్ధోతి? సచ్చమేతం, బ్రాహ్మణో పన పుబ్బే అదాతుకామో పచ్ఛా గాథా సుత్వా ధమ్మదేసనాయ ముదుహదయో హుత్వా దాతుకామో అహోసి, తస్మా తం భిక్ఖూనం అనాగతే దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనత్థం పటిక్ఖిపి. తథా హి అనన్తరసుత్తే కసిభారద్వాజసుత్తే చ ఏవమేవ పటిపజ్జి. తేనాహ ‘‘త్వం బ్రాహ్మణా’’తిఆది. కిలఞ్జమ్హి…పే… పకాసితాతి ఏతేన గాథం ఉద్దేసట్ఠానేవ ఠపేత్వా భగవా బ్రాహ్మణస్స విత్థారేన ధమ్మం దేసేసీతి దస్సేతి. గాయనేనాతి గాయనకేన, గానేన వా. అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చాతి సదేవకస్స లోకస్స హితఞ్చేవ తస్స కారణఞ్చ. సమ్పస్సన్తానన్తి సమ్మదేవ పస్సన్తానం. ధమ్మోతి పవేణిఆగతో చారిత్తధమ్మో న హోతి. భోజనేసు ఉక్కంసగతం దస్సేతుం ‘‘సుధాభోజన’’న్తి ఆహ. ధమ్మే సతీతి అరియానం ఆచారధమ్మే సతి తం ఆలమ్బిత్వా జీవన్తానం ఏతదేవ సేట్ఠన్తి ‘‘సోమం భుఞ్జేయ్య పాయస’’న్తి తం ఆరబ్భ కథాయ ఉప్పన్నత్తా.
సల్లక్ఖేతి అయం బ్రాహ్మణో. సేసా పచ్చయా నిద్దోసా తే ఆరబ్భ కథాయ అప్పవత్తితత్తా. కుక్కుచ్చవూపసన్తన్తి అగ్గిఆహితపదస్స వియ సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. అన్నేన పానేనాతి లక్ఖణవచనమేతం యథా ‘‘కాకేహి సప్పి రక్ఖితబ్బ’’న్తి. తేనాహ ‘‘దేసనామత్తమేత’’న్తి. బహుసస్సఫలదాయకం సుఖేత్తం వియ పటియత్తన్తి సమ్మా కసనబీజనఉదకానయనాపనయనాదినా సుసజ్జితం ఖేత్తం వియ సీలాదిగుణవిసేససమ్పాదనేన పటియత్తం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం ఏతం.
అగ్గికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. సున్దరికసుత్తవణ్ణనా
౧౯౫. ఆనేత్వా హునితబ్బతో ఆహుతి. సప్పిమధుపాయసాదీహి అగ్గిం జుహోతి ఏత్థాతి అగ్గిహుత్తం, సాధిట్ఠానం వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘అగ్యాయతన’’న్తిఆది. సువిసోధితో చస్సాతి నిహీనజాతికానం అనేన సుట్ఠు విసోధితో చ భవేయ్య. ‘‘మే’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.
అఫలం కరోతీతి ఇతో పట్ఠాయ యావ దేమీతి పదం. తావ అనన్తరసుత్తవణ్ణనాయ ఆగతసదిసమేవాతి పేయ్యాలవసేన ఠపేసి, న సప్పిసఙ్ఖారట్ఠపనం. హిమపాతస్స చ సీతవాతస్స చ పటిబాహనత్థన్తి అకారణమేతన్తి తం అనాదియిత్వా అఞ్ఞమేవ సుకారణం దస్సేతుం ‘‘పటిబలోవా’’తిఆది వుత్తం. సఞ్జానిత్వాతి ‘‘నాయం బ్రాహ్మణో’’తి సఞ్జానిత్వా.
నీచకేసన్తన్తి రస్సకేసన్తం. బ్రాహ్మణానం సుద్ధిఅత్థా సిఖాతి ఆహ ‘‘పవత్తమత్తమ్పి, సిఖం అదిస్వా’’తి, ‘‘పరమహంసపరిక్ఖాదినా’’తి కేచి.
అకారణం దక్ఖిణేయ్యభావస్స జాతి అదక్ఖిణేయ్యభావహేతూనం పాపధమ్మానం అపటిక్ఖేపభావతో. ఏతన్తి సీలాదిభేదం చరణం. దక్ఖిణేయ్యభావస్స కారణం అదక్ఖిణేయ్యభావకారకపాపధమ్మానం తదఙ్గాదివసేన పజహనతో. అస్సాతి బ్రాహ్మణస్స. తమత్థన్తి తం దక్ఖిణేయ్యభావస్స కారణతాసఙ్ఖాతమత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో. సాలాదికట్ఠా జాతోవాతి సాలాదివిసుద్ధకట్ఠావ జాతో. సాపానదోణిఆదిఅవిసుద్ధకట్ఠా జాతో అగ్గికిచ్చం న చ న కరోతి. ఏవన్తి యథా అగ్గి యతో కుతోచి జాతోపి అగ్గికిచ్చం కరోతియేవ, ఏవం చణ్డాలకులాదీసు జాతోపి దక్ఖిణేయ్యో న న హోతి గుణసమ్పదావసేన అరియానం వంసే పజాతత్తాతి ఆహ ‘‘గుణసమ్పత్తియా జాతిమా’’తి. ధితియా గుణసమ్పత్తియా పముఖభావం దస్సేతుం ‘‘సో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ధితియాతి వీరియేన. తఞ్హి అనుప్పన్నానం కుసలధమ్మానం ఉప్పాదనపరిబ్రూహనేహి తే ధారేతి. హిరియా దోసే నిసేధేతి, సమ్మదేవ పాపానం జిగుచ్ఛనే సతి తేసం పవత్తియా అవసరో ఏవ నత్థి. మోనధమ్మేన ఞాణసఙ్ఖాతేన ఓత్తప్పధమ్మేన. కారణాకారణజాననకోతి తేసం తేసం ధమ్మానం యథాభూతం ఠానం, పాపధమ్మానం వా విప్పకారసభావట్ఠానం జాననకో.
పరమత్థసచ్చేన నిబ్బానేన ఆరమ్మణపచ్చయభూతేన అరియమగ్గేన దన్తో. ఇన్ద్రియదమేనాతి తతో ఏవ అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన ఉపగతో. విదన్తి తేహి సచ్చానీతి వేదా. మగ్గవేదానం అన్తన్తి అరియఫలం. కిలేసానం అన్తన్తి తేసం అనుప్పాదనిరోధట్ఠానం. యఞ్ఞోతి అగ్గఫలం. నిరత్థకన్తి అఫలం తేసం అనాగమనతో, ఆగతానమ్పి అగ్గదక్ఖిణేయ్యాభావతో. జుహతి దేతి.
సుయిట్ఠన్తి సుదానం అగ్గదక్ఖిణేయ్యలాభేన. సుహుతన్తి తస్సేవ వేవచనం. అథ వా సుయిట్ఠన్తి సుట్ఠు సమ్మదేవ యిట్ఠం సారే ఉపనీతం మమ ఇదం దేయ్యవత్థు. సుహుతన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
ఉపహటమత్తేతి బ్రాహ్మణేన ‘‘భుఞ్జతు భవ’’న్తి ఉపనీతమత్తే. నిబ్బత్తితోజమేవాతి సవత్థుకం అగ్గహేత్వా వత్థుతో వివేచితఓజమేవ. తేన తం సుఖుమత్తం గతన్తి తం హబ్యసేసం సబ్బసో సుఖుమభావం గతన్తి ఓజాయ అనోళారికతాయ పురిమాకారేనేవ పఞ్ఞాయమానతం సన్ధాయ వుత్తం, న పన ఓజాయ ఏవ కేవలాయ గహణం సన్ధాయ. సా హి అవినిబ్భోగవుత్తితాయ విసుం గణ్హితుం న సక్కా, తస్మా దేవతాహిపి సవత్థుకా గయ్హతి. మనుస్సానం వత్థూతి కరజకాయమాహ. ఓళారికవత్థుతాయ దేవానం వియ గహణీ న తిక్ఖాతి దిబ్బోజసమ్మిస్సతాయ సమ్మా పరిణామం న గచ్ఛతి. సుఖుమాపి సమానా దిబ్బోజా తేన పాయసేన మిస్సితా ఓళారికసమ్మిస్సతాయ సుఖుమవత్థుకానం దేవానం సుఖదా న హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘గోయూసే పనా’’తిఆదినా. పరిభోగవత్థునో ఓళారికతాయ వా దేవానం దుక్కరం సమ్మా పరిణామేతుం, దిబ్బోజాయ గరుతరభావేన మనుస్సానం. తేనాహ భగవా ‘‘న ఖ్వాహ’’న్తిఆది. సమాపత్తిచిత్తసముట్ఠితా తేజోధాతు ఝానానుభావసన్తేజితా తిక్ఖతరా హోతీతి వుత్తం ‘‘అట్ఠ…పే… పరిణామేయ్యా’’తి. భగవతో పన సుద్ధేనేవ పరిణమతీతి వుత్తం ‘‘పాకతికేనేవా’’తి, ఝానానుభావప్పత్తేన ఝానేన వినా సభావసిద్ధేనేవ.
‘‘అప్పహరితే’’తి ఏత్థ అప్ప-సద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు వియ అభావత్థోతి ఆహ ‘‘అప్పహరితేతి అహరితే’’తి. పాతిసతేపి పాయసే. న ఆలుళతీతి న ఆవిలం హోతి. అనాగన్తావ గచ్ఛేయ్య ‘‘అత్తనాపి న పరిభుఞ్జి, అఞ్ఞేసం న దాపేసి, కేవలం పాయసం నాసేసీ’’తి దోమనస్సప్పత్తో.
దారు సమాదహానోతి దారుహరిద్ది దారుస్మిం తస్స దహన్తో. యదీతిఆది దారుఝాపనస్స బహిద్ధభావసాధనం అసుద్ధహేతూనం పటిపక్ఖాభావతో తస్స. ఖన్ధాదీసు కుసలాతి తేసు సభావతో సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతో జాననతో ఛేకా పణ్డితా. ఞాణజోతిన్తి ఞాణమయం జోతిం. జాలేమీతి పజ్జలితం కరోమి. నిచ్చం పజ్జలితగ్గి సబ్బత్థకమేవ విగతసమ్మోహన్ధకారతాయ ఏకోభాసభావతో. సబ్బసో విక్ఖేపాభావతో నిచ్చసమాహితత్తో. ఏవం వదతీతి చరితం బ్రహ్మచరియం గహేత్వా చరామీతి ఏవం వత్తమానం వియ వదతి ఆసన్నతం హదయే ఠపేత్వా.
ఖారిభారోతి ఖారిభారసదిసో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. ఖన్ధేన వయ్హమానోతి కాజే పక్ఖిపిత్వా ఖన్ధేన వయ్హమానో. పథవియా సద్ధిం ఫుసేతి భారస్స గరుకభావేన కాజస్స పరిణమనేన. మానేన అత్తనో జాతిఆదీని పగ్గణ్హతో అఞ్ఞస్స తాని న సహతీతి ఆహ – ‘‘తత్థ తత్థ ఇస్సం ఉప్పాదేన్తో’’తి, తత్థ తత్థ జాతిఆదిమానవత్థుస్మిం గరుతరగ్గహణేన సంసీదేయ్యాతి అధిప్పాయో. కోధో ధూమోతి యథాపి భాసురో అగ్గి ధూమేన ఉపక్కిలిట్ఠో, ఏవం కోధేన ఉపక్కిలిట్ఠో. ఞాణగ్గీతి తస్స కోధో ధూమో. ముసావాదోవ మోసవజ్జం. యథా ఞాణే సతి ముసావాదో నత్థి, ఏవం ముసావాదే సతి ఞాణమ్పీతి తేన తం నిరోధితం వియ హోతీతి ఆహ – ‘‘ముసావాదేన పటిచ్ఛన్నం ఞాణ’’న్తి. యథా సుజాయ వినా బ్రాహ్మణానం యాగో న ఇజ్ఝతి, ఏవం పహూతజివ్హాయ వినా సత్థు ధమ్మయాగో న ఇజ్ఝతీతి జివ్హా సుజాపరియాయా వుత్తా. జోతి ఠియతి ఏత్థాతి జోతిట్ఠానం వేది, యం అగ్గికుణ్డం. సత్తానం హదయం జోతిట్ఠానం ఞాణగ్గినో తత్థ సముజ్జలనతో. అత్తాతి చిత్తం ‘‘ఆహితో అహం మానో ఏత్థా’’తి కత్వా.
ధమ్మో రహదోతి అస్సద్ధియాదిఆలసియాభావతో కిలేసమలపక్ఖాలనతో పరమగ్గినిబ్బుతావహనతో అరియమగ్గధమ్మో అనావిలో రహదో. హేట్ఠుపరియవాలుకాతి విపరివత్తితవాలుకా హుత్వా. ఆలుళాతి ఆకులజాతా. పణ్డితానం పసత్థోతి పణ్డితానం పురతో సేట్ఠో. సేట్ఠభావేన సన్తో పాసంసో హుత్వా కిలేసే భిన్దతి సముచ్ఛిన్దతీతి సబ్భీతి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘ఉత్తమట్ఠేనా’’తి. తథా చాహ భగవా ‘‘మగ్గానట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో’’తి (ధ. ప. ౨౭౩).
వచీసచ్చన్తి ఇమినా ‘‘చతురఙ్గసమన్నాగతా వాచా సుపరిసుద్ధా హోతీ’’తి సమ్మావాచం దస్సేతి. సచ్చసంయమపదేహి దస్సితా మగ్గధమ్మా ఇధ ‘‘ధమ్మో’’తి అధిప్పేతాతి ఆహ – ‘‘ధమ్మోతి ఇమినా…పే… దస్సేతీ’’తి. మగ్గసచ్చం గహితం అనన్తరగాథాయ అనేకేహి విసేసేత్వా వుత్తత్తా. అత్థతోతి పుబ్బఙ్గమత్తాదిఅత్థతో. తాయ హి సకిచ్చం కరోన్తియా ఇతరే సబ్బేపి తదనువత్తికా హోన్తి. తగ్గతికత్తాతి సమ్మాదిట్ఠియా ఉపకారకభావేన తాయ సమానగతికత్తా. ఆరమ్మణఞ్హి వితక్కేనాహటం పఞ్ఞా విచినితుం సక్కోతి. తథా హి సో పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన సఙ్గహం గతో. ధమ్మోతి సభావతో సమాధి గహితో, ఇతరే ద్వే తదుపకారత్తా. తథా హి ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; మ. ని. ౩.౧౯౭; సం. ని. ౫.౩౭౮) సమాధి ‘‘ధమ్మో’’తి వుత్తో. పరమత్థసచ్చం గహితం సబ్బేసం సేట్ఠభావతో. యథాహ – ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪). అత్థతోతి తతో ఏవ పరమత్థతో, అనన్తరం వుచ్చమానానం వా మగ్గధమ్మానం ఆరమ్మణభావతో. పఞ్చఙ్గాని గహితాని తాసం మగ్గభావతో. తీణి అఙ్గాని. బ్రహ్మచరియం నామాతి ఏతం నిబ్బానగామి ఉత్తమట్ఠేన మగ్గబ్రహ్మచరియం నామ. మజ్ఝే సితాతి లీనుద్ధచ్చాదిఅన్తద్వయవివజ్జనేన మజ్ఝే మజ్ఝిమపటిపదాభావనం నిస్సితా. సస్సతుచ్ఛేదగ్గహణం హేత్థ పధానతాయ నిదస్సనమత్తం. సేట్ఠప్పత్తీతి సేట్ఠభావప్పత్తి. త-కారో పదసన్ధికరోతి ‘‘స ఉజుభూతేసూ’’తి వత్తబ్బే మజ్ఝే త-కారో పదసన్ధికరో, ‘‘స దుజ్జుభూతేసూతి కేచి పఠన్తి, తేసం ద-కారో పదసన్ధికరో. స-ఇతి సున్దరికో బ్రాహ్మణో వుత్తోతి కత్వా ఆహ ‘‘స త్వ’’న్తి, సో త్వన్తి అత్థో. ధమ్మో సారియో పరిధానభూతా అలఙ్కారా ఏతస్సాతి ధమ్మసారీ. అథ వా ధమ్మేహి సారితవాతి ధమ్మసారీ, తేహి సారేత్వా ఠితవాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘కుసలధమ్మేహీ’’తిఆది.
సున్దరికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. బహుధీతరసుత్తవణ్ణనా
౧౯౬. సమన్తతోతి దక్ఖిణవామానం వసేన సమన్తతో. ఊరుబద్ధాసనన్తి ఊరూనం బన్ధనవసేన నిసజ్జనం. ద్విన్నం ఊరూనం అఞ్ఞమఞ్ఞబన్ధనవసేన ఆభుజితాకారం సన్ధాయాహ ‘‘ఆభుజిత్వాతి బన్ధిత్వా’’తి. హేట్ఠిమకాయస్స అనుజుకం ఠపనం నిసజ్జావచనేనేవ బోధితన్తి ‘‘ఉజుం కాయ’’న్తి ఏత్థ కాయ-సద్దో ఉపరిమకాయవిసయోతి ఆహ ‘‘ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా’’తి. తం పన ఉజుకట్ఠపనం సరూపతో పయోజనతో చ దస్సేతుం ‘‘అట్ఠారసా’’తిఆది వుత్తం. పరిముఖన్తి ఏత్థ పరి-సద్దో అభిసద్దేన సమానత్థోతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానాభిముఖ’’న్తి, బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణతో నివారేత్వా కమ్మట్ఠానంయేవ పురేక్ఖతోతి అత్థో. పరిగ్గహట్ఠో ‘‘పరిణాయికా’’తిఆదీసు వియ. ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో ‘‘సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖ’’న్తిఆదీసు వియ. పటిపక్ఖతో నిగ్గమనట్ఠో హి నియ్యానట్ఠో, తస్మా పరిగ్గహితనియ్యానన్తి సబ్బథా గహితసమ్మోసం పరిచ్చత్తసమ్మోసం సతిం కత్వా పరమం సతినేపక్కం ఉపట్ఠపేత్వాతి అత్థో. ఛబ్బణ్ణా…పే… నిసీది బ్రాహ్మణస్స పసాదసఞ్జాననత్థం. అటవిముఖా చరమానాతి గోచరం గణ్హన్తా.
అజ్జసట్ఠిన్తి అజ్జ ఛన్నం పూరణీ సట్ఠీ దివసవుత్తి, అజ్జ ఆదిం కత్వా ఛ దివసేతి అత్థో. అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. అజ్జ ఛదివసమత్తకాతి అజ్జతో ఛట్ఠదివసమత్తకా. లామకాతి నిహీనా నిప్ఫలా. తేనాహ ‘‘తిలఖాణుకా’’తిఆది.
ఉస్సాహేనాతి ఉద్ధం ఉద్ధం పసారేన అభిభవనేన. తం పన నేసం అభిభవనం దస్సేతుం ‘‘కణ్ణనఙ్గుట్ఠాదీనీ’’తిఆదిమాహ.
‘‘ఉప్పాటకపాణకా’’తి తచం ఉప్పాటేత్వా వియ ఖాదకపాణకా ఊకామఙ్గులాదయో.
కళారపిఙ్గలాతి నిక్ఖన్తపిఙ్గలక్ఖికా, కళారపిఙ్గలాతి వా రత్తగత్తా చ పిఙ్గలచక్ఖుకా చ. తిలకాహతాతి ఆహతతిలకా, తిలప్పమాణేహి బిన్దూహి సమన్తతో సన్థతసరీరా.
పటిగాథాహి బ్రాహ్మణస్స ధమ్మదేసనం వడ్ఢేసీతి పకతియా తస్స అత్తనా కథేతబ్బం ధమ్మదేసనం పబ్బజ్జాగుణకిత్తనవసేన సత్తహి వడ్ఢేసి. పబ్బజిత్వాతి ఇణాయికానం అత్తనో పలిబోధం తథా తథా జానాపేత్వా పబ్బజిత్వా.
యథా చ తత్థ భగవా పటిపజ్జి, తం దస్సేతుం ‘‘పున దివసే’’తిఆది వుత్తం.
తం తం కులఘరం పేసేత్వాతి తం తం తస్స బ్రాహ్మణస్స ధీతరం తస్స తస్సానుచ్ఛవికస్స బ్రాహ్మణస్స దేన్తో తం తం కులఘరం పేసేత్వా బ్రాహ్మణధమ్మే గరుకరణాభావతో.
‘‘నట్ఠే మతే పబ్బజితే, నపుంసకేపి భత్తరి;
ఇత్థియా పతిసేట్ఠాయ, న అఞ్ఞో పతి ఇచ్ఛియో’’తి. –
అయఞ్హి బ్రాహ్మణధమ్మో. అయ్యికట్ఠానేతి మాతామహిట్ఠానే ఠపేసి సత్థు చిత్తారాధనవసేనాతి.
బహుధీతరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.