౧. బ్రహ్మాయాచనసుత్తవణ్ణనా

౧౭౨. పరివితక్కో ఉదపాదీతి ధమ్మగమ్భీరతాపచ్చవేక్ఖణహేతుకో ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కో ఉప్పజ్జి. అయం పరివితక్కో కస్మా ఉదపాది? కత్థ చ ఉదపాదీతి తం సబ్బం విభావేతుం ‘‘సబ్బబుద్ధాన’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణోతి ఆచరితో చేవ ఆచరన్తేహి చ సమ్మదేవ ఆచరితోతి అత్థో. ఏతేన అయం పరివితక్కో సబ్బబుద్ధానం పఠమాభిసమ్బోధియం ఉప్పజ్జతేవాతి అయమేత్థ ధమ్మతాతి దస్సేతి. తత్థ అట్ఠమే సత్తాహేతి ఇదం సత్తమసత్తాహతో పరం సత్తాహబ్భన్తరే ఉప్పన్నత్తా వుత్తం, న పన ఇతరేసం వియ అట్ఠమస్స నామ సత్తాహస్స పవత్తితస్స సబ్భావా. సపచ్చగ్ఘేతి మహగ్ఘే. ‘‘పచ్చగ్ఘే’’తి వా పాఠో, అభినవేతి అత్థో. సేలమయేతి ముగ్గవణ్ణసిలామయే.

పటివిద్ధోతి సయమ్భుఞాణేన ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా పటిముఖం నిబ్బిజ్ఝనవసేన పత్తో, యాథావతో అవబుద్ధోతి అత్థో. ధమ్మోతి చతుసచ్చధమ్మో తబ్బినిముత్తస్స పటివిజ్ఝితబ్బధమ్మస్స అభావతో. గమ్భీరోతి మహాసముద్దో వియ మకసతుణ్డసూచియా అఞ్ఞత్ర సముపచితపరిపక్కఞాణసమ్భారేహి అఞ్ఞేసం ఞాణేన అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠో. తేనాహ ‘‘ఉత్తానపటిక్ఖేపవచనమేత’’న్తి. యో అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠో, సో ఓగాహితుం అసక్కుణేయ్యతాయ సరూపతో విసేసతో చ పస్సితుం న సక్కాతి ఆహ ‘‘గమ్భీరత్తావ దుద్దసో’’తి. దుక్ఖేన దట్ఠబ్బోతి కిచ్ఛేన కేనచి కదాచిదేవ దట్ఠబ్బో. యం పన దట్ఠుమేవ న సక్కా, తస్స ఓగాహేత్వా అను అను బుజ్ఝనకో కదాచి నత్థీతి ఆహ ‘‘దుద్దసత్తావ దురనుబోధో’’తి. దుక్ఖేన అవబుజ్ఝితబ్బో అవబోధస్స దుక్కరభావతో. ఇమస్మిం ఠానే ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, కతమం ను ఖో దుక్కరతరం వా దురభిసమ్భవతరం వా’’తి (సం. ని. ౫.౧౧౧౫) సుత్తపదం వత్తబ్బం. సన్తారమ్మణతాయ వా సన్తో. నిబ్బుతసబ్బపరిళాహతాయ నిబ్బుతో. అత్తనో పచ్చయేహి పధానభావం నీతోతి వా పణీతో. అతిత్తికరణట్ఠేన అతప్పకో సాదురసభోజనం వియ. తత్థ చ నిరోధసచ్చం సన్తం ఆరమ్మణన్తి సన్తారమ్మణం, మగ్గసచ్చం సన్తం సన్తారమ్మణఞ్చాతి సన్తారమ్మణం, అనుపసన్తసభావానం కిలేసానం సఙ్ఖారానఞ్చ అభావతో సన్తో. నిబ్బుతసబ్బపరిళాహత్తా నిబ్బుతో. సన్తపణీతభావేనేవ తదత్థాయ అసేచనకతాయ అతప్పకతా దట్ఠబ్బా. తేనాహ ‘‘ఇదం ద్వయం లోకుత్తరమేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఉత్తమఞాణస్స విసయత్తా న తక్కేన అవచరితబ్బో. తతో ఏవ నిపుణఞాణగోచరతాయ సణ్హసుఖుమసభావత్తా చ నిపుణో. బాలానం అవిసయత్తా యథావుత్తేహి పణ్డితేహి ఏవ వేదితబ్బోతి పణ్డితవేదనీయో. ఆలీయన్తి అభిరమితబ్బట్ఠేన సేవీయన్తీతి ఆలయా, పఞ్చ కామగుణా. ఆలయన్తి అల్లీయన్తి అభిరమణవసేన సేవన్తీతి ఆలయా, తణ్హావిచరితాని. రమన్తీతి రతిం విన్దన్తి కీళన్తి లళన్తి. ఆలయరతాతి ఆలయనిరతా.

ఠానం సన్ధాయాతి ఠానసద్దం సన్ధాయ, అత్థకో పన ఠానన్తి చ పటిచ్చసముప్పాదో ఏవ అధిప్పేతో. తిట్ఠతి ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి హి ఠానం, సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయభూతా అవిజ్జాదయో. ఇమేసం సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, అవిజ్జాదయో. ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా యథా ‘‘దేవో ఏవ దేవతా’’. ఇదప్పచ్చయానం వా అవిజ్జాదీనం అత్తనో ఫలం పతి పచ్చయభావో ఉప్పాదనసమత్థతా ఇదప్పచ్చయతా. తేన పరమత్థపచ్చయలక్ఖణో పటిచ్చసముప్పాదో దస్సితో హోతి. పటిచ్చ సముప్పజ్జతి ఫలం ఏతస్మాతి పటిచ్చసముప్పాదో. పదద్వయేనపి ధమ్మానం పచ్చయట్ఠో ఏవ విభావితో. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖారాదిపచ్చయానం ఏతం అధివచన’’న్తి. సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయా సఙ్ఖారాదిపచ్చయా, అవిజ్జాదయో. తేసం సఙ్ఖారాదిపచ్చయానం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౫౭౨-౫౭౩) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆది సబ్బన్తి సబ్బసఙ్ఖారసమథాదిఅభిధేయ్యం సబ్బం అత్థతో నిబ్బానమేవ. ఇదాని అస్స నిబ్బానభావం దస్సేతుం ‘‘యస్మా హీ’’తిఆది వుత్తం. తన్తి నిబ్బానం. ఆగమ్మాతి పటిచ్చ అరియమగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయహేతు. సమ్మన్తీతి పటిప్పస్సద్ధివూపసమవసేన సమ్మన్తి. తథా సన్తా చ సవిసేసం ఉపసన్తా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘వూపసమ్మన్తీ’’తి. ఏతేన సబ్బే సఙ్ఖారా సమ్మన్తి ఏత్థాతి సబ్బసఙ్ఖారసమథో, నిబ్బానన్తి దస్సేతి. సబ్బసఙ్ఖారవిసంయుత్తే హి నిబ్బానే సబ్బసఙ్ఖారవూపసమపరియాయో అట్ఠకథాయం వుత్తో ఏవ. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

ఉపధీయతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి ఉపధి, ఖన్ధాదయో. పటినిస్సట్ఠాతి సముచ్ఛేదవసేన పరిచ్చత్తా హోన్తి. సబ్బా తణ్హాతి అట్ఠసతప్పభేదా సబ్బాపి తణ్హా. సబ్బే కిలేసరాగాతి కామరాగరూపరాగాదిభేదా సబ్బేపి కిలేసభూతా రాగా, సబ్బేపి వా కిలేసా ఇధ ‘‘కిలేసరాగా’’తి అధిప్పేతా, న లోభవిసేసా ఏవ చిత్తస్స పరిళాహభావాపాదనతో. యథాహ ‘‘రత్తమ్పి చిత్తం విపరిణతం, దుట్ఠమ్పి చిత్తం విపరిణతం, మూళ్హమ్పి చిత్తం విపరిణత’’న్తి (పారా. ౨౭౧). విరజ్జన్తీతి పలుజ్జన్తి విక్ఖమ్భనతో సబ్బసో తేన విసంయుత్తభావతో. సబ్బం దుక్ఖన్తి జరామరణాదిభేదం సబ్బం వట్టదుక్ఖం. భవేన భవన్తి తేన తేన భవేన భవన్తరం భవనికన్తిభావేన సంసిబ్బతి. ఫలేన వా సద్ధిం కమ్మం సతణ్హస్సేవ ఆయతిం పునబ్భవభావతో. తతో వానతో నిక్ఖన్తం తత్థ తస్స సబ్బసో అభావతో. చిరనిసజ్జాచిరభాసనేహి పిట్ఠిఆగిలాయనతాలుగలసోసాదివసేన కాయకిలమథో చేవ కాయవిహేసా చ వేదితబ్బా. సా చ ఖో దేసనాయ అత్థమజానన్తానం అపటిపజ్జన్తానఞ్చ వసేన, జానన్తానం పన పటిపజ్జన్తానఞ్చ దేసనాయ కాయపరిస్సమోపి సత్థు అపరిస్సమోయేవ. తేనాహ భగవా – ‘‘న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేసేసీ’’తి (ఉదా. ౧౦). తేనేవాహ – ‘‘యా అజానన్తానం దేసనా నామ, సో మమ కిలమథో అస్సా’’తి. ఉభయన్తి చిత్తకిలమథో చిత్తవిహేసా చాతి ఉభయమ్పేతం బుద్ధానం నత్థి బోధిమూలే ఏవ సముచ్ఛిన్నత్తా. అనుబ్రూహనం సమ్పిణ్డనం. సోతి అపిస్సూతి నిపాతో. వుద్ధిప్పత్తా వా అచ్ఛరియా అనచ్ఛరియా, వుద్ధిఅత్థోపి హి -కారో హోతి యథా ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి. కప్పానం సతసహస్సం చత్తారి చ అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సదేవకస్స లోకస్స ధమ్మసంవిభాగకరణత్థమేవ పారమియో పూరేత్వా ఇదాని సమధిగతధమ్మరజ్జస్స తత్థ అప్పోస్సుక్కతాపత్తిదీపనతా గాథత్థస్స చ అచ్ఛరియతా తస్స వుద్ధిప్పత్తీతి వేదితబ్బం. అత్థద్వారేన హి గాథానం అనచ్ఛరియతా. గోచరా అహేసున్తి ఉపట్ఠహింసు. ఉపట్ఠానఞ్చ వితక్కేతబ్బతావాతి ఆహ ‘‘పరివితక్కయితబ్బతం పాపుణింసూ’’తి.

యది సుఖాపటిపదావ, కథం కిచ్ఛతాతి ఆహ ‘‘పారమీపూరణకాలే పనా’’తిఆది. ఏవమాదీని దుప్పరిచ్చజాని దేన్తస్స. హ-ఇతి వా బ్యత్తన్తి ఏతస్మిం అత్థే నిపాతో. ‘‘ఏకంసత్థే’’తి కేచి. హ బ్యత్తం, ఏకంసేన వా అలం నిప్పయోజనం ఏవం కిచ్ఛేన అధిగతస్స పకాసితుం దేసితున్తి యోజనా. హలన్తి వా అలన్తి ఇమినా సమానత్థపదం ‘‘హలన్తి వదామీ’’తిఆదీసు వియ. రాగదోసఫుట్ఠేహీతి ఫుట్ఠవిసేన వియ సప్పేన రాగేన దోసేన చ ఫుట్ఠేహి అభిభూతేహి. రాగదోసానుగతేహీతి రాగదోసేహి అనుబన్ధేహి.

నిచ్చాదీనన్తి నిచ్చాదీనం చతున్నం విపల్లాసానం. ఏవంగతన్తి ఏవం అనిచ్చన్తిఆదినా ఆకారేన పవత్తం బుజ్ఝితబ్బం. కామరాగరత్తా చ భవరాగరత్తా చ నీవరణేహి నివుతచిత్తతాయ దిట్ఠిరాగరత్తా విపరీతాభినివేసేన న దక్ఖన్తి యాథావతో ధమ్మం న పటివిజ్ఝిస్సన్తి. సభావేనాతి అవిపరీతసభావేన. ఏవం గాహాపేతున్తి అనిచ్చన్తిఆదినా సభావేన యాథావతో ధమ్మం జానాపేతుం. రాగదోసపరేతతాపి నేసం సమ్మూళ్హభావేనేవాతి ఆహ ‘‘తమోఖన్ధేన ఆవుటా’’తి.

ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కతాపత్తియా కారణం విభావేతుం ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదినా సయమేవ చోదనం సముట్ఠాపేతి. అఞ్ఞాతవేసేనాతి ఇమస్స భగవతో సావకభావూపగమనేన అఞ్ఞాతవేసేన. ‘‘అఞ్ఞతరతాపసవేసేనా’’తి కేచి, సో పనస్స అరహత్తాధిగమనేనేవ విగచ్ఛేయ్య. తివిధం కారణం అప్పోస్సుక్కతాపత్తియా పటిపక్ఖస్స బలవభావో, ధమ్మస్స గమ్భీరతా, తత్థ చ భగవతో సాతిసయం గారవన్తి తం దస్సేతుం ‘‘తస్స హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పటిపక్ఖా నామ రాగాదయో కిలేసా సమ్మాపటిపత్తియా అన్తరాయకరత్తా. తేసం బలవభావతో చిరపరిభావనాయ సత్తసన్తానతో దుబ్బిసోధియతాయ తే సత్తే మత్తహత్థినో వియ దుబ్బలపురిసం అధిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వా అనయబ్యసనం ఆపాదేన్తా అనేకసతయోజనాయామవిత్థారం సునిచితం ఘనసన్నివేసం కణ్టకదుగ్గమ్పి అధిసేన్తి. దూరపభేదదుచ్ఛేజ్జతాహి దుబ్బిసోధియతం పన దస్సేతుం ‘‘అథస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చ అన్తో అమట్ఠతాయ కఞ్జియపుణ్ణా లాబు, చిరపారివాసికతాయ తక్కభరితా చాటి, స్నేహతిన్తదుబ్బలభావేన వసాపీతపిలోతికా, తేలమిస్సితతాయ అఞ్జనమక్ఖితహత్థో దుబ్బిసోధనీయా వుత్తా. హీనూపమా చేతా రూపపబన్ధభావతో అచిరకాలికత్తా చ మలీనతాయ, కిలేససంకిలేసో ఏవ పన దుబ్బిసోధనీయతరో అనాదికాలికత్తా అరూపనిస్సితత్తా చ. తేనాహ ‘‘అతిసంకిలిట్ఠా’’తి.

యథా చ దుబ్బిసోధనీయతరతాయ, ఏవం గమ్భీరదుద్దసదురనుబోధానమ్పి వుత్తఉపమా హీనూపమావ. గమ్భీరోపి ధమ్మో పటిపక్ఖవిధమనేన ఞాణేన విసదభావం ఆపన్నేన సుపాకటో భవేయ్య, పటిపక్ఖవిధమనం పన సమ్మాపటిపత్తిపటిబద్ధం, సా సద్ధమ్మస్సవనాధీనా, తం సత్థరి ధమ్మే చ పసాదాయత్తం. సో గరుట్ఠానియానం అజ్ఝేసనహేతుకోతి పణాలికాయ సత్తానం ధమ్మసమ్పటిపత్తియా బ్రహ్మాయాచనానిమిత్తన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ.

ఉపక్కిలేసభూతం అప్పం రాగాదిరజం ఏతస్సాతి అప్పరజం, అప్పరజం అక్ఖి పఞ్ఞాచక్ఖు యేసం తే తంసభావాతి కత్వా అప్పరజక్ఖజాతికాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘పఞ్ఞామయే’’తిఆదిమాహ. అప్పం రాగాదిరజం యేసం తంసభావా అప్పరజక్ఖజాతికాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అస్సవనతాతి ‘‘సయం అభిఞ్ఞా’’తిఆదీసు వియ కరణే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘అస్సవనతాయా’’తి. దసపుఞ్ఞకిరియవసేనాతి దానాదిదసవిధపుఞ్ఞకిరియవత్థూనం వసేన. తేనాహ ‘‘కతాధికారా’’తిఆది. పపఞ్చసూదనియం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮౨) పన ‘‘ద్వాదసపుఞ్ఞకిరియవసేనా’’తి వుత్తం, తం దానాదీసు సరణగమన-పరహితపరిణామనాదిపక్ఖిపనవసేన వుత్తం.

రాగాదిమలేన సమలేహి పూరణాదీహి ఛహి సత్థారేహి సత్థుపటిఞ్ఞేహి కబ్బరచనావసేన చిన్తాకవిఆదిభావే ఠత్వా తక్కపరియాహతం వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం చిన్తితో. తే కిర బుద్ధకోలాహలానుస్సవేన సఞ్జాతకుతూహలం లోకం వఞ్చేన్తా కోహఞ్ఞే ఠత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పటిజానన్తా యం కఞ్చి అధమ్మమేవ ‘‘ధమ్మో’’తి దీపేసుం. తేనాహ ‘‘తే హి పురేతరం ఉప్పజ్జిత్వా’’తిఆది. అపాపురేతన్తి ఏతం కస్సపస్స భగవతో సాసనన్తరధానతో పభుతి పిహితం నిబ్బానమహాద్వారం అరియమగ్గం సద్ధమ్మదేసనాహత్థేన అపాపుర వివర.

సేలో పబ్బతో ఉచ్చో హోతి థిరో చ, న పంసుపబ్బతో మిస్సకపబ్బతో చాతి ఆహ ‘‘సేలే యథా పబ్బతముద్ధనీ’’తి. ధమ్మమయం పాసాదన్తి లోకుత్తరధమ్మమాహ. సో హి సబ్బసో పసాదావహో, సబ్బధమ్మే అతిక్కమ్మ అబ్భుగ్గతట్ఠేన పాసాదసదిసో చ. పఞ్ఞాపరియాయో వా ఇధ ధమ్మ-సద్దోతి వుత్తం ‘‘పఞ్ఞామయ’’న్తి. సా హి అబ్భుగ్గతట్ఠేన పాసాదోతి అభిధమ్మే ఆగతా. తథా చాహ –

‘‘పఞ్ఞాపాసాదమారుయ్హ, అసోకో సోకినిం పజం;

పబ్బతట్ఠోవ భూమట్ఠే, ధీరో బాలే అవేక్ఖతీ’’తి. (ధ. ప. ౨౮);

యథా హీతిఆదీసు యథా చ పబ్బతే ఠత్వా అన్ధకారే హేట్ఠా ఓలోకేన్తస్స పురిసస్స ఖేత్తకేదారపాళికుటికాయో తత్థ సయితమనుస్సా చ న పఞ్ఞాయన్తి అనుజ్జలభావతో, కుటికాసు పన అగ్గిజాలా పఞ్ఞాయతి సముజ్జలభావతో, ఏవం ధమ్మపాసాదమారుయ్హ సత్తలోకం ఓలోకయతో భగవతో ఞాణస్స ఆపాథం నాగచ్ఛన్తి అకతకల్యాణా సత్తా, ఞాణగ్గినా అనుజ్జలభావతో అనుళారభావతో చ రత్తిం ఖిత్తా సరా వియ హోన్తి, కతకల్యాణా పన భబ్బపుగ్గలా దూరే ఠితాపి భగవతో ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి పరిపక్కఞాణగ్గితాయ సముజ్జలభావతో ఉళారసన్తానతాయ హిమవన్తపబ్బతో వియ చాతి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా.

గరుట్ఠానీయం పయిరుపాసిత్వా గరుతరం పయోజనం ఉద్దిస్స అభిపత్థనా అజ్ఝేసనా, సాపి అత్థతో యాచనావ హోతీతి ఆహ ‘‘అజ్ఝేసనన్తి యాచన’’న్తి. పదేసవిసయం ఞాణదస్సనం అహుత్వా బుద్ధానంయేవ ఆవేణికభావతో ఇదం ఞాణద్వయం ‘‘బుద్ధచక్ఖూ’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ఇమేసఞ్హి ద్విన్నం ఞాణానం ‘బుద్ధచక్ఖూ’తి నామ’’న్తి. తిణ్ణం మగ్గ్గఞాణానన్తి హేట్ఠిమానం తిణ్ణం మగ్గఞాణానం ‘‘ధమ్మచక్ఖూ’’తి నామం చతుసచ్చధమ్మదస్సనమత్తభావతో. యతో తాని ఞాణాని విజ్జూపమభావేన వుత్తాని, అగ్గమగ్గఞాణం పన ఞాణకిచ్చస్స సిఖాప్పత్తియా దస్సనమత్తం న హోతీతి ‘‘ధమ్మచక్ఖూ’’తి న వుచ్చతి, యతో తం వజిరూపమభావేన వుత్తం. వుత్తనయేనాతి ‘‘అప్పరజక్ఖజాతికా’’తి ఏత్థ వుత్తనయేన. యస్మా మన్దకిలేసా ‘‘అప్పరజక్ఖా’’తి వుత్తా, తస్మా బహలకిలేసా ‘‘మహారజక్ఖా’’తి వేదితబ్బా. పటిపక్ఖవిధమనసమత్థతాయ తిక్ఖాని సూరాని విసదాని, వుత్తవిపరియాయేన ముదూని. సద్ధాదయో ఆకారాతి సద్దహనాదిప్పకారే వదతి. సున్దరాతి కల్యాణా. సమ్మోహవినోదనియం పన ‘‘యేసం ఆసయాదయో కోట్ఠాసా సున్దరా, తే స్వాకారా’’తి వుత్తం, తం ఇమాయ అత్థవణ్ణనాయ అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతీతి దట్ఠబ్బం. కారణం నామ పచ్చయాకారో, సచ్చాని వా. పరలోకన్తి సమ్పరాయం. తం దుక్ఖావహం వజ్జం వియ భయతో పస్సితబ్బన్తి వుత్తం ‘‘పరలోకఞ్చేవ వజ్జఞ్చ భయతో పస్సన్తీ’’తి. సమ్పత్తిభవతో వా అఞ్ఞత్తా విపత్తిభవో పరలోకోతి వుత్తం ‘‘పర…పే… పస్సన్తీ’’తి.

అయం పనేత్థ పాళీతి ఏత్థ ‘‘అప్పరజక్ఖా’’తి పదానం అత్థవిభావనే అయం తస్స తథాభావసాధనపాళి. సద్ధాదీనఞ్హి విముత్తపరిపాచకధమ్మానం బలవభావో తప్పటిపక్ఖానం పాపధమ్మానం దుబ్బలభావే సతి హోతి. తేసఞ్చ బలవభావో సద్ధాదీనం దుబ్బలభావేతి విముత్తిపరిపాచకధమ్మానం సవిసేసం అత్థితానత్థితావసేన అప్పరజక్ఖా మహారజక్ఖాతిఆదయో పాళియం (పటి. మ. ౧.౧౧౧) విభజిత్వా దస్సితా ‘‘సద్ధో పుగ్గలో అప్పరజక్ఖో’’తిఆదినా. ఖన్ధాదయో ఏవ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో సమ్పత్తిభవభూతో లోకో సమ్పత్తిభవలోకో, సుగతిసఙ్ఖాతో ఉపపత్తిభవో. సమ్పత్తి భవతి ఏతేనాతి సమ్పత్తిసమ్భవలోకో, సుగతిసంవత్తనియో కమ్మభవో. దుగ్గతిసఙ్ఖాతఉపపత్తిభవ-దుగ్గతిసంవత్తనియకమ్మభవా విపత్తిభవలోక-విపత్తిసమ్భవలోకా. పున ఏకకదుకాదివసేన లోకం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘ఏకో లోకో’’తిఆది వుత్తం. ఆహారాదయో వియ హి ఆహారట్ఠితికా సఙ్ఖారా సబ్బే లుజ్జనట్ఠేన లోకోతి. తత్థ ఏకో లోకో సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికాతి యాయం పుగ్గలాధిట్ఠానాయ కథాయ సబ్బేసం సఙ్ఖారానం పచ్చయాయత్తవుత్తితా వుత్తా, తాయ సబ్బో సఙ్ఖారలోకో ఏకో ఏకవిధో పకారన్తరస్స అభావతో. ద్వే లోకాతిఆదీసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. నామగ్గహణేన చేత్థ నిబ్బానస్స అగ్గహణం తస్స అలోకసభావత్తా.

నను చ ‘‘ఆహారట్ఠితికా’’తి ఏత్థ పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ మగ్గఫలానమ్పి లోకతా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, పరిఞ్ఞేయ్యానం దుక్ఖసచ్చధమ్మానం ఇధ ‘‘లోకో’’తి అధిప్పేతత్తా. అథ వా న లుజ్జతి న పలుజ్జతీతి యో గహితో తథా న హోతి, సో లోకోతి తంగహణరహితానం లోకుత్తరానం నత్థి లోకతా. ఉపాదానానం ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా. అనురోధాదివత్థుభూతా లాభాదయో అట్ఠ లోకధమ్మా. దసాయతనానీతి దస రూపాయతనాని. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. వివట్టజ్ఝాసయస్స అధిప్పేతత్తా తస్స చ సబ్బం తేభూమకకమ్మం గరహితబ్బం వజ్జితబ్బఞ్చ హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి వుత్తం ‘‘సబ్బే అభిసఙ్ఖారా వజ్జా, సబ్బే భవగామికమ్మా వజ్జా’’తి. అప్పరజక్ఖతాదీసు పఞ్చసు దుకేసు ఏకేకస్మిం దస దస కత్వా ‘‘పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని జానాతీ’’తి వుత్తం. అథ వా అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం పరోపరియత్తం జానాతీతి కత్వా తథా వుత్తం. ఏత్థ చ అప్పరజక్ఖాదిభబ్బాదివసేన ఆవజ్జేన్తస్స భగవతో తే సత్తా పుఞ్జపుఞ్జావ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, న ఏకేకా.

ఉప్పలాని ఏత్థ సన్తీతి ఉప్పలినీ. ఉప్పలగచ్ఛోపి జలాసయోపి చ. ఇధ పన జలాసయో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఉప్పలవనే’’తి. యాని హి ఉదకస్స అన్తో నిముగ్గానేవ హుత్వా పుసన్తి వడ్ఢన్తి, తాని అన్తోనిముగ్గపోసీని. దీపితానీతి అట్ఠకథాయం పకాసితాని, ఇధేవ వా ‘‘అఞ్ఞానిపీ’’తిఆదినా దస్సితాని. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి ఉగ్ఘటనం నామ ఞాణుగ్ఘటనం, ఞాణేన ఉగ్ఘటితమత్తేనేవ జానాతీతి అత్థో. విపఞ్చితం విత్థారితమేవ అత్థం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ. నిద్దేసాదీహి ధమ్మాభిసమయాయ నేతబ్బోతి నేయ్యో. పజ్జతి అత్థో ఏతేనాతి పదం, పజ్జతే ఞాయతేతి వా పదం, తదత్థో. పదం పరమం ఏతస్స, న సచ్చాభిసమ్బోధోతి పదపరమో.

ఉదాహటవేలాయాతి ఉదాహారే ధమ్మస్స ఉద్దేసే ఉదాహటమత్తేయేవ. ధమ్మాభిసమయోతి చతుసచ్చధమ్మస్స ఞాణేన సద్ధిం అభిసమయో. అయం వుచ్చతీతి అయం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా నయేన సంఖిత్తేన మాతికాయ ఠపియమానాయ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా అరహత్తం గణ్హితుం సమత్థో పుగ్గలో ‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. అయం వుచ్చతీతి సంఖిత్తేన మాతికం ఠపేత్వా విత్థారేన అత్థే విభజియమానే అరహత్తం పాపుణితుం సమత్థో పుగ్గలో ‘‘విపఞ్చితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. ఉద్దేసతోతి ఉద్దేసహేతు. ఉద్దిసన్తస్స ఉద్దిసాపేన్తస్స వాతి అత్థో. పరిపుచ్ఛతోతి అత్థం పరిపుచ్ఛన్తస్స. అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతీతి అనుక్కమేన అరహత్తప్పత్తి హోతి. న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతీతి తేన అత్తభావేన మగ్గం వా ఫలం వా అన్తమసో ఝానం వా విపస్సనం వా నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి. అయం వుచ్చతి పదపరమోతి అయం పుగ్గలో ఛబ్బిధం బ్యఞ్జనపదం ఛబ్బిధం అత్థపదన్తి ఇదం పదమేవ పరమం అస్సాతి పదపరమోతి వుచ్చతీతి అత్థో.

వాసనా హోతీతి దేసనా ఫలవోహారేన వాసనా హోతీతి వుత్తా. న హి కాచి బుద్ధానం దేసనా నిరత్థకా. యేతి యే దువిధే పుగ్గలే. విభఙ్గే కమ్మావరణేనాతి పఞ్చవిధేన ఆనన్తరియకమ్మేన. విపాకావరణేనాతి అహేతుకపటిసన్ధియా. యస్మా పన దుహేతుకానమ్పి అరియమగ్గపటివేధో నత్థి, తస్మా దుహేతుకా పటిసన్ధిపి విపాకావరణమేవాతి వేదితబ్బా. కిలేసావరణేనాతి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా. అస్సద్ధాతి బుద్ధాదీసు సద్ధారహితా. అచ్ఛన్దికాతి కత్తుకమ్యతాఛన్దరహితా. ఉత్తరకురుకా మనుస్సా అచ్ఛన్దికట్ఠానం పవిట్ఠా. దుప్పఞ్ఞాతి భవఙ్గపఞ్ఞాయ పరిహీనా. భవఙ్గపఞ్ఞాయ పన పరిపుణ్ణాయపి యస్స భవఙ్గచలనం లోకుత్తరస్స పచ్చయో న హోతి, సోపి దుప్పఞ్ఞో ఏవ నామ. అభబ్బా నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తన్తి కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తనియామసఙ్ఖాతం మగ్గం ఓక్కమితుం అధిగన్తుం అభబ్బా. న కమ్మావరణేనాతిఆదీని వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బాని. రాగచరితాదిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం పరమత్థదీపనియం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౪౩) వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

నిబ్బానస్స ద్వారం పవిసనమగ్గో వివరిత్వా ఠపితో మహాకరుణూపనిస్సయేన సయమ్భుఞాణేన అధిగతత్తా. సద్ధం పముఞ్చన్తూతి అత్తనో సద్ధం ధమ్మసమ్పటిచ్ఛనయోగ్యం కత్వా విస్సజ్జేన్తు, సద్దహనాకారేన నం ఉపట్ఠపేన్తూతి అత్థో. సుఖేన అకిచ్ఛేన పవత్తనీయతాయ సుప్పవత్తితం. న భాసిం న భాసిస్సామీతి చిన్తేసిం.

సత్థు సన్తికం ఉపగతానం దేవానం బ్రహ్మానఞ్చ తస్స పురతో అన్తరధానం నామ అతిట్ఠనన్తి ఆహ ‘‘సకట్ఠానమేవ గతో’’తి. సద్ధిన్ద్రియాది సమ్మాదిట్ఠిఆదికో ధమ్మో ఏవ వినేయ్యసన్తానే పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం. అథ వా చక్కన్తి ఆణా. ధమ్మన్తి దేసనా. అథ వా అత్థధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మఞ్చ తం పవత్తనట్ఠేన చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం. ధమ్మేన ఞాయేన చక్కన్తిపి ధమ్మచక్కం. యథాహ ‘‘ధమ్మఞ్చ పవత్తేతి చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, చక్కఞ్చ పవత్తేతి ధమ్మఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన పవత్తేతీతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మచరియాయ పవత్తేతీతి ధమ్మచక్క’’న్తిఆది (పటి. మ. ౨.౪౦-౪౧). పవత్తేసీతి పట్ఠపేసి.

బ్రహ్మాయాచనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.