౭. బ్రాహ్మణసంయుత్తం
౧. అరహన్తవగ్గో
౧. ధనఞ్జానీసుత్తవణ్ణనా
౧౮౭. ధనఞ్జానిగోత్తాతి ఏత్థ పుబ్బపురిసతో ఆగతస్స కులవంసస్స నామాభిధానసఙ్ఖాతం గం తాయతీతి గోత్తం. (కిం పన తన్తి? అఞ్ఞకులపరమ్పరాసాధారణం తస్స కులస్స ఆదిపురిససముదాగతం తంకులపరియాపన్నసాధారణం సామఞ్ఞరూపన్తి దట్ఠబ్బం.) ధనఞ్జానిగోత్తం ఏతిస్సన్తి ధనఞ్జానిగోత్తా. తస్సా ఉదానస్స కారణం పుచ్ఛిత్వా ఆదితో పట్ఠాయ విభావేతుం ‘‘సో కిరా’’తిఆది వుత్తం. నానారసభోజనం దేతీతి యోజనా. పఞ్చగోరససమ్పాదితం సాలిభత్తం సూపసాకబ్యఞ్జనం నానారసం బ్రాహ్మణభోజనం. మణ్డలగ్గఖగ్గన్తి మణ్డలగ్గసఙ్ఖాతం ఖగ్గం. దువిధో హి ఖగ్గో మణ్డలగ్గో దీఘగ్గోతి. తత్థ యస్స అగ్గో మణ్డలాకారేన ఠితో, సో మణ్డలగ్గో. యస్స పన అసిపుత్తికా వియ దీఘో, సో దీఘగ్గో.
సాసనాతి అనుసాసనా. ‘‘నమో…పే… సమ్బుద్ధస్సా’’తి ఏవం వుత్తా పఞ్చపదికగాథా. సత్థుసాసనే హి లోకియచ్ఛన్దం అనపేక్ఖిత్వా ఏసా పఞ్చపదికగాథాతి దట్ఠబ్బా. ఓక్కావరధరాతి పుబ్బపురిససఙ్ఖాతఉక్కాకవంసవరధారికా. సక్కాతి సక్కుణేయ్యం.
ఏవన్తి ‘‘సచే మే అఙ్గమఙ్గానీ’’తిఆదినా ఇమినా పకారేన. ‘‘పఞ్చ గాథాసతాని పన అట్ఠకథం ఆరుళ్హాని, ఇధ పన ద్వే ఏవ ఉద్ధటా’’తి వదన్తి. పహరితుం వాతి ఏకవారమ్పి హత్థేన వా పాదేన వా పహరితుమ్పి పరామసితుమ్పి అసక్కోన్తోతి అత్థో. సో హి తస్సా అరియసావికాయ ఆనుభావేన అత్తనో సామత్థియేన వసే వత్తాపనత్థం సన్తజ్జిత్వాపి తదనువత్తన్తో నిబ్బిసో అహోసి. తేనాహ ‘‘భోతీ’’తిఆది.
తస్స బ్రాహ్మణస్సాతి అత్తనో సామికబ్రాహ్మణస్స. ఉపసంహరన్తీతి ఉపనేన్తీ. తస్మిం సమయేతి తస్మిం దుక్ఖుప్పత్తికాలే ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి భగవతో వచనం అనుస్సరిత్వా ‘‘దసబలస్స భగవతో’’తిఆదీసు యథాపరిచితం గుణపదం అనుస్సరి. తేనాహ ‘‘దసబలం సరీ’’తి.
ఖన్తిసోరచ్చరహితతాయ కుజ్ఝిత్వా. భిజ్జిత్వాతి సంయతాభావతో తస్స బ్రాహ్మణస్స అన్తరే మేత్తిభేదేన భిజ్జిత్వా. ఏవమేవాతి యథా ఏతరహి అకారణేన, ఏవమేవ అఞ్ఞదాపి అకారణేనాతి అత్థో. నిక్కారణతాదీపనే ఏవం-సద్దో, ఏవ-సద్దో పన అవధారణత్థో. నిక్కారణతా చ నామ నిరత్థకతా, నిరత్థకవిప్పలాపభావేనేత్థ ఏవం-సద్దస్స గహణే పవత్తి గవేసితబ్బా. గరహత్థో వాయం ఏవం-సద్దో అనేకత్థత్తా నిపాతానం. గరహత్థతా చస్స వసలిసద్దసన్నిధానతో పాకటా ఏవ.
గామనిగమరట్ఠపూజితోతి ఇమినా గామనిగమరట్ఠసామికేహి పూజితభావో దీపితో గామాదీనం తేసం వసే వత్తనతో. అసుకస్స నామ పుగ్గలస్స. సేసన్తి అభిక్కన్తన్తిఆది, యమ్పి చఞ్ఞం ఇధాగతం హేట్ఠా వణ్ణితఞ్చ.
ధనఞ్జానీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అక్కోససుత్తవణ్ణనా
౧౮౮. భారద్వాజోవ సోతి భారద్వాజో నామ ఏవ సో బ్రాహ్మణో. గోత్తవసేన హి తయిదం నామం, విసేసేన పనేతం జాతన్తి దస్సేతుం ‘‘పఞ్చమత్తేహీ’’తిఆది వుత్తం. జానికతాతి ఞాతివగ్గహానికతా. పక్ఖో భిన్నోతి తతో ఏవ ఞాతిపక్ఖో నట్ఠో. యథా దోమనస్సితో అనత్తమనోతి వత్తబ్బం లభతి, ఏవం కుపితోతి ఆహ ‘‘దోమనస్సేన చా’’తి. దసహీతి అనవసేసపరియాదానవసేన వుత్తం పఞ్చహి గాథాసతేహి అక్కోసన్తో తథా అక్కోసేయ్యాతి కత్వా. తత్థ పన యేన కేనచి అక్కోసన్తోపి అక్కోసతియేవ నామ. కరోసి మమ భాతికస్స పబ్బజ్జం.
సమ్భుఞ్జతీతి సమ్భోగం కరోతి. అక్కోసాదీహి ఏకతో భుఞ్జతి. వీతిహరతీతి బ్యతిహారం కరోతి, అక్కోసతో పచ్చక్కోసనాదినా వినిమయం కరోతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘కతస్స పటికారం కరోతీ’’తి. అస్స అనుస్సవవసేన సుత్వా ‘‘సపతి మ’’న్తి సఞ్ఞినో భయం ఉప్పజ్జీతి యోజనా. అస్సాతి బ్రాహ్మణస్స. సుత్వాతి పదం ఉభయత్థాపి యోజేతబ్బం ‘‘తవేవేతం బ్రాహ్మణాతి సుత్వా, అనుస్సవవసేన సుత్వా’’తి చ. కామం కిసవచ్ఛాదయో సపనం నాదంసు, దేవతానంయేవ హి సో అత్థో, సత్తానం పన తథా సఞ్ఞా ఉప్పన్నా, సోపి తథాసఞ్ఞీ అహోసి. తేనాహ ‘‘అనుస్సవవసేనా’’తి.
దన్తస్స సబ్బసో దమథం ఉపగతత్తా. నిబ్బిసేవనస్సాతి రాగదోసాదిహేతుకవిప్ఫన్దనరహితస్స. తస్సేవాతి పటికుజ్ఝన్తస్సేవ పుగ్గలస్స తేన కోధేన పాపం హోతి పాపస్స సన్తానన్తరసఙ్కన్తియా అభావతో. కేచి పన ‘‘తస్సేవాతి తస్సేవ పటికుజ్ఝన్తపురిసస్స తేన పటికుజ్ఝనేన. పాపియోతి పటికుజ్ఝన్తపుగ్గలస్స లామకతరో’’తి ఏవమేత్థ అత్థం వదన్తి. సతియా సమన్నాగతో హుత్వా పటిసఙ్ఖానే ఠితో అధివాసేతి, న సహో మూళ్హో హుత్వాతి అధిప్పాయో. ఉభిన్నం తికిచ్ఛన్తన్తి ఉభిన్నం ఉప్పన్నకోధసఙ్ఖాతం కిలేసబ్యాధిం తికిచ్ఛన్తం వూపసమేన్తం తం పుగ్గలం. యో పుగ్గలోతిఆదినా పురిమాసు గాథాసు పవత్తితాని పదాని సమ్బన్ధిత్వా దస్సేతి. పఞ్చసు ఖన్ధేసు యాథావతో వినీతా అరియధమ్మస్స కోవిదా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ధమ్మస్సాతి పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మస్సా’’తి. ఇదాని తమత్థం పరిపుణ్ణం కత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చతుసచ్చధమ్మస్స వా’’తి.
అక్కోససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. అసురిన్దకసుత్తవణ్ణనా
౧౮౯. తేనేవాతి భాతుపబ్బజితేనేవ. అస్సేవాతి తితిక్ఖస్స. ‘‘తం జయం హోతీ’’తి లిఙ్గవిపల్లాసవసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సో జయో హోతీ’’తి, దుజ్జయం కోధం తితిక్ఖాయ జినన్తస్సాతి అధిప్పాయో. యస్మా తితిక్ఖాదయో న కోధవసికం ధురం, తం పన బాలానం మఞ్ఞనామత్తన్తి ఇధ ఇమమత్థం విభావేతుం ‘‘కతమస్సా’’తిఆది వుత్తం. విజానతోవ జయో న అవిజానతో తితిక్ఖాయ అభావతో. న హి అవిజానన్తో అన్ధబాలో కోధం విజేతుం సక్కోతి. కేవలం జయం మఞ్ఞతి కిలేసేహి పరాజితో సమానోపీతి అధిప్పాయో.
అసురిన్దకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. బిలఙ్గికసుత్తవణ్ణనా
౧౯౦. సుద్ధన్తి కేవలం సమ్భారవిరహితం. సమ్భారయుత్తన్తి కటుకభణ్డాదిసమ్భారసహితం. కఞ్జితో నిబ్బత్తత్తా కఞ్జికం, ఆరనాలం, బిలఙ్గన్తి అత్థో. నామం గహితం సఙ్గీతికాలే ‘‘బిలఙ్గికభారద్వాజో’’తి విసేసనవసేన. తయోతి ధనఞ్జానియా సామికో భారద్వాజో, అక్కోసకభారద్వాజో, అసున్దరికభారద్వాజోతి ఆదితో తీసు సుత్తేసు ఆగతా తయో. మేతి మయ్హం.
బిలఙ్గికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. అహింసకసుత్తవణ్ణనా
౧౯౧. ఏసాతి బ్రాహ్మణో. ‘‘అహింసకో అహ’’న్తి తదత్థం సాధేతుం ఇచ్ఛాయ కథేసీతి వుత్తం ‘‘అహింసకపఞ్హం పుచ్ఛీ’’తి. తథా చే అస్సాతి యథా తే నామస్స అత్థో, తథా చేతం భవేయ్యాసి అన్వత్థనామకో భవేయ్యాసి అహింసకో ఏవ సియాతి. న దుక్ఖాపేతి దుక్ఖమత్తమ్పి న ఉప్పాదేతి, దుక్ఖతో అపనేతీతి అత్థో.
అహింసకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. జటాసుత్తవణ్ణనా
౧౯౨. జటాపఞ్హస్సాతి ‘‘అన్తోజటా బహిజటా’’తి ఏవం జటాపరియాయస్స పఞ్హస్స.
జటాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సుద్ధికసుత్తవణ్ణనా
౧౯౩. సుద్ధికపఞ్హస్సాతి ‘‘నాబ్రాహ్మణో సుజ్ఝతీ’’తి ఏవం సుద్ధసన్నిస్సితస్స పఞ్హస్స. సీలసమ్పన్నోతి పఞ్చవిధనియమలక్ఖణేన సీలేన సమన్నాగతో. తపోకమ్మన్తి అనసనపఞ్చాతపతప్పనాదిపరిభేదనతపోకమ్మం కరోన్తోపి. విజ్జాతి తయో వేదాతి వదన్తి ‘‘తాయ ఇధలోకత్థం పరలోకత్థం ఞాయన్తీ’’తి కత్వా. గోత్తచరణన్తి గోత్తసఙ్ఖాతం చరణం. బ్రాహ్మణో సుజ్ఝతి జేట్ఠజాతికత్తా. తథా హి సో ఏవ తపం ఆచరితుం లభతి, న ఇతరో. అఞ్ఞా లామికా పజాతి ఇతరవణ్ణం వదతి. వచనసహస్సమ్పీతి గాథానేకసహస్సమ్పి. అన్తో కిలేసేహి పూతికో సభావేన పూతికో. కిలిట్ఠేహి కాయకమ్మాదీహి కాయదుచ్చరితాదీహి.
సుద్ధికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. అగ్గికసుత్తవణ్ణనా
౧౯౪. అగ్గిపరిచరణవసేనాతి అగ్గిహుత్తజుహనవసేన. సన్నిహితోతి మిస్సీభావం సమ్పాపితో. తథాభూతో చ సో సప్పినా సద్ధిం యోజితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సంయోజితో’’తి. అపాయమగ్గం ఓక్కమతి మిచ్ఛాదిట్ఠిమిచ్ఛాసఙ్కప్పాదీనం అత్తనో సన్తానే సముప్పాదనతో. తేనాహ ‘‘ఇమం లద్ధి’’న్తిఆది.
జాతియాతి సదోసకిరియాపరాధస్స అసమ్భవేన పరిసుద్ధాయ జాతియా. నానప్పకారే అట్ఠారసవిజ్జాట్ఠానసఞ్ఞితే గన్థే. సుతవాతి సుత్వా నిట్ఠం పత్తో అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తాతి అధిప్పాయో.
పుబ్బేనివాసఞాణేనాతి ఇదం లోకే సాసనే చ నిరుళ్హతావసేన వుత్తం. అఞ్ఞే హి పుబ్బేనివాసం జానన్తా పుబ్బేనివాసఞాణేనేవ జానన్తి, భగవా పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనపి జానాతి. దిబ్బేన చక్ఖునాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సబ్బసో జాతి ఖీయతి ఏతేనాతి జాతిక్ఖయో, అగ్గమగ్గో, తేన పత్తబ్బత్తా ఆపన్నత్తా చ జాతిక్ఖయో అరహత్తం. జానిత్వా వోసితవోసానోతి విజానితబ్బం చతుసచ్చధమ్మం మగ్గఞాణేన జానిత్వా సోళసన్నమ్పి కిచ్చానం వోసితవోసానో.
ఉప్పత్తిం దీపేత్వాతి పాయసదానస్స ఆగమనం పకాసేత్వా. గాథాహి అభిగీతన్తి ద్వీహి గాథాహి మయా అభిగీతం. అభుఞ్జితబ్బన్తి భుఞ్జితుం న యుత్తం. ‘‘అభోజనేయ్య’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను భగవతో అజ్ఝాసయో అచ్చన్తమేవ సుద్ధోతి? సచ్చమేతం, బ్రాహ్మణో పన పుబ్బే అదాతుకామో పచ్ఛా గాథా సుత్వా ధమ్మదేసనాయ ముదుహదయో హుత్వా దాతుకామో అహోసి, తస్మా తం భిక్ఖూనం అనాగతే దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనత్థం పటిక్ఖిపి. తథా హి అనన్తరసుత్తే కసిభారద్వాజసుత్తే చ ఏవమేవ పటిపజ్జి. తేనాహ ‘‘త్వం బ్రాహ్మణా’’తిఆది. కిలఞ్జమ్హి…పే… పకాసితాతి ఏతేన గాథం ఉద్దేసట్ఠానేవ ఠపేత్వా భగవా బ్రాహ్మణస్స విత్థారేన ధమ్మం దేసేసీతి దస్సేతి. గాయనేనాతి గాయనకేన, గానేన వా. అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చాతి సదేవకస్స లోకస్స హితఞ్చేవ తస్స కారణఞ్చ. సమ్పస్సన్తానన్తి సమ్మదేవ పస్సన్తానం. ధమ్మోతి పవేణిఆగతో చారిత్తధమ్మో న హోతి. భోజనేసు ఉక్కంసగతం దస్సేతుం ‘‘సుధాభోజన’’న్తి ఆహ. ధమ్మే సతీతి అరియానం ఆచారధమ్మే సతి తం ఆలమ్బిత్వా జీవన్తానం ఏతదేవ సేట్ఠన్తి ‘‘సోమం భుఞ్జేయ్య పాయస’’న్తి తం ఆరబ్భ కథాయ ఉప్పన్నత్తా.
సల్లక్ఖేతి అయం బ్రాహ్మణో. సేసా పచ్చయా నిద్దోసా తే ఆరబ్భ కథాయ అప్పవత్తితత్తా. కుక్కుచ్చవూపసన్తన్తి అగ్గిఆహితపదస్స వియ సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. అన్నేన పానేనాతి లక్ఖణవచనమేతం యథా ‘‘కాకేహి సప్పి రక్ఖితబ్బ’’న్తి. తేనాహ ‘‘దేసనామత్తమేత’’న్తి. బహుసస్సఫలదాయకం సుఖేత్తం వియ పటియత్తన్తి సమ్మా కసనబీజనఉదకానయనాపనయనాదినా సుసజ్జితం ఖేత్తం వియ సీలాదిగుణవిసేససమ్పాదనేన పటియత్తం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం ఏతం.
అగ్గికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. సున్దరికసుత్తవణ్ణనా
౧౯౫. ఆనేత్వా హునితబ్బతో ఆహుతి. సప్పిమధుపాయసాదీహి అగ్గిం జుహోతి ఏత్థాతి అగ్గిహుత్తం, సాధిట్ఠానం వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘అగ్యాయతన’’న్తిఆది. సువిసోధితో చస్సాతి నిహీనజాతికానం అనేన సుట్ఠు విసోధితో చ భవేయ్య. ‘‘మే’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.
అఫలం కరోతీతి ఇతో పట్ఠాయ యావ దేమీతి పదం. తావ అనన్తరసుత్తవణ్ణనాయ ఆగతసదిసమేవాతి పేయ్యాలవసేన ఠపేసి, న సప్పిసఙ్ఖారట్ఠపనం. హిమపాతస్స చ సీతవాతస్స చ పటిబాహనత్థన్తి అకారణమేతన్తి తం అనాదియిత్వా అఞ్ఞమేవ సుకారణం దస్సేతుం ‘‘పటిబలోవా’’తిఆది వుత్తం. సఞ్జానిత్వాతి ‘‘నాయం బ్రాహ్మణో’’తి సఞ్జానిత్వా.
నీచకేసన్తన్తి రస్సకేసన్తం. బ్రాహ్మణానం సుద్ధిఅత్థా సిఖాతి ఆహ ‘‘పవత్తమత్తమ్పి, సిఖం అదిస్వా’’తి, ‘‘పరమహంసపరిక్ఖాదినా’’తి కేచి.
అకారణం దక్ఖిణేయ్యభావస్స జాతి అదక్ఖిణేయ్యభావహేతూనం పాపధమ్మానం అపటిక్ఖేపభావతో. ఏతన్తి సీలాదిభేదం చరణం. దక్ఖిణేయ్యభావస్స కారణం అదక్ఖిణేయ్యభావకారకపాపధమ్మానం తదఙ్గాదివసేన పజహనతో. అస్సాతి బ్రాహ్మణస్స. తమత్థన్తి తం దక్ఖిణేయ్యభావస్స కారణతాసఙ్ఖాతమత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో. సాలాదికట్ఠా జాతోవాతి సాలాదివిసుద్ధకట్ఠావ జాతో. సాపానదోణిఆదిఅవిసుద్ధకట్ఠా జాతో అగ్గికిచ్చం న చ న కరోతి. ఏవన్తి యథా అగ్గి యతో కుతోచి జాతోపి అగ్గికిచ్చం కరోతియేవ, ఏవం చణ్డాలకులాదీసు జాతోపి దక్ఖిణేయ్యో న న హోతి గుణసమ్పదావసేన అరియానం వంసే పజాతత్తాతి ఆహ ‘‘గుణసమ్పత్తియా జాతిమా’’తి. ధితియా గుణసమ్పత్తియా పముఖభావం దస్సేతుం ‘‘సో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ధితియాతి వీరియేన. తఞ్హి అనుప్పన్నానం కుసలధమ్మానం ఉప్పాదనపరిబ్రూహనేహి తే ధారేతి. హిరియా దోసే నిసేధేతి, సమ్మదేవ పాపానం జిగుచ్ఛనే సతి తేసం పవత్తియా అవసరో ఏవ నత్థి. మోనధమ్మేన ఞాణసఙ్ఖాతేన ఓత్తప్పధమ్మేన. కారణాకారణజాననకోతి తేసం తేసం ధమ్మానం యథాభూతం ఠానం, పాపధమ్మానం వా విప్పకారసభావట్ఠానం జాననకో.
పరమత్థసచ్చేన నిబ్బానేన ఆరమ్మణపచ్చయభూతేన అరియమగ్గేన దన్తో. ఇన్ద్రియదమేనాతి తతో ఏవ అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన ఉపగతో. విదన్తి తేహి సచ్చానీతి వేదా. మగ్గవేదానం అన్తన్తి అరియఫలం. కిలేసానం అన్తన్తి తేసం అనుప్పాదనిరోధట్ఠానం. యఞ్ఞోతి అగ్గఫలం. నిరత్థకన్తి అఫలం తేసం అనాగమనతో, ఆగతానమ్పి అగ్గదక్ఖిణేయ్యాభావతో. జుహతి దేతి.
సుయిట్ఠన్తి సుదానం అగ్గదక్ఖిణేయ్యలాభేన. సుహుతన్తి తస్సేవ వేవచనం. అథ వా సుయిట్ఠన్తి సుట్ఠు సమ్మదేవ యిట్ఠం సారే ఉపనీతం మమ ఇదం దేయ్యవత్థు. సుహుతన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
ఉపహటమత్తేతి బ్రాహ్మణేన ‘‘భుఞ్జతు భవ’’న్తి ఉపనీతమత్తే. నిబ్బత్తితోజమేవాతి సవత్థుకం అగ్గహేత్వా వత్థుతో వివేచితఓజమేవ. తేన తం సుఖుమత్తం గతన్తి తం హబ్యసేసం సబ్బసో సుఖుమభావం గతన్తి ఓజాయ అనోళారికతాయ పురిమాకారేనేవ పఞ్ఞాయమానతం సన్ధాయ వుత్తం, న పన ఓజాయ ఏవ కేవలాయ గహణం సన్ధాయ. సా హి అవినిబ్భోగవుత్తితాయ విసుం గణ్హితుం న సక్కా, తస్మా దేవతాహిపి సవత్థుకా గయ్హతి. మనుస్సానం వత్థూతి కరజకాయమాహ. ఓళారికవత్థుతాయ దేవానం వియ గహణీ న తిక్ఖాతి దిబ్బోజసమ్మిస్సతాయ సమ్మా పరిణామం న గచ్ఛతి. సుఖుమాపి సమానా దిబ్బోజా తేన పాయసేన మిస్సితా ఓళారికసమ్మిస్సతాయ సుఖుమవత్థుకానం దేవానం సుఖదా న హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘గోయూసే పనా’’తిఆదినా. పరిభోగవత్థునో ఓళారికతాయ వా దేవానం దుక్కరం సమ్మా పరిణామేతుం, దిబ్బోజాయ గరుతరభావేన మనుస్సానం. తేనాహ భగవా ‘‘న ఖ్వాహ’’న్తిఆది. సమాపత్తిచిత్తసముట్ఠితా తేజోధాతు ఝానానుభావసన్తేజితా తిక్ఖతరా హోతీతి వుత్తం ‘‘అట్ఠ…పే… పరిణామేయ్యా’’తి. భగవతో పన సుద్ధేనేవ పరిణమతీతి వుత్తం ‘‘పాకతికేనేవా’’తి, ఝానానుభావప్పత్తేన ఝానేన వినా సభావసిద్ధేనేవ.
‘‘అప్పహరితే’’తి ఏత్థ అప్ప-సద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు వియ అభావత్థోతి ఆహ ‘‘అప్పహరితేతి అహరితే’’తి. పాతిసతేపి పాయసే. న ఆలుళతీతి న ఆవిలం హోతి. అనాగన్తావ గచ్ఛేయ్య ‘‘అత్తనాపి న పరిభుఞ్జి, అఞ్ఞేసం న దాపేసి, కేవలం పాయసం నాసేసీ’’తి దోమనస్సప్పత్తో.
దారు సమాదహానోతి దారుహరిద్ది దారుస్మిం తస్స దహన్తో. యదీతిఆది దారుఝాపనస్స బహిద్ధభావసాధనం అసుద్ధహేతూనం పటిపక్ఖాభావతో తస్స. ఖన్ధాదీసు కుసలాతి తేసు సభావతో సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతో జాననతో ఛేకా పణ్డితా. ఞాణజోతిన్తి ఞాణమయం జోతిం. జాలేమీతి పజ్జలితం కరోమి. నిచ్చం పజ్జలితగ్గి సబ్బత్థకమేవ విగతసమ్మోహన్ధకారతాయ ఏకోభాసభావతో. సబ్బసో విక్ఖేపాభావతో నిచ్చసమాహితత్తో. ఏవం వదతీతి చరితం బ్రహ్మచరియం గహేత్వా చరామీతి ఏవం వత్తమానం వియ వదతి ఆసన్నతం హదయే ఠపేత్వా.
ఖారిభారోతి ఖారిభారసదిసో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. ఖన్ధేన వయ్హమానోతి కాజే పక్ఖిపిత్వా ఖన్ధేన వయ్హమానో. పథవియా సద్ధిం ఫుసేతి భారస్స గరుకభావేన కాజస్స పరిణమనేన. మానేన అత్తనో జాతిఆదీని పగ్గణ్హతో అఞ్ఞస్స తాని న సహతీతి ఆహ – ‘‘తత్థ తత్థ ఇస్సం ఉప్పాదేన్తో’’తి, తత్థ తత్థ జాతిఆదిమానవత్థుస్మిం గరుతరగ్గహణేన సంసీదేయ్యాతి అధిప్పాయో. కోధో ధూమోతి యథాపి భాసురో అగ్గి ధూమేన ఉపక్కిలిట్ఠో, ఏవం కోధేన ఉపక్కిలిట్ఠో. ఞాణగ్గీతి తస్స కోధో ధూమో. ముసావాదోవ మోసవజ్జం. యథా ఞాణే సతి ముసావాదో నత్థి, ఏవం ముసావాదే సతి ఞాణమ్పీతి తేన తం నిరోధితం వియ హోతీతి ఆహ – ‘‘ముసావాదేన పటిచ్ఛన్నం ఞాణ’’న్తి. యథా సుజాయ వినా బ్రాహ్మణానం యాగో న ఇజ్ఝతి, ఏవం పహూతజివ్హాయ వినా సత్థు ధమ్మయాగో న ఇజ్ఝతీతి జివ్హా సుజాపరియాయా వుత్తా. జోతి ఠియతి ఏత్థాతి జోతిట్ఠానం వేది, యం అగ్గికుణ్డం. సత్తానం హదయం జోతిట్ఠానం ఞాణగ్గినో తత్థ సముజ్జలనతో. అత్తాతి చిత్తం ‘‘ఆహితో అహం మానో ఏత్థా’’తి కత్వా.
ధమ్మో రహదోతి అస్సద్ధియాదిఆలసియాభావతో కిలేసమలపక్ఖాలనతో పరమగ్గినిబ్బుతావహనతో అరియమగ్గధమ్మో అనావిలో రహదో. హేట్ఠుపరియవాలుకాతి విపరివత్తితవాలుకా హుత్వా. ఆలుళాతి ఆకులజాతా. పణ్డితానం పసత్థోతి పణ్డితానం పురతో సేట్ఠో. సేట్ఠభావేన సన్తో పాసంసో హుత్వా కిలేసే భిన్దతి సముచ్ఛిన్దతీతి సబ్భీతి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘ఉత్తమట్ఠేనా’’తి. తథా చాహ భగవా ‘‘మగ్గానట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో’’తి (ధ. ప. ౨౭౩).
వచీసచ్చన్తి ఇమినా ‘‘చతురఙ్గసమన్నాగతా వాచా సుపరిసుద్ధా హోతీ’’తి సమ్మావాచం దస్సేతి. సచ్చసంయమపదేహి దస్సితా మగ్గధమ్మా ఇధ ‘‘ధమ్మో’’తి అధిప్పేతాతి ఆహ – ‘‘ధమ్మోతి ఇమినా…పే… దస్సేతీ’’తి. మగ్గసచ్చం గహితం అనన్తరగాథాయ అనేకేహి విసేసేత్వా వుత్తత్తా. అత్థతోతి పుబ్బఙ్గమత్తాదిఅత్థతో. తాయ హి సకిచ్చం కరోన్తియా ఇతరే సబ్బేపి తదనువత్తికా హోన్తి. తగ్గతికత్తాతి సమ్మాదిట్ఠియా ఉపకారకభావేన తాయ సమానగతికత్తా. ఆరమ్మణఞ్హి వితక్కేనాహటం పఞ్ఞా విచినితుం సక్కోతి. తథా హి సో పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన సఙ్గహం గతో. ధమ్మోతి సభావతో సమాధి గహితో, ఇతరే ద్వే తదుపకారత్తా. తథా హి ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; మ. ని. ౩.౧౯౭; సం. ని. ౫.౩౭౮) సమాధి ‘‘ధమ్మో’’తి వుత్తో. పరమత్థసచ్చం గహితం సబ్బేసం సేట్ఠభావతో. యథాహ – ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪). అత్థతోతి తతో ఏవ పరమత్థతో, అనన్తరం వుచ్చమానానం వా మగ్గధమ్మానం ఆరమ్మణభావతో. పఞ్చఙ్గాని గహితాని తాసం మగ్గభావతో. తీణి అఙ్గాని. బ్రహ్మచరియం నామాతి ఏతం నిబ్బానగామి ఉత్తమట్ఠేన మగ్గబ్రహ్మచరియం నామ. మజ్ఝే సితాతి లీనుద్ధచ్చాదిఅన్తద్వయవివజ్జనేన మజ్ఝే మజ్ఝిమపటిపదాభావనం నిస్సితా. సస్సతుచ్ఛేదగ్గహణం హేత్థ పధానతాయ నిదస్సనమత్తం. సేట్ఠప్పత్తీతి సేట్ఠభావప్పత్తి. త-కారో పదసన్ధికరోతి ‘‘స ఉజుభూతేసూ’’తి వత్తబ్బే మజ్ఝే త-కారో పదసన్ధికరో, ‘‘స దుజ్జుభూతేసూతి కేచి పఠన్తి, తేసం ద-కారో పదసన్ధికరో. స-ఇతి సున్దరికో బ్రాహ్మణో వుత్తోతి కత్వా ఆహ ‘‘స త్వ’’న్తి, సో త్వన్తి అత్థో. ధమ్మో సారియో పరిధానభూతా అలఙ్కారా ఏతస్సాతి ధమ్మసారీ. అథ వా ధమ్మేహి సారితవాతి ధమ్మసారీ, తేహి సారేత్వా ఠితవాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘కుసలధమ్మేహీ’’తిఆది.
సున్దరికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. బహుధీతరసుత్తవణ్ణనా
౧౯౬. సమన్తతోతి దక్ఖిణవామానం వసేన సమన్తతో. ఊరుబద్ధాసనన్తి ఊరూనం బన్ధనవసేన నిసజ్జనం. ద్విన్నం ఊరూనం అఞ్ఞమఞ్ఞబన్ధనవసేన ఆభుజితాకారం సన్ధాయాహ ‘‘ఆభుజిత్వాతి బన్ధిత్వా’’తి. హేట్ఠిమకాయస్స అనుజుకం ఠపనం నిసజ్జావచనేనేవ బోధితన్తి ‘‘ఉజుం కాయ’’న్తి ఏత్థ కాయ-సద్దో ఉపరిమకాయవిసయోతి ఆహ ‘‘ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా’’తి. తం పన ఉజుకట్ఠపనం సరూపతో పయోజనతో చ దస్సేతుం ‘‘అట్ఠారసా’’తిఆది వుత్తం. పరిముఖన్తి ఏత్థ పరి-సద్దో అభిసద్దేన సమానత్థోతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానాభిముఖ’’న్తి, బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణతో నివారేత్వా కమ్మట్ఠానంయేవ పురేక్ఖతోతి అత్థో. పరిగ్గహట్ఠో ‘‘పరిణాయికా’’తిఆదీసు వియ. ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో ‘‘సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖ’’న్తిఆదీసు వియ. పటిపక్ఖతో నిగ్గమనట్ఠో హి నియ్యానట్ఠో, తస్మా పరిగ్గహితనియ్యానన్తి సబ్బథా గహితసమ్మోసం పరిచ్చత్తసమ్మోసం సతిం కత్వా పరమం సతినేపక్కం ఉపట్ఠపేత్వాతి అత్థో. ఛబ్బణ్ణా…పే… నిసీది బ్రాహ్మణస్స పసాదసఞ్జాననత్థం. అటవిముఖా చరమానాతి గోచరం గణ్హన్తా.
అజ్జసట్ఠిన్తి అజ్జ ఛన్నం పూరణీ సట్ఠీ దివసవుత్తి, అజ్జ ఆదిం కత్వా ఛ దివసేతి అత్థో. అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. అజ్జ ఛదివసమత్తకాతి అజ్జతో ఛట్ఠదివసమత్తకా. లామకాతి నిహీనా నిప్ఫలా. తేనాహ ‘‘తిలఖాణుకా’’తిఆది.
ఉస్సాహేనాతి ఉద్ధం ఉద్ధం పసారేన అభిభవనేన. తం పన నేసం అభిభవనం దస్సేతుం ‘‘కణ్ణనఙ్గుట్ఠాదీనీ’’తిఆదిమాహ.
‘‘ఉప్పాటకపాణకా’’తి తచం ఉప్పాటేత్వా వియ ఖాదకపాణకా ఊకామఙ్గులాదయో.
కళారపిఙ్గలాతి నిక్ఖన్తపిఙ్గలక్ఖికా, కళారపిఙ్గలాతి వా రత్తగత్తా చ పిఙ్గలచక్ఖుకా చ. తిలకాహతాతి ఆహతతిలకా, తిలప్పమాణేహి బిన్దూహి సమన్తతో సన్థతసరీరా.
పటిగాథాహి బ్రాహ్మణస్స ధమ్మదేసనం వడ్ఢేసీతి పకతియా తస్స అత్తనా కథేతబ్బం ధమ్మదేసనం పబ్బజ్జాగుణకిత్తనవసేన సత్తహి వడ్ఢేసి. పబ్బజిత్వాతి ఇణాయికానం అత్తనో పలిబోధం తథా తథా జానాపేత్వా పబ్బజిత్వా.
యథా చ తత్థ భగవా పటిపజ్జి, తం దస్సేతుం ‘‘పున దివసే’’తిఆది వుత్తం.
తం తం కులఘరం పేసేత్వాతి తం తం తస్స బ్రాహ్మణస్స ధీతరం తస్స తస్సానుచ్ఛవికస్స బ్రాహ్మణస్స దేన్తో తం తం కులఘరం పేసేత్వా బ్రాహ్మణధమ్మే గరుకరణాభావతో.
‘‘నట్ఠే మతే పబ్బజితే, నపుంసకేపి భత్తరి;
ఇత్థియా పతిసేట్ఠాయ, న అఞ్ఞో పతి ఇచ్ఛియో’’తి. –
అయఞ్హి బ్రాహ్మణధమ్మో. అయ్యికట్ఠానేతి మాతామహిట్ఠానే ఠపేసి సత్థు చిత్తారాధనవసేనాతి.
బహుధీతరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఉపాసకవగ్గో
౧. కసిభారద్వాజసుత్తవణ్ణనా
౧౯౭. దక్ఖిణాగిరిస్మిన్తి దక్ఖిణాగిరిజనపదే, తస్మిం దక్ఖిణాగిరిజనపదే దక్ఖిణాగిరివిహారే. ఖన్ధేసు ఠపేత్వా యుగే యోత్తేహీతి యోత్తరజ్జూహి యుత్తాని పయోజితాని ఇచ్చేవ అత్థో.
పఠమదివసేతి వపనదివసేసు పఠమదివసే ఆరద్ధదివసే. పఞ్చఙ్గానిపి పరిపుణ్ణాని, పగేవ ఇతరఙ్గానీతి దస్సేతుం ‘‘పరిపుణ్ణపఞ్చఙ్గా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. హరితాలమనోసిలాఅఞ్జనేహి ఉరత్థనాదీసు ఠపితత్తా ఆభాయ ఉజ్జలగత్తా. అవసేసా బలీబద్దా. కిలన్తగోణం మోచేత్వా అకిలన్తస్స యోజనం కిలన్తపరివత్తనం.
సీహకుణ్డలానీతి సీహముఖకుణ్డలాని. బ్రహ్మవేఠనన్తి బ్రహ్మునో వేఠనసదిసం, అస్సనఖవేఠనసదిసన్తి అత్థో.
బుద్ధానం కిచ్చాని కాలవసేన విభత్తాని పఞ్చ కిచ్చాని భవన్తి. పురేభత్తకిచ్చన్తి భత్తతో పుబ్బే బుద్ధేన కాతబ్బకిచ్చం. వీతినామేత్వాతి ఫలసమాపత్తియా కాలం వీతినామేత్వా. కదాచి ఏకోతిఆది తేసం తేసం వినేయ్యానం వినయనానురూపపటిపత్తిదస్సనం. పకతియాతి పకతిబుద్ధవేసేన. బుద్ధానం హి రూపకాయస్స అసీతిఅనుబ్యఞ్జనపటిమణ్డిత-బాత్తింసమహాపురిస- లక్ఖణ-కాయప్పభా-బ్యామప్పభా-కేతుమాలావిచిత్తతా బుద్ధవేసో. కదాచి అనేకేహి పాటిహారియేహి వత్తమానేహీతి ఇమినా పారమీనం నిస్సన్దభూతాని పాటిహారియాని రుచివసేనేవ పకాసనకాని భవన్తి, న సబ్బదాతి దస్సేతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఇన్దఖీలస్స అన్తో ఠపితమత్తే దక్ఖిణపాదే’’తిఆదివచనం సమత్థితం హోతి. భగవతో కాయే పీతరస్మీనం యేభుయ్యతాయ ‘‘సువణ్ణరససిఞ్చనాని వియా’’తి వత్వా కాయమ్హి నీలాదిరస్మీహి తహం తహం పీతమిస్సితం సన్ధాయ ‘‘విచిత్రపటపరిక్ఖిత్తాని వియ చా’’తి వుత్తం. మధురేనాకారేన సద్దం కరోన్తి తుట్ఠరవరవనతో.
తత్థాతి విహారే. గన్ధమణ్డలమాళేతి హత్థేన కతపరిభణ్డే సమోసరితగన్ధపుప్ఫదామే మణ్డలమాళే.
ఉపట్ఠానేతి పముఖే. ‘‘ఓవదతీ’’తి వత్వా తత్థోవాదం సామఞ్ఞతో దస్సేతుం, ‘‘భిక్ఖవే’’తిఆది వుత్తం. సమ్పత్తీతి చక్ఖాదిఇన్ద్రియపారిపూరి చేవ హత్థాదిసమ్పదా చ. సమస్సాసితకాయో కిలమథవినోదనేన. ‘‘తఞ్చ ఖో సమాపజ్జనేనా’’తి వదన్తి. దుతియభాగేతి ఇమినా అపరభాగం తయో భాగే కత్వా తత్థ పురిమభాగం సేయ్యనిసజ్జావసేన సమాపత్తీహి వీతినామేతీతి దస్సేతి. లోకన్తి రాజగహాదీసు యం తదా ఉపనిస్సాయ విహరతి, తత్థ అఞ్ఞత్థ వా బుజ్ఝనకం వినేయ్యసత్తలోకం బుద్ధచక్ఖునా వోలోకేతి. కాలయుత్తన్తి తేసం ఇన్ద్రియపరిపాకకాలానురూపం. సమయయుత్తన్తి తస్సేవ వేవచనం. సమయయుత్తన్తి వా తేహి ఆజానితబ్బవిసేసపటిలాభానురూపం.
పటిసల్లీనోతి కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా సమాపత్తిం సమాపన్నో. అధిప్పాయం సమ్పాదేన్తో తం అవిరాధేన్తో, అజ్ఝాసయానురూపన్తి అత్థో.
సకల…పే… దేవతాయోతి ఏత్థ లోకధాతుసాకల్యం దట్ఠబ్బం, న దేవతాసాకల్యం. న హి మహాసమయే వియ సబ్బదా మజ్ఝిమయామే దససహస్సచక్కవాళే సబ్బత్థ సబ్బా దేవతా సత్థు సమీపం ఉపగచ్ఛన్తి. కిలాసుభావో కిలమథో.
విహారచీవరపరివత్తనవసేనాతి విహారే నివత్థనివాసనపరివత్తనవసేన. ఆదియిత్వాతి పారుపనవసేన గహేత్వా. తేనాహ ‘‘ధారేత్వా’’తి. భిక్ఖాచారన్తి భిక్ఖత్థం చరితబ్బట్ఠానం.
అతిరోచమానన్తి తం తం అతిక్కమిత్వా సమన్తతో సబ్బదిసాసు విరోచమానం. సరీరప్పభన్తి అత్తనో సరీరప్పభం. జఙ్గమం వియ పదుమసరన్తి రతనమయకిఞ్జక్ఖం రజతమయకణ్ణికం సమన్తతో సమ్ఫుల్లితకఞ్చనపదుమం సఞ్చారిమసరం వియ. గగనతలన్తి అబ్భమహికాదిఉపక్కిలేసవిగమేన సువిసుద్ధఆకాసతలం వియ. తమ్పి హి తారాగణకిరణజాలసముజ్జలతాయ సమన్తతో విరోచతి. కనకసిఖరన్తి కనకగిరిసిఖరం. సిరియా జలమానన్తి సబ్బసో అనవజ్జాయ సబ్బాకారేన పరిపుణ్ణకాయతాయ అనఞ్ఞసాధారణాయ రూపకాయసిరియా సముజ్జలం, యస్సా రుచిరభావో విద్ధే విగతవలాహకే పుణ్ణమాసియం పరిపుణ్ణకలమనోమమణ్డలం చన్దమణ్డలం అతిరోచతి, పభస్సరభావో సహస్సరంసికిరణతేజోజాలసముజ్జలం సూరియమణ్డలం అభిభవతి, హేమసముజ్జలభావో తదుభయే అభిభుయ్య పవత్తమానం ఏకక్ఖణే దససహస్సిలోకధాతువిజ్జోతనసమత్థ-మహాబ్రహ్మునో పభాసముదయం అభివిహచ్చ భాసతి తపతి విరోచతి.
సమన్తపాసాదికేతి సమన్తతో పసాదావహే. తఞ్చ ఖో సబ్బసో సరితబ్బతాయాతి ఆహ ‘‘పసాదనీయే’’తి. ఉత్తమదమథసమథమనుప్పత్తేతి కాయవాచాహి అనుత్తరం దన్తభావఞ్చేవ అనుత్తరం చిత్తవూపసమఞ్చ సమ్పత్తే. అప్పసాదేనాతి పసాదాభావేన, పసాదపటిక్ఖేపేన వా అస్సద్ధియేన. ఉభయథాపి నోతి అప్పసాదో మచ్ఛరియన్తి ఉభయథాపి నో ఏవ, అథ ఖో అనత్తమనతాయ ఉపారమ్భాధిప్పాయేన అపసాదేన్తో, భగవతో ముఖతో కిఞ్చి దేసేతుకామో వా ఏవమాహ. తత్థ కారణం దస్సేన్తో ‘‘భగవతో పనా’’తిఆదిమాహ. అతిత్తన్తి తిత్తిం అగచ్ఛన్తం. కమ్మభఙ్గన్తి కమ్మహానిం.
తిక్ఖపఞ్ఞో ఏస బ్రాహ్మణో, తథా హి న చిరస్సేవ అరహత్తం సచ్ఛికరిస్సతి. కథాపవత్తనత్థమ్పి ఏవమాహ – ‘‘ఏవం అహం ఇమస్స కఞ్చి ధమ్మం సోతుం లభిస్సామీ’’తి. వేనేయ్యవసేనాతి అత్తనో కసనకారిభావకిత్తనముఖేన వినేతబ్బపుగ్గలవసేన.
ఓళారికానీతి పాకతికాని. ‘‘ఏస ఉత్తమదక్ఖిణేయ్యో’’తి సఞ్జాతబహుమానో. పాళియం ‘‘యుగం వా నఙ్గలం వా’’తి వా-సద్దో అవుత్తవికప్పత్థో. తేన బీజాదిం సఙ్గణ్హాతి, తస్మా బీజం వా ఈసం వా పరిగ్గహయోత్తాని వాతి అయమత్థో దస్సితో హోతి. తథా హి భగవా బ్రాహ్మణస్స పటివచనం దేన్తో ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తిఆదిమాహ. పుబ్బధమ్మసభాగతాయాతి పఠమం గహితధమ్మసభాగతాయ. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం అట్ఠకథారుళ్హమేవ గహేతబ్బఞ్చ సద్దతో అత్థాపత్తితో వా ఇధ దట్ఠబ్బం. బుద్ధానం ఆనుభావో అయం, యదిదం పసఙ్గాగతధమ్మముఖేన దేసనం ఆరభిత్వా వేనేయ్యవినయనం.
అననుసన్ధికాతి పుచ్ఛానుసన్ధివసేన అననుసన్ధికా. ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన. ఏత్థాతి ఏతిస్సా దేసనాయ. సోతి భగవా. తస్సాతి బ్రాహ్మణస్స. అనుకమ్పాయాతి అసబ్బఞ్ఞూ హి సతిపి అనుకమ్పాయ పుచ్ఛితమత్తే తిట్ఠేయ్య, తథా జానన్తోపి అననుకమ్పకో, భగవా పన ఉభయధమ్మపారిపూరియా ‘‘ఇదం అపుచ్ఛిత’’న్తి అపరిహాపేత్వా కథేతి. సమూలన్తిఆదినా సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ బీజస్స కసియా మూలభావో నానన్తరియతో తప్పమాణవిధానతో చాతి ఆహ ‘‘తస్మిం…పే… కత్తబ్బతో’’తి. తేన అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ బీజస్స కసియా మూలభావం విభావేతి. కుసలాతి ఇమినా అకుసలా తతో అఞ్ఞథాపి కరోన్తి, తం పన అప్పమాణన్తి దస్సేతి.
తస్సాతి బ్రాహ్మణస్స బీజట్ఠానియస్స ధమ్మస్స చ ఉపకారభావతో. ధమ్మసమ్బన్ధసమత్థభావతోతి తథా వుత్తధమ్మస్స ఫలేన సమ్బన్ధితుం యోజేతుం సమత్థభావతో. తపో వుట్ఠీతి వుత్తవచనం సన్ధాయ వుత్తం. సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం పాకటం కాతుం ‘‘అయం హీ’’తిఆది వుత్తం. కస్సకస్స ఉపకారస్స బీజస్స అనన్తరం వుట్ఠి వుచ్చమానా అట్ఠానే వుత్తా నామ న హోతి. కస్మా? బీజస్స వప్పకాలే అనురూపాయ వుట్ఠియా ఇచ్ఛితబ్బతో, తస్మా అవసానే మజ్ఝే వా వుచ్చమానాయ ధమ్మసమ్బన్ధసమత్థతా తస్సా విభావితా న సియా. అత్తనో అవిసయేతి ఝానాదిఉత్తరిమనుస్సధమ్మే. పచ్ఛాపీతి కసిసమ్భారకథనతో పచ్ఛాపి. వత్తబ్బోతి ఏకన్తేన వత్తబ్బో. తదనన్తరంయేవాతి బీజానన్తరంయేవ. వుచ్చమానా వుట్ఠి సమత్థా హోతి, బీజస్స ఫలేన సమ్బన్ధనే సమత్థాతి దీపితా హోతి అనన్తరవచనేనేవ తస్సా ఆసన్నఉపకారత్తదీపనతో.
సమ్పసాదలక్ఖణాతి పసీదితబ్బే వత్థుస్మిం సమ్మదేవ పసీదనలక్ఖణా. ఓకప్పనలక్ఖణాతి సద్ధేయ్యవత్థునో ఏవమేతన్తి పక్ఖన్దనలక్ఖణా. మూలబీజన్తిఆదీసు మూలమేవ బీజం మూలబీజం. ఏస నయో సేసేసుపి బీజగామస్స అధిప్పేతత్తా. భూతగామో పన మూలం బీజం ఏతస్సాతి మూలబీజన్తిఆదినా వేదితబ్బో. బీజబీజన్తి పఞ్చమం పన పచ్చయన్తరసమవాయే సదిసఫలుప్పత్తియా విసేసకారణభావతో విరూహనసమత్థే సారఫలే నిరుళ్హో బీజసద్దో తదత్థసిద్ధియా మూలాదీసుపి కేసుచి పవత్తతీతి తతో నివత్తనత్థం ఏకేన బీజ-సద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘బీజబీజ’’న్తి ‘‘దుక్ఖదుక్ఖం రూపరూప’’న్తి చ యథా. ఏవమ్పి ఇమినా అత్థేన ఇమస్సపి నిప్పరియాయోవ బీజభావోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తం సబ్బమ్పి…పే… గచ్ఛతీ’’తి.
ఇదాని కథఞ్చి వత్తబ్బే సద్ధాయ ఓపమ్మత్తే బీజే సద్ధాయ బీజభావం విభావేతుం ‘‘తత్థ యథా’’తిఆది ఆరద్ధం. కామం సద్ధూపనిసం సీలం, తథాపి సమాధిస్స వియ సబ్బేసమ్పి అనవజ్జధమ్మానం ఆదిమూలభావతో సద్ధాయపి పతిట్ఠా హోతీతి ఆహ ‘‘హేట్ఠా సీలమూలేన పతిట్ఠాతీ’’తి. యస్మా సబ్బస్సేవ పుగ్గలస్స సద్ధావసేన సమథవిపస్సనారమ్భో, తస్మా సా ‘‘ఉపరి సమథవిపస్సనఙ్కురం ఉట్ఠాపేతీ’’తి వుత్తా. తన్తి ధఞ్ఞబీజం. పథవిరసం ఆపోరసన్తి ససమ్భారపథవీఆపేసు లబ్భమానం రసం. గహేత్వాతి పచ్చయపరమ్పరాయ గహేత్వా. ధఞ్ఞపరిపాకగహణత్థన్తి ధఞ్ఞపరిపాకనిబ్బత్తిఅత్థం. రసన్తి సద్ధాసీలమూలహేతుసమథవిపస్సనాభావనారసం ఆదియిత్వా. అరియమగ్గనాళేనాతి అరియమగ్గసోతేన అరియఫలధఞ్ఞపరిపాకగహణత్థన్తి అరియఫలమేవ ధనాయితబ్బతో ధఞ్ఞం తస్స నిబ్బత్తిఅత్థం. ధఞ్ఞనాళం నామ కణ్డస్స నిస్సయభూతో పచ్ఛిమదేసో, కణ్డో తబ్భన్తరో తంనిస్సయోయేవ దణ్డో. పసవో నామ పుప్ఫం. వుద్ధిన్తి అవయవపారిపూరివసేన వుద్ధిం. విరూళ్హిన్తి మూలసన్తానదళ్హతాయ విరుళ్హతం. వేపుల్లన్తి పత్తనాళాదీహి విపులభావం. ఖీరం జనేత్వాతి తరుణసలాటుకభావప్పత్తియా తణ్డులస్స బీజస్స బీజభూతం ఖీరం ఉప్పాదేత్వా. ఏసాతి సద్ధా. పతిట్ఠహిత్వాతి కమ్మపథాకమ్మపథసమ్మాదిట్ఠిసహితేన ఆదితో పవత్తసీలమత్తేన పతిట్ఠహిత్వా. వుద్ధిన్తిఆదీసు సుపరిసుద్ధాహి సీలచిత్తవిసుద్ధీహి వుద్ధిం, దిట్ఠికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధీహి విరూళ్హిం. మగ్గామగ్గపటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీహి వేపుల్లం పత్వా. ఞాణదస్సనవిసుద్ధిఖీరన్తి సాదురససువిసుద్ధిభావతో ఞాణదస్సనవిసుద్ధిసఙ్ఖాతం ఖీరం జనేత్వా. అనేక…పే… ఫలన్తి అనేకపటిసమ్భిదా-అనేకాభిఞ్ఞాణపరిపుణ్ణం అరహత్తఫలసీసం నిప్ఫాదేతి.
బీజకిచ్చకరణతోతి బీజకిచ్చస్స కరణతో. యఞ్హి తంసదిసస్స విసదిసస్స చ అత్తనో ఫలస్స పతిట్ఠాపనసమ్బన్ధననిప్ఫాదనసఙ్ఖాతం బీజస్స కిచ్చం, తస్స కరణతో నిబ్బత్తనతో ‘‘ఏవం సద్ధా బీజకిచ్చ’’న్తి వుత్తం. ఇమినా అనఞ్ఞసాధారణం సద్ధాయ కుసలధమ్మానం బీజభావం దస్సేతి. సా చాతిఆదినా తమేవత్థం సమత్థేతి. ఇదాని తత్థ ఆగమం దస్సేన్తో ‘‘సద్ధాజాతో’’తిఆదిమాహ. తేన యథా సప్పురిసూపనిస్సయస్స సద్ధమ్మస్సవనస్స చ, ఏవం అనవసేసాయ సమ్మాపటిపత్తియా సద్ధా మూలకారణన్తి దస్సేతి.
ఇన్ద్రియసంవరో వీరియఞ్చ అకుసలధమ్మే, దుక్కరకారికా ధుతఙ్గఞ్చ అకుసలధమ్మే చేవ కాయఞ్చ తపతి విబాధతీతి తపోతి వుచ్చతి. ఇన్ద్రియసంవరో అధిప్పేతో వీరియస్స ధోరయ్హభావేన గయ్హమానత్తా, ఇతరేసం వుట్ఠిభావస్స అనుయుఞ్జమానత్తా. ఆది-సద్దేన కలలఙ్గారవుట్ఠిఆదీనం సఙ్గహో. సమనుగ్గహితన్తి ఉపగతం. విరుహనామిలాయననిప్ఫత్తివచనేహి ధఞ్ఞబీజసన్తానస్స వియ తేసం వుద్ధియా సద్ధాబీజసన్తానస్స తపోవుట్ఠియా ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు ఉపకారతం దస్సేతి.
పురిమపదేసుపీతి అపి-సద్దేన పరపదేసుపీతి అత్థో దట్ఠబ్బో ‘‘హిరీ మే ఈసా, మనో మే యోత్త’’న్తి ఇచ్ఛితత్తా, ‘‘సతి మే’’తి ఏత్థ మే-సద్దో ఆనేత్వా యోజేతబ్బో. ఉదకమ్పి తావ దాతబ్బం హోతి నదీతళాకాదితో ఆనేత్వా. వీరియబలీబద్దే చతుబ్బిధే యోజేత్వా. నిచ్చకాలం అత్థీతి వచనసేసో.
సహ విపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞా అధిప్పేతా అమతప్ఫలాయ కసియా అధిప్పేతత్తా. విపస్సనా పఞ్ఞా చాతి దువిధాపి పఞ్ఞా ఉపనిస్సయా హోతి విసిట్ఠభావతో. తేనాహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. పఞ్ఞాతి పకారేహి జానాతీతి పఞ్ఞా. పఞ్ఞవతం పఞ్ఞా పురతో హోతి యోనిసోమనసికారస్స విసేసపచ్చయభావతో, సహజాతాధిపతీసు చ ఉక్కట్ఠభావతో. సిరీతి సోభగ్గం. సతం ధమ్మా సద్ధాదయో, అన్వాయికాతి అనుగామినో. ఈసాబద్ధా హోతీతి హిరిసఙ్ఖాతఈసాయ బద్ధా హోతి, పఞ్ఞాయ కదాచి అప్పయోగతో మనోసీసేన సమాధి ఇధ వుత్తోతి ఆహ ‘‘మనోసఙ్ఖాతస్స సమాధియోత్తస్సా’’తి. సమం ఉపనేత్వా బన్ధిత్వా బద్ధరజ్జుకత్తా సమాధియోత్తం. ఏకతో గమనన్తి లీనచ్చారద్ధసఙ్ఖాతం ఏకపస్సతో గమనం వారేతి. మజ్ఝిమాయ విపస్సనావీథియా పటిపాదనతో కాయాదీసు సుభసుఖనిచ్చత్తభావవిగమనే పఞ్ఞాయ విసేసపచ్చయా సతీతి వుత్తం – ‘‘సతియుత్తా పఞ్ఞా’’తి తస్సా సతివిప్పయోగాసబ్భావతో. సన్తతిఘనాదీనం అయం విసేసో – పురిమపచ్ఛిమానం ధమ్మానం నిరన్తరతాయ ఏకీభూతానం వియ పవత్తి సన్తతిఘనతా, ఏకసమూహవసేన ఏకీభూతానమివ పవత్తి సమూహఘనతా, దుబ్బిఞ్ఞేయ్యకిచ్చభేదవసేన ఏకీభూతానమివ పవత్తి. కిచ్చఘనతా, ఏకారమ్మణవసేన ఏకీభూతానమివ పవత్తి ఆరమ్మణఘనతా. సబ్బేసం, సబ్బాని వా కిలేసానం మూలసన్తానకాని సబ్బ…పే… సన్తానకాని. అనుప్పయోగో హి అత్థో. పదాలేతీతి భిన్దతి సముచ్ఛిన్దతి. సా చ ఖో ‘‘పదాలేతీ’’తి వుత్తా లోకుత్తరావ పఞ్ఞా అనుసయప్పహానస్స అధిప్పేతత్తా. సన్తతిఘనాదిభేదనా పన లోకియాపి హోతి విపస్సనావసేన ఘనవినిబ్భోగస్స నిప్ఫాదనతో. తేనాహ ‘‘ఇతరా పన లోకికాపి సియా’’తి.
హిరీయతీతి లజ్జతి, జిగుచ్ఛతీతి అత్థో. తస్మా ‘‘పాపకేహి ధమ్మేహీ’’తి నిస్సక్కవచనం దట్ఠబ్బం, హేతుమ్హి వా కరణవచనం. ఓత్తప్పమ్పి గహితమేవ, న హి లజ్జనం నిబ్భయం పాపభయం వా అలజ్జనం అత్థీతి. రుక్ఖలట్ఠీతి రుక్ఖదణ్డో. తేన పదేసేన కసనతో విసేసతో నఙ్గలన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ఈసా యుగనఙ్గలం ధారేతీ’’తి. కామం పఞ్ఞారహితా హిరీ అత్థి, హిరిరహితా పన పఞ్ఞా నత్థేవాతి ఆహ ‘‘హిరి…పే… అభావతో’’తి. సన్ధిట్ఠానే కమ్పనాభావతో అచలం. థిరభావేన అసిథిలం. హిరిపటిబద్ధపఞ్ఞా పటిపక్ఖవసేన చ అసిథిలభావేన చ అచలా అసిథిలాతి ఆహ ‘‘అబ్బోకిణ్ణా అహిరికేనా’’తి. నాళియా మినమానపురిసో వియ ఆరమ్మణం మునాతి పరిచ్ఛేదతో జానాతీతి మనో. మనోసీసేనాతి మనసో అపదేసేన. తంసమ్పయుత్తోతి ఇమినా కున్తసహచరణతో పురిసో కున్తో వియ మనసహచరణసమాధి ‘‘మనో’’తి వుత్తోతి దస్సేతి. సారథినాతి కస్సకేన. సో హి ఇధ బలీబద్దానం సారణతో పాచనతో ‘‘సారథీ’’తి అధిప్పేతో. ఏకాబన్ధనన్తి ఏకాబద్ధకరణం. సకకిచ్చేతి సకకిచ్చేన యుత్తే. తేన హి ఈసాదీసు యథారహం బన్ధిత్వా ఏకాబద్ధేసు కతేసు నఙ్గలేసు కిచ్చం ఇజ్ఝతి, నో అఞ్ఞథాతి తం ‘‘సకకిచ్చే పటిపాదేతీ’’తి వుత్తం. అవిక్ఖేపసభావేనాతి అత్తనో అవిక్ఖేపసభావేన. బన్ధిత్వాతి సహజాతాదిపచ్చయభావేన అత్తనా సమ్బన్ధిత్వా. సకకిచ్చేతి హిరీఆదీహి యథాసకం కత్తబ్బే కిచ్చే.
చిరకతాదిమత్థన్తి చిరభాసితమ్పి అత్థం. సరతి అనుస్సరతి కాయాదిం అసుభాదితో నిజ్ఝాయతి. ఫాలేతీతి పదాలేతి. పాజేన్తి గమేన్తీతి తం పాజనం. ఇధ ఇమస్మిం సుత్తే ‘‘పాచన’’న్తి వుత్తం జ-కారస్స చ-కారం కత్వా. ఫాలపాచనన్తి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘యథా హి బ్రాహ్మణ…పే… సతీ’’తి వుత్తం. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘తత్థ యథా’’తిఆదిమాహ. నఙ్గలం అనురక్ఖతి భిజ్జనఫాలనతో. పురతో చస్స గచ్ఛతీతి అస్స నఙ్గలస్స కస్సనే భూమియా విలిఖనే పురతో గచ్ఛతి పుబ్బఙ్గమా హోతి. గతియోతి పవత్తియో. సమన్వేసమానాతి సరణవసేన గవేసమానా. ఆరమ్మణే వా కాయాదికే ఉపట్ఠాపయమానా అసుభాదివసేన పఞ్ఞానఙ్గలం రక్ఖతి. సభావాసభావూపగమే ఫాలో వియ నఙ్గలస్స ‘‘ఆరక్ఖా’’తి వుత్తా ‘‘సబ్బానత్థతో సతి రక్ఖతీ’’తి కత్వా. తథా హేసా ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా. చిరకతచిరభాసితానం అసమ్ముస్సనవసేన సతి పఞ్ఞానఙ్గలస్స పురతో హోతీతి వత్వా తస్స పురతోభావం దస్సేతుం ‘‘సతి…పే… నో పముట్ఠే’’తి ఆహ. సతిపరిచితేతి సతియా పట్ఠాపితే. ‘‘ఉపట్ఠాపితే’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. సంసీదితుం న దేతీతి సకిచ్చకిరియాయ సంసీదనం కాతుం న దేతి. కోసజ్జసఙ్ఖాతం సంసీదనం కోసజ్జసంసీదనం.
పాతిమోక్ఖసంవరసీలం వుత్తం కాయికవాచసికసంయమస్స కథితత్తా. ఆహారే ఉదరే యతోతి పరిభుఞ్జితబ్బఆహారే సంయతభావదస్సనేన పరిభుఞ్జితబ్బతాయ చతూసుపి పచ్చయేసు సంయతభావో దీపితోతి ఆహ ‘‘ఆహారముఖేనా’’తిఆది. సంయతభావో చేత్థ పచ్చయహేతు అనేసనాభావోతి వుత్తం ‘‘నిరుపక్కిలేసోతి అత్థో’’తి. భోజనసద్దో ఆహారపరిభోగే నిరుళ్హోతి కత్వా వుత్తం ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞుతాముఖేనా’’తి. పరిభుఞ్జనట్ఠేన పన భోజనసద్దముఖేనాతి వుత్తే అధిప్పేతత్థో లబ్భతేవ. తేనాతి కాయగుత్తాతిఆదివచనేన. న విలుమ్పన్తీతి ‘‘దీపేతీ’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.
ద్వీహాకారేహీతి అదిట్ఠాదీనం అదిట్ఠాదివసేన దిట్ఠాదీనఞ్చ దిట్ఠాదివసేనాతి ఏవం ద్విప్పకారేహి. అవిసంవాదనం అవితథకథనం. ఛేదనం మూలప్పదేసే నికన్తనం. లుననం యత్థ కత్థచి ఛేదనం. ఉప్పాటనం ఉమ్మూలనం. అసితేనాతి దత్తేన, లాయితేనాతి అత్థో. విసంవాదనసఙ్ఖాతానం తిణానం, అట్ఠన్నం అనరియవోహారానన్తి అత్థో. యథాభూతఞాణన్తి నామ రూపపరిచ్ఛేదకఞాణం. సచ్చన్తి వేదితబ్బం అవిపరీతవుత్తికత్తా ‘‘ఛేదకం’’ ఛిన్దనకం. నిద్దానన్తి నిద్దాయకం. ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి దిట్ఠి ‘‘దిట్ఠిసచ్చ’’న్తి వుచ్చతి. ద్వీసు వికప్పేసూతి భావకత్తుసాధనవసేన ద్వీసు వికప్పేసు. ‘‘నిద్దాన’’న్తి ఉపయోగవసేనేవ అత్థో.
సీలమేవ ‘‘సోరచ్చ’’న్తి వుత్తం ‘‘పాణాతిపాతాదీహి సుట్ఠు ఓరతస్స కమ్మ’’న్తి కత్వా. సఙ్ఖారదుక్ఖాదీనం అభావతో సున్దరభావతో సున్దరే నిబ్బానే ఆరమ్మణకరణవసేన రతత్తా సురతో, అరహా. తస్స భావో సోరచ్చం, అరహత్తం. అప్పమోచనమేవ అచ్చన్తాయ పమోచనం న హోతి.
యదగ్గేన విపస్సనాయ పఞ్ఞాయ తంసహగతవీరియస్స చ నఙ్గలధోరయ్హతా, తథాపవత్తకుసలభావనాయ చ కసిభావో చ, తదగ్గేన తతో పురేతరం పవత్తపఞ్ఞావీరియపారమీనం నఙ్గలధోరయ్హతా, తథాపవత్తకుసలభావనాయ చ కసిభావో వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. ధురం వహతీతి ధోరయ్హం. యథావుత్తం ఘనన్తి అస్మిమానాదిభేదం ఘనం. వహితబ్బా ఆదిభూతా ధురా ఏతేసం అత్థీతి ధురా, పురిమధురవాహకా. తంమూలకా అపరం ధురం వహన్తా ధోరయ్హా. ధురా చ ధోరయ్హా చ ధురధోరయ్హం ఏకత్తవసేన. వహన్తన్తి కసనేన పవత్తన్తం.
కామయోగాదీహి యోగేహి ఖేమత్తా అనుపద్దవత్తా. తం నిబ్బానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స. వాహీయతి విపస్సనాయ సహగతం. అభిముఖం వాహీయతి మగ్గపరియాపన్నం. ఖేత్తకోటిన్తి ఖేత్తమరియాదం. దిట్ఠేకట్ఠేతి దిట్ఠియా సహజాతేకట్ఠే పహానేకట్ఠే చ. ఓళారికేతి ఉపరిమగ్గవజ్ఝే ఉపాదాయ వుత్తం, అఞ్ఞథా దస్సనపహాతబ్బాపి దుతియమగ్గవజ్ఝేహి ఓళారికాతి. అణుసహగతేతి అణుభూతే. ఇదం హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝే ఉపాదాయ వుత్తం. సబ్బకిలేసే అవసిట్ఠసబ్బకిలేసే పజహన్తం అనివత్తన్తం గచ్ఛతి పున పహాతబ్బతాయ అభావతో. అనివత్తన్తన్తి న నివత్తన్తం, యథా నివత్తనం న హోతి, ఏవం గచ్ఛతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘నివత్తనరహిత’’న్తిఆది. ఏతం పన తవ ధురధోరయ్హం.
ఏవమేసా కసీతి యథావుత్తస్స పచ్చామసనం. తేనాహ ‘‘నిగమనం కరోన్తో’’తి. వుత్తస్సేవ హి అత్థస్స పున వచనం. పఞ్ఞానఙ్గలేన సతిఫాలం ఆకోటేత్వాతి పఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన నఙ్గలేన సద్ధిం సతిఫాలస్స ఏకాబద్ధభావకరణేన ఆకోటేత్వా. కట్ఠాతి ఏత్థ ‘‘కసీ’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం ‘‘కట్ఠా కసీ’’తి. కమ్మపరియోసానన్తి యథావుత్తకసికమ్మస్స పరియోసానభూతం. యదిపి పుబ్బే ‘‘పఞ్ఞా మే యుగనఙ్గల’’న్తిఆదినా అత్తుద్దేసికవసేనాయం అమతప్ఫలా కసి దస్సితా, మహాకారుణికస్స పన భగవతో దేసనా సబ్బస్సపి సత్తనికాయస్స సాధారణా ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘సా ఖో పనేసా’’తిఆదిమాహ.
దివసేయేవాతి తందివసే ఏవ. ఆదిమాహాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన కథాపరియోసానే పాఠపదేసో గహితోతి తదఞ్ఞం ‘‘ఏవం వుత్తే’’తిఆదిపాఠం సన్ధాయ ‘‘తతో పరఞ్చా’’తి ఆహ.
కసిభారద్వాజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఉదయసుత్తవణ్ణనా
౧౯౮. ఏతం వుత్తన్తి ‘‘ఓదనేన పూరేసీ’’తి ఏతం వచనం వుత్తం. ‘‘గహేతుం సమత్థో నామ నాహోసీతి భగవతో అధిట్ఠానబలేనా’’తి వదన్తి. తం బ్రాహ్మణం వినేతుకామతాయ కిర భగవా తథా అకాసి.
ఉపారమ్భభయేనాతి పరూపవాదభయేన. అవత్వావ నివత్తో ‘‘అబ్భాగతోపి పాసణ్డో వాచామత్తేనపి న పూజేతబ్బో’’తి బ్రాహ్మణధమ్మే వుత్తత్తా. పక్కన్తోతి బ్రాహ్మణస్స ధమ్మం అవత్వా పక్కన్తో బ్రాహ్మణస్స న తావ ఞాణం పరిపక్కన్తి. ఏతం వచనం…పే… మగమాసి ‘‘పునప్పునఞ్చేవ వపన్తి బీజ’’న్తిఆదినా ధమ్మం కథేతుం అవస్సం ఆకఙ్ఖన్తో. పకారతో కస్సతీతి పకట్ఠకో, రసతణ్హాయ పకట్ఠోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘రసగిద్ధో’’తి.
‘‘పునప్పునఞ్చేవ వపన్తి బీజ’’న్తి ఇమం దేసనం ఆరభీతి సమ్బన్ధో. బీజన్తి చ ఇతి-సద్దో నిదస్సనత్థో వా. తేన అవయవేన సముదాయం నిదస్సేతి. ఓసక్కసీతి సఙ్కోచసి. వుత్తన్తి వపనం కతం. తస్మా వుత్తం ‘‘అలమేత్తావతా’’తి. ‘‘వస్సిత్వా’’తి వుట్ఠిం పవత్తేత్వా.
దేసనా…పే… దస్సేతి బ్రాహ్మణేన వుత్తం అయుత్తవచనం పరివట్టేన్తోపి దివసే దివసే భిక్ఖాచరియా నామ భిక్ఖూనం కాయగతా వుత్తీతి. ఖీరం హత్థేన నయన్తీతి వా ఖీరనికా. కిలమతీతి తంతంకిచ్చకరణవసేన ఖిజ్జతి. ఫన్దతీతి అనత్థసమాయోగవసేన విప్ఫన్దతి. అపునబ్భవాయాతి ఆయతిం అనుప్పత్తియా. మగ్గో నామాతి ఉపాయో నామ నిబ్బానం, తస్మిం లద్ధే పునబ్భవాభావతో. ‘‘పునప్పున’’న్తి వచనం ఉపాదాయ బీజవపనాదయో పునప్పునధమ్మా నామ జాతాతి ఆహ ‘‘సోళస పునప్పునధమ్మే దేసేన్తేనా’’తి.
ఉదయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. దేవహితసుత్తవణ్ణనా
౧౯౯. ఉదరవాతేహీతి వాతకతవిజ్ఝనతోదనాదివసేన అపరాపరం వత్తమానేహి ఉదరవాతేహి, తస్స వా వికారేహి. నిబద్ధుపట్ఠాకకాలే పన ధమ్మభణ్డాగారికోవ. అరఞ్ఞన్తి భగవతో భిక్ఖూనఞ్చ వసనట్ఠానభూతం తపోవనం. తం నిద్ధూమం హోతి ఉదకతాపనస్సపి అకరణతో. తస్మాతి యస్మా తస్స ఉణ్హోదకవిక్కిణనచరియాయ జీవికాకప్పనం హోతి, తస్మా.
వత్తమేతం తస్స పతికారత్థం పరికథాదీనమ్పి కాతుం లబ్భనతో. ఇదాని తత్థ కారణమ్పి సవిసయం దస్సేతుం ‘‘వణ్ణం హీ’’తిఆది వుత్తం. భగవా హి ఆయస్మతో ఉపవాణస్స దేవహితబ్రాహ్మణస్స తం సమ్భావితం భవిస్సతి తికిచ్ఛాపటియత్తం, తాయ చ అత్తనో రోగస్స వూపసమనం, తప్పసఙ్గేన చ దేవహితబ్రాహ్మణో మమ సన్తికం ఆగన్త్వా ధమ్మస్సవనేన సరణేసు సీలేసు చ పతిట్ఠహిస్సతీతి సబ్బమిదం ఞత్వా ఏవం ‘‘ఇఙ్ఘ మే త్వం, ఉపవాణ, ఉణ్హోదకం జానాహీ’’తి అవోచ. ఆగమనీయప్పటిపదం పుబ్బభాగప్పటిపదం పుబ్బభాగప్పటిపత్తిం కథేతుం వట్టతి అనుత్తరిమనుస్సధమ్మత్తా. సదేవకేన లోకేనాతి అనవసేసతో లోకస్స గహణం. ఫలవిసేసాకఙ్ఖాయ పూజేతబ్బాతి పూజనీయా, తే ఏవ ఇధ ‘‘పూజనేయ్యా’’తి వుత్తా. తథా ఆదరేన పూజేతబ్బతాయ సక్కారియా, ఆ-కారస్స రస్సత్తం, రి-సద్దస్స చ రే-ఆదేసం కత్వా ‘‘సక్కరేయ్యా’’తి వుత్తం. ‘‘అపచయేయ్యా’’తి వత్తబ్బే య-కారలోపం కత్వా ‘‘అపచేయ్యా’’తి వుత్తం. తేసన్తి సదేవకేన పూజనేయ్యాదీనం. హరితున్తి నేతుం.
ఏత్తకేనపీతి ఉపసఙ్కమనాదినా ఏత్తకేన అప్పమత్తకేనపి కతవత్తేన అయం కిత్తి…పే… సోమనస్సజాతో.
యజమానస్సాతి దేయ్యధమ్మం దేన్తస్స. దక్ఖిణాయ ఇజ్ఝనం నామ విపులఫలభావోతి ఆహ ‘‘మహప్ఫలో హోతీ’’తి. విదితన్తి పటివిద్ధపచ్చక్ఖకతం. ఆజానాతీతి వుత్థభవాదిం పరియాదాయ జానాతి పటివిజ్ఝతి. జానిత్వాతి చత్తారి సచ్చాని మగ్గపటిపాటియా పటివిజ్ఝిత్వా. అగ్గప్పత్తతాయ కతకిచ్చతం పత్తో. బ్రాహ్మణేన అత్తనా కతో కారో చ భగవతో ఏవ పచ్చుపట్ఠాతీతి తం దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా ఖీణాసవే యజనాకారేన యజన్తస్సా’’తి వుత్తం.
దేవహితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. మహాసాలసుత్తవణ్ణనా
౨౦౦. యస్మా తస్స బ్రాహ్మణస్స అనిస్సయస్స జిణ్ణభావేన విసేసతో కాయో లూఖో జాతో, జిణ్ణపిలోతికఖణ్డేహి సఙ్ఘటితం పావురణం, తస్మా ‘‘లూఖపావురణో’’తి పదస్స ‘‘జిణ్ణపావురణో’’తి అత్థో వుత్తో. పాటియేక్కన్తి పుత్తేసు ఏకమేకో ఏకమేకాయ వాచాయ విసుం విసుం.
సమ్పుచ్ఛనం నామ ఇధ సమ్మన్తనన్తి ఆహ ‘‘సద్ధిం మన్తయిత్వా’’తి. నన్దిస్సన్తి అభినన్దిం. అతీతత్థే హి ఇదం అనాగతవచనం. తేనాహ ‘‘నన్దిజాతో…పే… అహోసి’’న్తి. భుస్సన్తాతి నిబ్భుస్సనవసేన రవన్తా.
వయోగతన్తి పచ్ఛిమవయం ఉపగతం. సో పన యస్మా పురిమే ద్వే వయే అతిక్కమవసేన గతో. పచ్ఛిమం ఏకదేసతో అతిక్కమనవసేన, తస్మా వుత్తం – ‘‘తయో వయే గతం అతిక్కన్తం పచ్ఛిమవయే ఠిత’’న్తి.
నిప్పరిభోగోతి జిణ్ణభావేన జవపరక్కమహానియా అపరిభోగో న భుఞ్జితబ్బో. ఖాదనా అపనీయతీతి యవసం అదదన్తా తతో నీహరన్తి నామ. థేరోతి వుడ్ఢో.
అనస్సవాతి న వచనకరా. అప్పతిస్సాతి పతిస్సయరహితా. అవసవత్తినోతి న మయ్హం వసేన వత్తనకా. సున్దరతరోతి ఉపత్థమ్భకారిభావేన సున్దరతరో.
పురతోతి ఉపత్థమ్భకభావేన పురతో కత్వా. ఉదకే పతిట్ఠం లభతి తత్థ పతిట్ఠతో థిరపతిట్ఠభావతో. అద్ధపతిట్ఠో హి దణ్డో దణ్డధరపురిసస్స పతిట్ఠం లభాపేతి.
బ్రాహ్మణియోతి అత్తనో బ్రాహ్మణియో. పాటియేక్కన్తి ‘‘అసుకస్స గేహే అసుకస్స గేహే’’తి ఏవం ఉద్దేసికం కత్వా విసుం విసుం. మా నియ్యాదేహి, అమ్హాకం రుచ్చనట్ఠానమేవాతి తవ పుత్తానం గేహేసు యం అమ్హాకం రుచ్చనట్ఠానం. తత్థమేవ గమిస్సామాతి సబ్బేసమ్పి ఏతేసం అనుగ్గహం కాతుకామో భగవా ఏవమాహ.
తతో పట్ఠాయాతి సోతాపత్తిఫలపటిలాభతో పట్ఠాయ. యదత్థం మయం ఇమస్స బ్రాహ్మణస్స మహాసమ్పత్తిదానాదినా అనుగ్గహో కతో, సో చస్స పుత్తపరిజనస్సపి అత్థో సిద్ధోతి సత్థా న సబ్బకాలం తస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తానం గేహం అగమాసి, తే ఏవ పన కాలేన కాలం సత్థు సన్తికం గన్త్వా యథావిభవం సక్కారసమ్మానం అకంసూతి అధిప్పాయో.
మహాసాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. మానత్థద్ధసుత్తవణ్ణనా
౨౦౧. మానేన థద్ధోతి ‘‘అయం ఖో’’తిఆదినా పగ్గహితేన మానేన థద్ధో బజ్ఝితచిత్తో థద్ధఅయోసలాకో వియ కస్సచిపి అనోనతో. న కిఞ్చి జానాతి లోకే పటిసన్థారమత్తస్సపి అజాననతో.
అబ్భుతవిత్తజాతాతి సఞ్జాతఅబ్భుతవిత్తా. విత్తం విత్తీతి చ తుట్ఠిపరియాయా. అభూతపుబ్బాయాతి యా తస్సా పరిసాయ విత్తి తదా భూతా, సా ఇతో పుబ్బే అభూతా. తేనాహ ‘‘అభూత…పే… సమన్నాగతా’’తి. అస్స పుగ్గలస్సాతి అనేన పుగ్గలేన. అపచితాతి పరమనిపచ్చేన పూజనీయసామఞ్ఞతో తత్థ అత్తనో పక్ఖిపనం ఇధ దేసనాకోసల్లం.
మానత్థద్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. పచ్చనీకసుత్తవణ్ణనా
౨౦౨. ‘‘సబ్బం సేత’’న్తి కేనచి వుత్తే తస్స పచ్చనీకం కరోన్తస్సేవ అస్స బ్రాహ్మణస్స. వినేత్వాతి వినాసేత్వా. సుణాతీతి అత్థోతి ‘‘సుణాతీ’’తి కిరియాపదం ఆహరిత్వా గాథాయ అత్థో వేదితబ్బో ‘‘జఞ్ఞా సుభాసిత’’న్తి వుత్తత్తా. న హి అసుత్వా దేసితం జానితుం సక్కోన్తి.
పచ్చనీకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. వనకమ్మికసుత్తవణ్ణనా
౨౦౩. వనకమ్మే నియుత్తో, కిరియమానేన వనకమ్మం ఏతస్స అత్థీతి వనకమ్మికో. ఇమస్మిం వనసణ్డేతి ఇమస్మిం ఏవంమహన్తే వనసణ్డే. న మే వనస్మిం కరణీయమత్థి యథా, ‘‘బ్రాహ్మణ, తుయ్హ’’న్తి అధిప్పాయో. ఇతరం పన యం మహాకిలేసవనం, తం మగ్గఞాణఫరసునా సమాధిమయసిలాయం సునిసితేన సబ్బసో ఉచ్ఛిన్నమూలం, తతో ఏవ నిబ్బనథో నిక్కిలేసగహనో. వివేకాభిరతియా ఏకకో అభిరతో పటిపక్ఖవిగమేన. తేనాహ ‘‘అరతిం…పే… జహిత్వా’’తి.
వనకమ్మికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. కట్ఠహారసుత్తవణ్ణనా
౨౦౪. ధమ్మన్తేవాసికాతి కిఞ్చిపి ధనం అదత్వా కేవలం అన్తేవాసికా. తేనాహ ‘‘వేయ్యావచ్చం కత్వా సిప్పుగ్గణ్హనకా’’తి. గమ్భీరసభావేతి సమన్తతో దూరతో గహనసచ్ఛన్నవిపులతరరుక్ఖగచ్ఛలతాయ చ, తదా హిమపిణ్డసిన్నభావేన మయూరయానేహి పతిట్ఠాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ చ గమ్భీరభావే.
బహుభేరవేతి బహుభయానకే. అనిఞ్జమానేనాతి ఇత్థమ్భూతత్థే కరణవచనం. అతిసున్దరం వతాతి ఏవం సన్తే నామ అరఞ్ఞే ఏవం నిచ్చలకాయో నిసిన్నో ఝాయన్తో అతివియ సున్దరఞ్చ ఝానం ఝాయసీతి వదతి.
అచ్ఛేరరూపన్తి అచ్ఛరియభావం. సేట్ఠప్పత్తియాతి సేట్ఠభావప్పత్తియా.
‘‘లోకాధిపతిసహబ్యతం ఆకఙ్ఖమానో’’తి ఇమినా బ్రాహ్మణో లోకాధిపతిసహయోగం పుచ్ఛతి, ‘‘కస్మా భవ’’న్తిఆదినా పన తదఞ్ఞవిసేసాకఙ్ఖం పుచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘అపరేనపి ఆకారేన పుచ్ఛతీ’’తి.
కఙ్ఖాతి తణ్హా అభిక్ఖణవసేన పవత్తా. అనేకసభావేసూతి రూపాదివసేన అజ్ఝత్తికాదివసేన ఏవం నానాసభావేసు ఆరమ్మణేసు. అస్సాదరాగో లోభో అభిజ్ఝాతి నానప్పకారా. సేసకిలేసా వా దిట్ఠిమానదోసాదయో. నిచ్చకాలం అవస్సితా సత్తానం అవస్సయభావత్తా. పజప్పాపనవసేనాతి పకారేహి తణ్హాయనవసేన. నిరన్తాతి అన్తరహితా నిరవసేసా.
అనుపగమనోతి అనుపాదానో. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం దీపేతి, తస్స హి వసేన ఏవ నానాసభావేసు భగవా సమన్తచక్ఖునా పస్సతీతి ‘‘సబ్బే…పే… దస్సనో’’తి వుచ్చతి. అరహత్తం సన్ధాయాహ, తఞ్హి నిప్పరియాయతో ‘‘అనుత్తర’’న్తి వుచ్చతి.
కట్ఠహారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. మాతుపోసకసుత్తవణ్ణనా
౨౦౫. ఇతోతి మనుస్సత్తభావతో. పటిగన్త్వాతి అభిగన్త్వా. సగ్గే హి నిబ్బత్తన్తో కమ్మఫలేన ధమ్మతావసేన పటిసన్ధికాలతో పట్ఠాయ అభిరతివసేన అభిరమతి ఏవ నామాతి.
మాతుపోసకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. భిక్ఖకసుత్తవణ్ణనా
౨౦౬. విరూపం గన్ధం పసవతీతి విస్సో, దుగ్గన్ధో. బాహిత్వాతి అత్తనో సన్తానతో బహికత్వా నీహరిత్వా. తం పన అనవసేసతో పజహనన్తి ఆహ ‘‘అగ్గమగ్గేన జహిత్వా’’తి. సఙ్ఖాయతి సమ్మదేవ పరిచ్ఛిన్దతి ఏతాయాతి సఙ్ఖా, ఞాణన్తి ఆహ ‘‘సఙ్ఖాయాతి ఞాణేనా’’తి. భిన్నకిలేసత్తాతి నిరుత్తినయేన భిక్ఖుసద్దసిద్ధిమాహ.
భిక్ఖకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. సఙ్గారవసుత్తవణ్ణనా
౨౦౭. పచ్చేతీతి పత్తియాయతి సద్దహతి. తథాభూతో చ తమత్థం నికామేన్తో నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఇచ్ఛతి పత్థేతీ’’తి. సాధు, భన్తేతి ఏత్థ సాధు-సద్దో ఆయాచనత్థో, న అభినన్దనత్థోతి ‘‘ఆయాచమానో ఆహా’’తి వత్వా ఆయాచనే కారణం దస్సేన్తో ‘‘థేరస్స కిరా’’తిఆదిమాహ. ఉదకసుద్ధికో న ఏకంసేన అపాయూపగో, లద్ధియా పన సావజ్జకిలేసభూతభావతో ఆయాచతి. అఞ్ఞం కారణం అపదిసన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. ఫలభూతో అత్థో ఏతస్సాతి అత్థవసం, కారణన్తి ఆహ ‘‘అత్థానిసంసం అత్థకారణ’’న్తి. పపఞ్చసూదనియం పన ఫలేనేవ అరణీయతో అత్థో, కారణన్తి కత్వా ‘‘అత్థో ఏవ అత్థవసో, తస్మా ద్వే అత్థవసేతి ద్వే అత్థే ద్వే కారణానీ’’తి వుత్తం.
సఙ్గారవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౨. ఖోమదుస్ససుత్తవణ్ణనా
౨౦౮. ఏవంలద్ధనామం పిణ్డాయ పావిసీతి యోజనా. ఏవమేవన్తి కేనచి అనిమన్తితేన సయమేవ ఉపసఙ్కమన్తే. అఫాసుకధాతుకన్తి అయుత్తరూపం. సభాధమ్మన్తి సభాయ చరితబ్బం చారిత్తధమ్మం. అసఞ్చాలేత్వాతి ఆసనతో అవుట్ఠాపేత్వా. ఉజుకమేవ ఆగచ్ఛతి లోకగ్గనాయకో భగవా సబ్బసత్తుత్తమో అత్తనో ఉత్తరితరస్స అభావతో లోకస్స అపచితిం న దస్సేతి. యే సబ్బసో సంకిలేసే పజహన్తి, తేవ పణ్డితే ‘‘సన్తో’’తి దస్సేతి ‘‘ఏతే’’తిఆదినా.
ఖోమదుస్ససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.