౧. పఠమవగ్గో
౧. బ్రహ్మాయాచనసుత్తవణ్ణనా
౧౭౨. పరివితక్కో ఉదపాదీతి ధమ్మగమ్భీరతాపచ్చవేక్ఖణహేతుకో ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కో ఉప్పజ్జి. అయం పరివితక్కో కస్మా ఉదపాది? కత్థ చ ఉదపాదీతి తం సబ్బం విభావేతుం ‘‘సబ్బబుద్ధాన’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణోతి ఆచరితో చేవ ఆచరన్తేహి చ సమ్మదేవ ఆచరితోతి అత్థో. ఏతేన అయం పరివితక్కో సబ్బబుద్ధానం పఠమాభిసమ్బోధియం ఉప్పజ్జతేవాతి అయమేత్థ ధమ్మతాతి దస్సేతి. తత్థ అట్ఠమే సత్తాహేతి ఇదం సత్తమసత్తాహతో పరం సత్తాహబ్భన్తరే ఉప్పన్నత్తా వుత్తం, న పన ఇతరేసం వియ అట్ఠమస్స నామ సత్తాహస్స పవత్తితస్స సబ్భావా. సపచ్చగ్ఘేతి మహగ్ఘే. ‘‘పచ్చగ్ఘే’’తి వా పాఠో, అభినవేతి అత్థో. సేలమయేతి ముగ్గవణ్ణసిలామయే.
పటివిద్ధోతి సయమ్భుఞాణేన ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా పటిముఖం నిబ్బిజ్ఝనవసేన పత్తో, యాథావతో అవబుద్ధోతి అత్థో. ధమ్మోతి చతుసచ్చధమ్మో తబ్బినిముత్తస్స పటివిజ్ఝితబ్బధమ్మస్స అభావతో. గమ్భీరోతి మహాసముద్దో వియ మకసతుణ్డసూచియా అఞ్ఞత్ర సముపచితపరిపక్కఞాణసమ్భారేహి అఞ్ఞేసం ఞాణేన అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠో. తేనాహ ‘‘ఉత్తానపటిక్ఖేపవచనమేత’’న్తి. యో అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠో, సో ఓగాహితుం అసక్కుణేయ్యతాయ సరూపతో విసేసతో చ పస్సితుం న సక్కాతి ఆహ ‘‘గమ్భీరత్తావ దుద్దసో’’తి. దుక్ఖేన దట్ఠబ్బోతి కిచ్ఛేన కేనచి కదాచిదేవ దట్ఠబ్బో. యం పన దట్ఠుమేవ న సక్కా, తస్స ఓగాహేత్వా అను అను బుజ్ఝనకో కదాచి నత్థీతి ఆహ ‘‘దుద్దసత్తావ దురనుబోధో’’తి. దుక్ఖేన అవబుజ్ఝితబ్బో అవబోధస్స దుక్కరభావతో. ఇమస్మిం ఠానే ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, కతమం ను ఖో దుక్కరతరం వా దురభిసమ్భవతరం వా’’తి (సం. ని. ౫.౧౧౧౫) సుత్తపదం వత్తబ్బం. సన్తారమ్మణతాయ వా సన్తో. నిబ్బుతసబ్బపరిళాహతాయ నిబ్బుతో. అత్తనో పచ్చయేహి పధానభావం నీతోతి వా పణీతో. అతిత్తికరణట్ఠేన అతప్పకో సాదురసభోజనం వియ. తత్థ చ నిరోధసచ్చం సన్తం ఆరమ్మణన్తి సన్తారమ్మణం, మగ్గసచ్చం సన్తం సన్తారమ్మణఞ్చాతి సన్తారమ్మణం, అనుపసన్తసభావానం కిలేసానం సఙ్ఖారానఞ్చ అభావతో సన్తో. నిబ్బుతసబ్బపరిళాహత్తా నిబ్బుతో. సన్తపణీతభావేనేవ తదత్థాయ అసేచనకతాయ అతప్పకతా దట్ఠబ్బా. తేనాహ ‘‘ఇదం ద్వయం లోకుత్తరమేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఉత్తమఞాణస్స విసయత్తా న తక్కేన అవచరితబ్బో. తతో ఏవ నిపుణఞాణగోచరతాయ సణ్హసుఖుమసభావత్తా చ నిపుణో. బాలానం అవిసయత్తా యథావుత్తేహి పణ్డితేహి ఏవ వేదితబ్బోతి పణ్డితవేదనీయో. ఆలీయన్తి అభిరమితబ్బట్ఠేన సేవీయన్తీతి ఆలయా, పఞ్చ కామగుణా. ఆలయన్తి అల్లీయన్తి అభిరమణవసేన సేవన్తీతి ఆలయా, తణ్హావిచరితాని. రమన్తీతి రతిం విన్దన్తి కీళన్తి లళన్తి. ఆలయరతాతి ఆలయనిరతా.
ఠానం సన్ధాయాతి ఠానసద్దం సన్ధాయ, అత్థకో పన ఠానన్తి చ పటిచ్చసముప్పాదో ఏవ అధిప్పేతో. తిట్ఠతి ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి హి ఠానం, సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయభూతా అవిజ్జాదయో. ఇమేసం సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, అవిజ్జాదయో. ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా యథా ‘‘దేవో ఏవ దేవతా’’. ఇదప్పచ్చయానం వా అవిజ్జాదీనం అత్తనో ఫలం పతి పచ్చయభావో ఉప్పాదనసమత్థతా ఇదప్పచ్చయతా. తేన పరమత్థపచ్చయలక్ఖణో పటిచ్చసముప్పాదో దస్సితో హోతి. పటిచ్చ సముప్పజ్జతి ఫలం ఏతస్మాతి పటిచ్చసముప్పాదో. పదద్వయేనపి ధమ్మానం పచ్చయట్ఠో ఏవ విభావితో. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖారాదిపచ్చయానం ఏతం అధివచన’’న్తి. సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయా సఙ్ఖారాదిపచ్చయా, అవిజ్జాదయో. తేసం సఙ్ఖారాదిపచ్చయానం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౫౭౨-౫౭౩) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆది సబ్బన్తి సబ్బసఙ్ఖారసమథాదిఅభిధేయ్యం సబ్బం అత్థతో నిబ్బానమేవ. ఇదాని అస్స నిబ్బానభావం దస్సేతుం ‘‘యస్మా హీ’’తిఆది వుత్తం. తన్తి నిబ్బానం. ఆగమ్మాతి పటిచ్చ అరియమగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయహేతు. సమ్మన్తీతి పటిప్పస్సద్ధివూపసమవసేన సమ్మన్తి. తథా సన్తా చ సవిసేసం ఉపసన్తా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘వూపసమ్మన్తీ’’తి. ఏతేన సబ్బే సఙ్ఖారా సమ్మన్తి ఏత్థాతి సబ్బసఙ్ఖారసమథో, నిబ్బానన్తి దస్సేతి. సబ్బసఙ్ఖారవిసంయుత్తే హి నిబ్బానే సబ్బసఙ్ఖారవూపసమపరియాయో అట్ఠకథాయం వుత్తో ఏవ. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.
ఉపధీయతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి ఉపధి, ఖన్ధాదయో. పటినిస్సట్ఠాతి సముచ్ఛేదవసేన పరిచ్చత్తా హోన్తి. సబ్బా తణ్హాతి అట్ఠసతప్పభేదా సబ్బాపి తణ్హా. సబ్బే కిలేసరాగాతి కామరాగరూపరాగాదిభేదా సబ్బేపి కిలేసభూతా రాగా, సబ్బేపి వా కిలేసా ఇధ ‘‘కిలేసరాగా’’తి అధిప్పేతా, న లోభవిసేసా ఏవ చిత్తస్స పరిళాహభావాపాదనతో. యథాహ ‘‘రత్తమ్పి చిత్తం విపరిణతం, దుట్ఠమ్పి చిత్తం విపరిణతం, మూళ్హమ్పి చిత్తం విపరిణత’’న్తి (పారా. ౨౭౧). విరజ్జన్తీతి పలుజ్జన్తి విక్ఖమ్భనతో సబ్బసో తేన విసంయుత్తభావతో. సబ్బం దుక్ఖన్తి జరామరణాదిభేదం సబ్బం వట్టదుక్ఖం. భవేన భవన్తి తేన తేన భవేన భవన్తరం భవనికన్తిభావేన సంసిబ్బతి. ఫలేన వా సద్ధిం కమ్మం సతణ్హస్సేవ ఆయతిం పునబ్భవభావతో. తతో వానతో నిక్ఖన్తం తత్థ తస్స సబ్బసో అభావతో. చిరనిసజ్జాచిరభాసనేహి పిట్ఠిఆగిలాయనతాలుగలసోసాదివసేన కాయకిలమథో చేవ కాయవిహేసా చ వేదితబ్బా. సా చ ఖో దేసనాయ అత్థమజానన్తానం అపటిపజ్జన్తానఞ్చ వసేన, జానన్తానం పన పటిపజ్జన్తానఞ్చ దేసనాయ కాయపరిస్సమోపి సత్థు అపరిస్సమోయేవ. తేనాహ భగవా – ‘‘న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేసేసీ’’తి (ఉదా. ౧౦). తేనేవాహ – ‘‘యా అజానన్తానం దేసనా నామ, సో మమ కిలమథో అస్సా’’తి. ఉభయన్తి చిత్తకిలమథో చిత్తవిహేసా చాతి ఉభయమ్పేతం బుద్ధానం నత్థి బోధిమూలే ఏవ సముచ్ఛిన్నత్తా. అనుబ్రూహనం సమ్పిణ్డనం. సోతి అపిస్సూతి నిపాతో. వుద్ధిప్పత్తా వా అచ్ఛరియా అనచ్ఛరియా, వుద్ధిఅత్థోపి హి -కారో హోతి యథా ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి. కప్పానం సతసహస్సం చత్తారి చ అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సదేవకస్స లోకస్స ధమ్మసంవిభాగకరణత్థమేవ పారమియో పూరేత్వా ఇదాని సమధిగతధమ్మరజ్జస్స తత్థ అప్పోస్సుక్కతాపత్తిదీపనతా గాథత్థస్స చ అచ్ఛరియతా తస్స వుద్ధిప్పత్తీతి వేదితబ్బం. అత్థద్వారేన హి గాథానం అనచ్ఛరియతా. గోచరా అహేసున్తి ఉపట్ఠహింసు. ఉపట్ఠానఞ్చ వితక్కేతబ్బతావాతి ఆహ ‘‘పరివితక్కయితబ్బతం పాపుణింసూ’’తి.
యది సుఖాపటిపదావ, కథం కిచ్ఛతాతి ఆహ ‘‘పారమీపూరణకాలే పనా’’తిఆది. ఏవమాదీని దుప్పరిచ్చజాని దేన్తస్స. హ-ఇతి వా బ్యత్తన్తి ఏతస్మిం అత్థే నిపాతో. ‘‘ఏకంసత్థే’’తి కేచి. హ బ్యత్తం, ఏకంసేన వా అలం నిప్పయోజనం ఏవం కిచ్ఛేన అధిగతస్స పకాసితుం దేసితున్తి యోజనా. హలన్తి వా అలన్తి ఇమినా సమానత్థపదం ‘‘హలన్తి వదామీ’’తిఆదీసు వియ. రాగదోసఫుట్ఠేహీతి ఫుట్ఠవిసేన వియ సప్పేన రాగేన దోసేన చ ఫుట్ఠేహి అభిభూతేహి. రాగదోసానుగతేహీతి రాగదోసేహి అనుబన్ధేహి.
నిచ్చాదీనన్తి నిచ్చాదీనం చతున్నం విపల్లాసానం. ఏవంగతన్తి ఏవం అనిచ్చన్తిఆదినా ఆకారేన పవత్తం బుజ్ఝితబ్బం. కామరాగరత్తా చ భవరాగరత్తా చ నీవరణేహి నివుతచిత్తతాయ దిట్ఠిరాగరత్తా విపరీతాభినివేసేన న దక్ఖన్తి యాథావతో ధమ్మం న పటివిజ్ఝిస్సన్తి. సభావేనాతి అవిపరీతసభావేన. ఏవం గాహాపేతున్తి అనిచ్చన్తిఆదినా సభావేన యాథావతో ధమ్మం జానాపేతుం. రాగదోసపరేతతాపి నేసం సమ్మూళ్హభావేనేవాతి ఆహ ‘‘తమోఖన్ధేన ఆవుటా’’తి.
ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కతాపత్తియా కారణం విభావేతుం ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదినా సయమేవ చోదనం సముట్ఠాపేతి. అఞ్ఞాతవేసేనాతి ఇమస్స భగవతో సావకభావూపగమనేన అఞ్ఞాతవేసేన. ‘‘అఞ్ఞతరతాపసవేసేనా’’తి కేచి, సో పనస్స అరహత్తాధిగమనేనేవ విగచ్ఛేయ్య. తివిధం కారణం అప్పోస్సుక్కతాపత్తియా పటిపక్ఖస్స బలవభావో, ధమ్మస్స గమ్భీరతా, తత్థ చ భగవతో సాతిసయం గారవన్తి తం దస్సేతుం ‘‘తస్స హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పటిపక్ఖా నామ రాగాదయో కిలేసా సమ్మాపటిపత్తియా అన్తరాయకరత్తా. తేసం బలవభావతో చిరపరిభావనాయ సత్తసన్తానతో దుబ్బిసోధియతాయ తే సత్తే మత్తహత్థినో వియ దుబ్బలపురిసం అధిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వా అనయబ్యసనం ఆపాదేన్తా అనేకసతయోజనాయామవిత్థారం సునిచితం ఘనసన్నివేసం కణ్టకదుగ్గమ్పి అధిసేన్తి. దూరపభేదదుచ్ఛేజ్జతాహి దుబ్బిసోధియతం పన దస్సేతుం ‘‘అథస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చ అన్తో అమట్ఠతాయ కఞ్జియపుణ్ణా లాబు, చిరపారివాసికతాయ తక్కభరితా చాటి, స్నేహతిన్తదుబ్బలభావేన వసాపీతపిలోతికా, తేలమిస్సితతాయ అఞ్జనమక్ఖితహత్థో దుబ్బిసోధనీయా వుత్తా. హీనూపమా చేతా రూపపబన్ధభావతో అచిరకాలికత్తా చ మలీనతాయ, కిలేససంకిలేసో ఏవ పన దుబ్బిసోధనీయతరో అనాదికాలికత్తా అరూపనిస్సితత్తా చ. తేనాహ ‘‘అతిసంకిలిట్ఠా’’తి.
యథా చ దుబ్బిసోధనీయతరతాయ, ఏవం గమ్భీరదుద్దసదురనుబోధానమ్పి వుత్తఉపమా హీనూపమావ. గమ్భీరోపి ధమ్మో పటిపక్ఖవిధమనేన ఞాణేన విసదభావం ఆపన్నేన సుపాకటో భవేయ్య, పటిపక్ఖవిధమనం పన సమ్మాపటిపత్తిపటిబద్ధం, సా సద్ధమ్మస్సవనాధీనా, తం సత్థరి ధమ్మే చ పసాదాయత్తం. సో గరుట్ఠానియానం అజ్ఝేసనహేతుకోతి పణాలికాయ సత్తానం ధమ్మసమ్పటిపత్తియా బ్రహ్మాయాచనానిమిత్తన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ.
ఉపక్కిలేసభూతం అప్పం రాగాదిరజం ఏతస్సాతి అప్పరజం, అప్పరజం అక్ఖి పఞ్ఞాచక్ఖు యేసం తే తంసభావాతి కత్వా అప్పరజక్ఖజాతికాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘పఞ్ఞామయే’’తిఆదిమాహ. అప్పం రాగాదిరజం యేసం తంసభావా అప్పరజక్ఖజాతికాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అస్సవనతాతి ‘‘సయం అభిఞ్ఞా’’తిఆదీసు వియ కరణే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘అస్సవనతాయా’’తి. దసపుఞ్ఞకిరియవసేనాతి దానాదిదసవిధపుఞ్ఞకిరియవత్థూనం వసేన. తేనాహ ‘‘కతాధికారా’’తిఆది. పపఞ్చసూదనియం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮౨) పన ‘‘ద్వాదసపుఞ్ఞకిరియవసేనా’’తి వుత్తం, తం దానాదీసు సరణగమన-పరహితపరిణామనాదిపక్ఖిపనవసేన వుత్తం.
రాగాదిమలేన సమలేహి పూరణాదీహి ఛహి సత్థారేహి సత్థుపటిఞ్ఞేహి కబ్బరచనావసేన చిన్తాకవిఆదిభావే ఠత్వా తక్కపరియాహతం వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం చిన్తితో. తే కిర బుద్ధకోలాహలానుస్సవేన సఞ్జాతకుతూహలం లోకం వఞ్చేన్తా కోహఞ్ఞే ఠత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పటిజానన్తా యం కఞ్చి అధమ్మమేవ ‘‘ధమ్మో’’తి దీపేసుం. తేనాహ ‘‘తే హి పురేతరం ఉప్పజ్జిత్వా’’తిఆది. అపాపురేతన్తి ఏతం కస్సపస్స భగవతో సాసనన్తరధానతో పభుతి పిహితం నిబ్బానమహాద్వారం అరియమగ్గం సద్ధమ్మదేసనాహత్థేన అపాపుర వివర.
సేలో పబ్బతో ఉచ్చో హోతి థిరో చ, న పంసుపబ్బతో మిస్సకపబ్బతో చాతి ఆహ ‘‘సేలే యథా పబ్బతముద్ధనీ’’తి. ధమ్మమయం పాసాదన్తి లోకుత్తరధమ్మమాహ. సో హి సబ్బసో పసాదావహో, సబ్బధమ్మే అతిక్కమ్మ అబ్భుగ్గతట్ఠేన పాసాదసదిసో చ. పఞ్ఞాపరియాయో వా ఇధ ధమ్మ-సద్దోతి వుత్తం ‘‘పఞ్ఞామయ’’న్తి. సా హి అబ్భుగ్గతట్ఠేన పాసాదోతి అభిధమ్మే ఆగతా. తథా చాహ –
‘‘పఞ్ఞాపాసాదమారుయ్హ, అసోకో సోకినిం పజం;
పబ్బతట్ఠోవ భూమట్ఠే, ధీరో బాలే అవేక్ఖతీ’’తి. (ధ. ప. ౨౮);
యథా హీతిఆదీసు యథా చ పబ్బతే ఠత్వా అన్ధకారే హేట్ఠా ఓలోకేన్తస్స పురిసస్స ఖేత్తకేదారపాళికుటికాయో తత్థ సయితమనుస్సా చ న పఞ్ఞాయన్తి అనుజ్జలభావతో, కుటికాసు పన అగ్గిజాలా పఞ్ఞాయతి సముజ్జలభావతో, ఏవం ధమ్మపాసాదమారుయ్హ సత్తలోకం ఓలోకయతో భగవతో ఞాణస్స ఆపాథం నాగచ్ఛన్తి అకతకల్యాణా సత్తా, ఞాణగ్గినా అనుజ్జలభావతో అనుళారభావతో చ రత్తిం ఖిత్తా సరా వియ హోన్తి, కతకల్యాణా పన భబ్బపుగ్గలా దూరే ఠితాపి భగవతో ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి పరిపక్కఞాణగ్గితాయ సముజ్జలభావతో ఉళారసన్తానతాయ హిమవన్తపబ్బతో వియ చాతి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా.
గరుట్ఠానీయం పయిరుపాసిత్వా గరుతరం పయోజనం ఉద్దిస్స అభిపత్థనా అజ్ఝేసనా, సాపి అత్థతో యాచనావ హోతీతి ఆహ ‘‘అజ్ఝేసనన్తి యాచన’’న్తి. పదేసవిసయం ఞాణదస్సనం అహుత్వా బుద్ధానంయేవ ఆవేణికభావతో ఇదం ఞాణద్వయం ‘‘బుద్ధచక్ఖూ’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ఇమేసఞ్హి ద్విన్నం ఞాణానం ‘బుద్ధచక్ఖూ’తి నామ’’న్తి. తిణ్ణం మగ్గ్గఞాణానన్తి హేట్ఠిమానం తిణ్ణం మగ్గఞాణానం ‘‘ధమ్మచక్ఖూ’’తి నామం చతుసచ్చధమ్మదస్సనమత్తభావతో. యతో తాని ఞాణాని విజ్జూపమభావేన వుత్తాని, అగ్గమగ్గఞాణం పన ఞాణకిచ్చస్స సిఖాప్పత్తియా దస్సనమత్తం న హోతీతి ‘‘ధమ్మచక్ఖూ’’తి న వుచ్చతి, యతో తం వజిరూపమభావేన వుత్తం. వుత్తనయేనాతి ‘‘అప్పరజక్ఖజాతికా’’తి ఏత్థ వుత్తనయేన. యస్మా మన్దకిలేసా ‘‘అప్పరజక్ఖా’’తి వుత్తా, తస్మా బహలకిలేసా ‘‘మహారజక్ఖా’’తి వేదితబ్బా. పటిపక్ఖవిధమనసమత్థతాయ తిక్ఖాని సూరాని విసదాని, వుత్తవిపరియాయేన ముదూని. సద్ధాదయో ఆకారాతి సద్దహనాదిప్పకారే వదతి. సున్దరాతి కల్యాణా. సమ్మోహవినోదనియం పన ‘‘యేసం ఆసయాదయో కోట్ఠాసా సున్దరా, తే స్వాకారా’’తి వుత్తం, తం ఇమాయ అత్థవణ్ణనాయ అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతీతి దట్ఠబ్బం. కారణం నామ పచ్చయాకారో, సచ్చాని వా. పరలోకన్తి సమ్పరాయం. తం దుక్ఖావహం వజ్జం వియ భయతో పస్సితబ్బన్తి వుత్తం ‘‘పరలోకఞ్చేవ వజ్జఞ్చ భయతో పస్సన్తీ’’తి. సమ్పత్తిభవతో వా అఞ్ఞత్తా విపత్తిభవో పరలోకోతి వుత్తం ‘‘పర…పే… పస్సన్తీ’’తి.
అయం పనేత్థ పాళీతి ఏత్థ ‘‘అప్పరజక్ఖా’’తి పదానం అత్థవిభావనే అయం తస్స తథాభావసాధనపాళి. సద్ధాదీనఞ్హి విముత్తపరిపాచకధమ్మానం బలవభావో తప్పటిపక్ఖానం పాపధమ్మానం దుబ్బలభావే సతి హోతి. తేసఞ్చ బలవభావో సద్ధాదీనం దుబ్బలభావేతి విముత్తిపరిపాచకధమ్మానం సవిసేసం అత్థితానత్థితావసేన అప్పరజక్ఖా మహారజక్ఖాతిఆదయో పాళియం (పటి. మ. ౧.౧౧౧) విభజిత్వా దస్సితా ‘‘సద్ధో పుగ్గలో అప్పరజక్ఖో’’తిఆదినా. ఖన్ధాదయో ఏవ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో సమ్పత్తిభవభూతో లోకో సమ్పత్తిభవలోకో, సుగతిసఙ్ఖాతో ఉపపత్తిభవో. సమ్పత్తి భవతి ఏతేనాతి సమ్పత్తిసమ్భవలోకో, సుగతిసంవత్తనియో కమ్మభవో. దుగ్గతిసఙ్ఖాతఉపపత్తిభవ-దుగ్గతిసంవత్తనియకమ్మభవా విపత్తిభవలోక-విపత్తిసమ్భవలోకా. పున ఏకకదుకాదివసేన లోకం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘ఏకో లోకో’’తిఆది వుత్తం. ఆహారాదయో వియ హి ఆహారట్ఠితికా సఙ్ఖారా సబ్బే లుజ్జనట్ఠేన లోకోతి. తత్థ ఏకో లోకో సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికాతి యాయం పుగ్గలాధిట్ఠానాయ కథాయ సబ్బేసం సఙ్ఖారానం పచ్చయాయత్తవుత్తితా వుత్తా, తాయ సబ్బో సఙ్ఖారలోకో ఏకో ఏకవిధో పకారన్తరస్స అభావతో. ద్వే లోకాతిఆదీసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. నామగ్గహణేన చేత్థ నిబ్బానస్స అగ్గహణం తస్స అలోకసభావత్తా.
నను చ ‘‘ఆహారట్ఠితికా’’తి ఏత్థ పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ మగ్గఫలానమ్పి లోకతా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, పరిఞ్ఞేయ్యానం దుక్ఖసచ్చధమ్మానం ఇధ ‘‘లోకో’’తి అధిప్పేతత్తా. అథ వా న లుజ్జతి న పలుజ్జతీతి యో గహితో తథా న హోతి, సో లోకోతి తంగహణరహితానం లోకుత్తరానం నత్థి లోకతా. ఉపాదానానం ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా. అనురోధాదివత్థుభూతా లాభాదయో అట్ఠ లోకధమ్మా. దసాయతనానీతి దస రూపాయతనాని. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. వివట్టజ్ఝాసయస్స అధిప్పేతత్తా తస్స చ సబ్బం తేభూమకకమ్మం గరహితబ్బం వజ్జితబ్బఞ్చ హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి వుత్తం ‘‘సబ్బే అభిసఙ్ఖారా వజ్జా, సబ్బే భవగామికమ్మా వజ్జా’’తి. అప్పరజక్ఖతాదీసు పఞ్చసు దుకేసు ఏకేకస్మిం దస దస కత్వా ‘‘పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని జానాతీ’’తి వుత్తం. అథ వా అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం పరోపరియత్తం జానాతీతి కత్వా తథా వుత్తం. ఏత్థ చ అప్పరజక్ఖాదిభబ్బాదివసేన ఆవజ్జేన్తస్స భగవతో తే సత్తా పుఞ్జపుఞ్జావ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, న ఏకేకా.
ఉప్పలాని ఏత్థ సన్తీతి ఉప్పలినీ. ఉప్పలగచ్ఛోపి జలాసయోపి చ. ఇధ పన జలాసయో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఉప్పలవనే’’తి. యాని హి ఉదకస్స అన్తో నిముగ్గానేవ హుత్వా పుసన్తి వడ్ఢన్తి, తాని అన్తోనిముగ్గపోసీని. దీపితానీతి అట్ఠకథాయం పకాసితాని, ఇధేవ వా ‘‘అఞ్ఞానిపీ’’తిఆదినా దస్సితాని. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి ఉగ్ఘటనం నామ ఞాణుగ్ఘటనం, ఞాణేన ఉగ్ఘటితమత్తేనేవ జానాతీతి అత్థో. విపఞ్చితం విత్థారితమేవ అత్థం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ. నిద్దేసాదీహి ధమ్మాభిసమయాయ నేతబ్బోతి నేయ్యో. పజ్జతి అత్థో ఏతేనాతి పదం, పజ్జతే ఞాయతేతి వా పదం, తదత్థో. పదం పరమం ఏతస్స, న సచ్చాభిసమ్బోధోతి పదపరమో.
ఉదాహటవేలాయాతి ఉదాహారే ధమ్మస్స ఉద్దేసే ఉదాహటమత్తేయేవ. ధమ్మాభిసమయోతి చతుసచ్చధమ్మస్స ఞాణేన సద్ధిం అభిసమయో. అయం వుచ్చతీతి అయం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా నయేన సంఖిత్తేన మాతికాయ ఠపియమానాయ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా అరహత్తం గణ్హితుం సమత్థో పుగ్గలో ‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. అయం వుచ్చతీతి సంఖిత్తేన మాతికం ఠపేత్వా విత్థారేన అత్థే విభజియమానే అరహత్తం పాపుణితుం సమత్థో పుగ్గలో ‘‘విపఞ్చితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. ఉద్దేసతోతి ఉద్దేసహేతు. ఉద్దిసన్తస్స ఉద్దిసాపేన్తస్స వాతి అత్థో. పరిపుచ్ఛతోతి అత్థం పరిపుచ్ఛన్తస్స. అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతీతి అనుక్కమేన అరహత్తప్పత్తి హోతి. న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతీతి తేన అత్తభావేన మగ్గం వా ఫలం వా అన్తమసో ఝానం వా విపస్సనం వా నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి. అయం వుచ్చతి పదపరమోతి అయం పుగ్గలో ఛబ్బిధం బ్యఞ్జనపదం ఛబ్బిధం అత్థపదన్తి ఇదం పదమేవ పరమం అస్సాతి పదపరమోతి వుచ్చతీతి అత్థో.
వాసనా హోతీతి దేసనా ఫలవోహారేన వాసనా హోతీతి వుత్తా. న హి కాచి బుద్ధానం దేసనా నిరత్థకా. యేతి యే దువిధే పుగ్గలే. విభఙ్గే కమ్మావరణేనాతి పఞ్చవిధేన ఆనన్తరియకమ్మేన. విపాకావరణేనాతి అహేతుకపటిసన్ధియా. యస్మా పన దుహేతుకానమ్పి అరియమగ్గపటివేధో నత్థి, తస్మా దుహేతుకా పటిసన్ధిపి విపాకావరణమేవాతి వేదితబ్బా. కిలేసావరణేనాతి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా. అస్సద్ధాతి బుద్ధాదీసు సద్ధారహితా. అచ్ఛన్దికాతి కత్తుకమ్యతాఛన్దరహితా. ఉత్తరకురుకా మనుస్సా అచ్ఛన్దికట్ఠానం పవిట్ఠా. దుప్పఞ్ఞాతి భవఙ్గపఞ్ఞాయ పరిహీనా. భవఙ్గపఞ్ఞాయ పన పరిపుణ్ణాయపి యస్స భవఙ్గచలనం లోకుత్తరస్స పచ్చయో న హోతి, సోపి దుప్పఞ్ఞో ఏవ నామ. అభబ్బా నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తన్తి కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తనియామసఙ్ఖాతం మగ్గం ఓక్కమితుం అధిగన్తుం అభబ్బా. న కమ్మావరణేనాతిఆదీని వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బాని. రాగచరితాదిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం పరమత్థదీపనియం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౪౩) వుత్తనయేన వేదితబ్బం.
నిబ్బానస్స ద్వారం పవిసనమగ్గో వివరిత్వా ఠపితో మహాకరుణూపనిస్సయేన సయమ్భుఞాణేన అధిగతత్తా. సద్ధం పముఞ్చన్తూతి అత్తనో సద్ధం ధమ్మసమ్పటిచ్ఛనయోగ్యం కత్వా విస్సజ్జేన్తు, సద్దహనాకారేన నం ఉపట్ఠపేన్తూతి అత్థో. సుఖేన అకిచ్ఛేన పవత్తనీయతాయ సుప్పవత్తితం. న భాసిం న భాసిస్సామీతి చిన్తేసిం.
సత్థు సన్తికం ఉపగతానం దేవానం బ్రహ్మానఞ్చ తస్స పురతో అన్తరధానం నామ అతిట్ఠనన్తి ఆహ ‘‘సకట్ఠానమేవ గతో’’తి. సద్ధిన్ద్రియాది సమ్మాదిట్ఠిఆదికో ధమ్మో ఏవ వినేయ్యసన్తానే పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం. అథ వా చక్కన్తి ఆణా. ధమ్మన్తి దేసనా. అథ వా అత్థధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మఞ్చ తం పవత్తనట్ఠేన చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం. ధమ్మేన ఞాయేన చక్కన్తిపి ధమ్మచక్కం. యథాహ ‘‘ధమ్మఞ్చ పవత్తేతి చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, చక్కఞ్చ పవత్తేతి ధమ్మఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన పవత్తేతీతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మచరియాయ పవత్తేతీతి ధమ్మచక్క’’న్తిఆది (పటి. మ. ౨.౪౦-౪౧). పవత్తేసీతి పట్ఠపేసి.
బ్రహ్మాయాచనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. గారవసుత్తవణ్ణనా
౧౭౩. అయం వితక్కోతి అయం ‘‘కిన్తాహం విహరేయ్య’’న్తి ఏవం పవత్తితవితక్కో. అఞ్ఞస్మిన్తి పరస్మిం. అత్తా న హోతీతి హి అఞ్ఞో, పరో. సో పనేత్థ న యో కోచి అధిప్పేతో, అథ ఖో గరుట్ఠానీయో. తేనాహ ‘‘కఞ్చి గరుట్ఠానే అట్ఠపేత్వా’’తి. పతిస్సవతి గరునో ‘‘ఆమా’’తి సమ్పటిచ్ఛతీతి పతిస్సో, న పతిస్సోతి అప్పతిస్సో. పతిస్సయరహితో గరుపస్సయరహితోతి అత్థో.
సదేవకేతి అవయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో. సదేవకగ్గహణేన పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం పారిసేసఞాయేన ఇతరేసం పదన్తరేహి సఙ్గహితత్తా, సమారకగ్గహణేన ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం పచ్చాసత్తిఞాయేన. తత్థ హి మారో జాతో తన్నివాసీ చ హోతి. సబ్రహ్మకవచనేన బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణం పచ్చాసత్తిఞాయేనేవ. ‘‘సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయా’’తి సాసనస్స పచ్చత్థికసమణబ్రాహ్మణగ్గహణం. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం అపచ్చత్థికానం అసమితపాపానం అబాహితపాపానఞ్చ సమణబ్రాహ్మణానం తేనేవ వచనేన గహితత్తా. కామం ‘‘సదేవకే’’తిఆదివిసేసనానం వసేన సత్తవిసయో లోకసద్దోతి విఞ్ఞాయతి తుల్యయోగవిసయత్తా తేసం. ‘‘సలోమకో సపక్ఖకో’’తిఆదీసు పన అతుల్యయోగేపి అయం సమాసో లబ్భతీతి బ్యభిచారదస్సనతో పజాగహణన్తి పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణం. దేవభావసామఞ్ఞేన మారబ్రహ్మేసు గహితేసుపి ఇతరేహి తేసం లబ్భమానవిసేసదస్సనత్థం విసుం గహణన్తి దస్సేన్తో ‘‘మారో నామా’’తిఆదిమాహ. మారో బ్రహ్మానమ్పి విచక్ఖుకమ్మాయ పహోతీతి ఆహ ‘‘సబ్బేస’’న్తి. ఉపరీతి ఉపరిభావే. బ్రహ్మాతి దససహస్సిబ్రహ్మానం సన్ధాయాహ. తథా చాహ ‘‘దసహి అఙ్గులీహీ’’తిఆది. ఇధ దీఘనికాయాదయో వియ బాహిరకానమ్పి గన్థనికాయో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘ఏకనికాయాదివసేనా’’తి.
వత్థువిజ్జాదీతి ఆది-సద్దేన విజ్జాట్ఠానాని సఙ్గహితాని. యథాసకం కమ్మకిలేసేహి పజాతత్తా నిబ్బత్తత్తా పజా, సత్తనికాయో. తస్సా పజాయ. సదేవమనుస్సాయాతి వా ఇమినా సమ్ముతిదేవగ్గహణం తదవసిట్ఠమనుస్సలోకగ్గహణఞ్చ దట్ఠబ్బం. ఏవం భాగసో లోకం గహేత్వా యోజనం దస్సేత్వా ఇదాని అభాగసో లోకం గహేత్వా యోజనం దస్సేతుం ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆది వుత్తం. లోకవసేన వుత్తాని ‘‘లోకీయన్తి ఏత్థ కమ్మకమ్మఫలానీ’’తి కత్వా, పజావసేన ‘‘హేతుపచ్చయేహి పజాయతీ’’తి కత్వా. సీలసమ్పన్నతరన్తి ఏత్థ పరిపుణ్ణసమ్పన్నతా అధిప్పేతా ‘‘సమ్పన్నం సాలికేదార’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౪.౧) వియ. తేనాహ ‘‘అధికతరన్తి అత్థో’’తి. పరిపుణ్ణమ్పి ‘‘అధికతర’’న్తి వత్తబ్బతమరహతి. సేసేసూతి ‘‘సమాధిసమ్పన్నతర’’న్తిఆదీసు.
కారణన్తిఆదీసు కారణన్తి యుత్తిం. అత్థన్తి అవిపరీతత్థం. వుడ్ఢిన్తి అభివుడ్ఢినిమిత్తం.
ఇమినా వచనేనాతి ఇమస్మిం సుత్తే అనన్తరం వుత్తవచనేన. న కేవలం ఇమినావ, సుత్తన్తరమ్పి ఆనేత్వా పటిబాహితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘న మే ఆచరియో అత్థీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౬౨) వుత్తమేవ. సరన్తి కరణే ఏతం పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘సరన్తేనా’’తి, సరన్తి వా సరణహేతూతి అత్థో.
గారవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. బ్రహ్మదేవసుత్తవణ్ణనా
౧౭౪. ఏకకోతి వివేకట్ఠితతాయ నిస్సటో. గణసఙ్గణికాభావో తస్సానేన దీపితో, కిలేససఙ్గణికాభావో పన ‘‘అప్పమత్తో’’తిఆదీహి పకాసితో. పేసితత్తోతి నిబ్బానం పతి పేసితచిత్తో. సమ్మదేవాతి ఞాయేనేవ. సో పన యది ఆగమనతో పట్ఠాయ లబ్భతి, వత్తబ్బమేవ నత్థి, అథ పటిపదారమ్భతో పట్ఠాయ లబ్భతి, ఏవమ్పి వట్టతేవాతి దస్సేతుం ‘‘యథా వా తథా వా’’తిఆది వుత్తం. అగ్గమగ్గాధిగమేన అసమ్మోహపటివేధస్స సిఖాప్పత్తత్తా మగ్గధమ్మేసు వియ ఫలధమ్మేసుపి సాతిసయో అసమ్మోహోతి ‘‘సయం అభిఞ్ఞా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సామం జానిత్వా’’తి. యథా జాననా పనస్స సచ్ఛికరణం అత్తపచ్చక్ఖకిరియాతి ‘‘సచ్ఛికత్వా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పచ్చక్ఖం కత్వా’’తి. తథా సచ్ఛికిరియా చస్స విపస్సనాపటిలాభోతి ‘‘ఉపసమ్పజ్జా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పటిలభిత్వా’’తి. ఏతేనాతి ‘‘ఖీణా జాతీ’’తిఆదివచనేన.
జాతి ఖీణాతి ఏత్థ జాతిసీసేన తబ్బికారవన్తో ఖన్ధా వుత్తా. పుబ్బేవ ఖీణత్తాతి మగ్గాధిగమనతో పగేవ అతీతభావేనేవ ఖీణత్తా. తత్థ అనాగతేసు. వాయామాభావతోతి అవిజ్జమానత్తా. అనాగతభావసామఞ్ఞం గహేత్వా లేసేన వుత్తం. న పచ్చుప్పన్నా విజ్జమానత్తాతి సంకిలిట్ఠా చ మగ్గభావనాతి సియాతి వచనసేసో. యథా అజాతఫలతరుణరుక్ఖమూలే ఛిన్నే ఆయతిఉప్పజ్జనారహాని ఫలాని ఛేదనపచ్చయా అనుప్పజ్జమానాని నట్ఠాని నామ హోన్తి, ఏవమేవ భావనాయ అసతి ఉప్పజ్జనారహా కిలేసా తప్పచ్చయా జాతి చ మగ్గభావనాయ సతి న ఉప్పజ్జమానా పహీనాతి వుచ్చన్తీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘మగ్గస్స పనా’’తిఆదినా. అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఞాణేన ఖీణరాగవసేన.
సోళసకిచ్చభావాయాతి సోళసకిచ్చతాయ, సోళసవిధస్స వా కిచ్చస్స భావాయ ఉప్పాదనాయ. పాళియం సపదానన్తి సపదానచారో వుత్తో భావనపుంసకనిద్దేసేనాతి ఆహ ‘‘సపదానచార’’న్తి. అనుక్కమ్మాతి అనతిక్కమిత్వా. ఆహుతిపిణ్డన్తి జుహితబ్బపిణ్డం, జుహనవసేన అగ్గిమ్హి పక్ఖిపితబ్బపాయాసపిణ్డన్తి అధిప్పాయో. భూతబలికమ్మన్తి తథా పక్ఖిపిత్వా బలికమ్మకరణం. హరితుపలిత్తన్తి అల్లగోమయేన కతపరిభణ్డం. వనమాలపరిక్ఖిత్తన్తి మనోహరాహి వనపుప్ఫమాలాహి పరిక్ఖిత్తం. ధూమకటచ్ఛూతి ధూమపానం. సీలగన్ధన్తి సీలం పటిచ్చ ఉప్పన్నకిత్తిగన్ధం. ఘాయమానస్సాతి ఉపగతం గణ్హన్తస్స.
ఇమమ్హా ఠానాతి ఇమస్మా మనుస్సానం వసనట్ఠానా, మహాపథవితలతోతి అధిప్పాయో. సబ్బహేట్ఠిమోతి బ్రహ్మపారిసజ్జానం వాసబ్రహ్మలోకమాహ. బ్రహ్మపథో నామ చత్తారి కుసలజ్ఝానాని బ్రహ్మలోకమగ్గభావతో. జీవితపథో నామ జీవితపవత్తిఉపాయభావతో. ‘‘భుఞ్జతు భవం మహాబ్రహ్మా’’తి వచనం సన్ధాయాహ ‘‘కిం జప్పసీ’’తిఆది. తిణబీజానీతి సాలితణ్డులాదీని. గోయూసన్తి ఖీరం జిగుచ్ఛన్తో వదతి. అయమ్పి అత్థో ‘‘నేతాదిసో బ్రహ్మభక్ఖో’’తి వదన్తేన దీపితోతి.
అతిదేవపత్తోపి పఞ్చఖన్ధూపధీనం అత్థితాయ కిలేసూపధిఆదీనంయేవ విరహితభావో గహితో. అఞ్ఞత్ర హి భావపచ్చయం తదత్థో విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘అతిదేవభావం పత్తో’’తి. యస్మా బ్రహ్మానోపి దేవగతిపరియాపన్నత్తా దేవా ఏవ, తస్మా వుత్తం ‘‘అతిబ్రహ్మభావం పత్తో’’తి.
అత్తానం భావేత్వాతి సీలాదీహి గుణేహి అత్తానం వడ్ఢేత్వా పరిబ్రూహిత్వా ఠితో.
పుథుజ్జనా తసా తణ్హామానదిట్ఠిపరిత్తాసవసేన తాసనతో. ఖీణాసవా థావరా నామ సబ్బసో గతీసు సఞ్చరణాభావతో. తథా హి చతున్నం సచ్చానం సబ్బసో అదిట్ఠత్తా భవదాయజ్జస్స తణ్హాదాసబ్యస్స భావతో ఏకచ్చాసు గతీసు సఞ్చరణసభావతో సేక్ఖా థావరా న హోన్తి. భజమానాతి భజాపియమానా. థావరపక్ఖమేవ భజన్తి సబ్బసేట్ఠపక్ఖం ఏకన్తపసట్ఠం భజమానభావం ఉపాదాయ.
పహీనకిలేసో ఖీణాసవో విసేనో. సుఖం ఆయతి సుఖాయతి, తస్స కారకం సుఖాయతికం.
బ్రహ్మదేవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. బకబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా
౧౭౫. ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి ఏవం పవత్తా దిట్ఠి సస్సతదిట్ఠి. సహ కాయేనాతి సహ తేన బ్రహ్మత్తభావేన. బ్రహ్మట్ఠానన్తి అత్తనో బ్రహ్మవత్థుం. అనిచ్చం ‘‘నిచ్చ’’న్తి వదతి అనిచ్చతాయ అత్తనో అపఞ్ఞాయమానత్తా. థిరన్తి దళ్హం, వినాసాభావతో సారభూతన్తి అత్థో. ఉప్పాదవిపరిణామాభావతో సదా విజ్జమానం. కేవలన్తి పరిపుణ్ణం. తేనాహ ‘‘అఖణ్డ’’న్తి. కేవలన్తి వా జాతిఆదీహి అసమ్మిస్సం, విరహితన్తి అధిప్పాయో. ఉప్పాదాదీనం అభావతో ఏవ అచవనధమ్మం. కోచి జాయనకో…పే… ఉపపజ్జనకో వా నత్థి నిచ్చభావతో ఠానేన సద్ధిం తన్నివాసీనం. నిచ్చభావఞ్హి సో పటిజానాతి. తిస్సో ఝానభూమియోతి దుతియతతియచతుత్థజ్ఝానభూమియో. చతుత్థజ్ఝానభూమివిసేసా హి అసఞ్ఞసుద్ధావాసారుప్పభవా. నిబ్బానన్తి వా ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, న పరిసమాపనత్థో, తస్మా ‘‘సబ్బ’’న్తి ఇమినా ‘‘అసఞ్ఞ…పే… భవా’’తి వుత్తం సఙ్గణ్హాతి. పటిబాహతీతి సన్తంయేవ సమానం అజానన్తోవ ‘‘నత్థీ’’తి పటిక్ఖిపతి. ఏకే ఉత్తరవిహారవాసినో.
హేట్ఠూపపత్తికోతి హేట్ఠా భూమీసు ఉప్పన్నఉపపత్తికో. ఇదాని తమత్థం వివరితుం ‘‘అనుప్పన్నే’’తిఆది వుత్తం. హేట్ఠుపపత్తికం కత్వాతి యథాఠితభూమితో హేట్ఠా తతియజ్ఝానభూమియం ఉపపత్తిఝానం కత్వా, న ఉపరిఝానస్స వియ పత్థనామత్తన్తి అధిప్పాయో. పఠమకాలేతి తస్మిం భవే పఠమకాలే. అఞ్ఞాసి ఆసన్నభావతో. ఉభయన్తి తం తం అత్తనా కతకమ్మఞ్చేవ నిబ్బత్తట్ఠానఞ్చాతి ఉభయం. పముస్సిత్వా నిబ్బత్తిం అనుపధారేన్తో.
అవిజ్జాయ గతోతి అవిజ్జాయ సహ పవత్తో. సహయోగే హి ఇదం కరణవచనం. తేనాహ ‘‘సమన్నాగతో’’తి. అఞ్ఞాణీతి అవిద్వా. పఞ్ఞాచక్ఖువిరహతో అన్ధీభూతో, అన్ధభావం ఆపన్నోతి అత్థో. అనాగతే సద్దో హోతాయం ‘‘వక్ఖతీ’’తి యత్రసద్దపయోగేన, అత్థో పన వత్తమానకాలికో. తేనాహ ‘‘భణతీ’’తి. తేనాహ ‘‘యత్రా’’తిఆది.
మగ్గచోరోతి మగ్గపరిబున్ధకచోరో. సన్తజ్జియమానోతి ‘‘అవిజ్జాగతో వత, భో, బకో బ్రహ్మా’’తిఆదినా సన్తజ్జియమానో. సతిం లభిత్వాతి తేనేవ సన్తజ్జనేన యోనిసో ఉమ్ముజ్జిత్వా పురిమజాతివిసయం సతిం లభిత్వా. నిప్పీళితుకామోతి ఘంసేతుకామో దోసం దస్సేతుకామో ‘‘ఇదం పస్స యావఞ్చ తే అపరద్ధ’’న్తి. పుఞ్ఞకమ్మాతి పుఞ్ఞకారినో. వేదేహి ఞాణేహి గతత్తా పవత్తత్తా. అన్తిమా బ్రహ్ముపపత్తీతి సబ్బపచ్ఛిమా బ్రహ్మభావప్పత్తి. అస్మాభిజప్పన్తీతి అస్మే అభిజప్పన్తి. ఆయువణ్ణాదివసేన బ్రూహితగుణత్తా బ్రహ్మా. అఞ్ఞేహి మహన్తా బ్రహ్మా మహాబ్రహ్మా. అభిభూతి తం బ్రహ్మలోకం జేట్ఠకభావేన అభిభవిత్వా ఠితో. అనభిభూతోతి అఞ్ఞేహి న అభిభూతో. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసవచనమేతం. దస్సనవసేన దసో, సబ్బం పస్సతీతి అధిప్పాయో. వసవత్తీతి సబ్బజనం వసే వత్తేతి. ఇస్సరోతి లోకే ఇస్సరో. కత్తా నిమ్మాతాతి లోకస్స కత్తా నిమ్మాతా. సేట్ఠో సజితాతి అయం లోకస్స ఉత్తమో సంవిభజితా చ. వసీ పితా భూతభబ్యానన్తి ఆచిణ్ణవసిత్తా వసీ, అయం పితా భూతానం నిబ్బత్తానం భబ్యానం సమ్భవేసీనన్తి పత్థేన్తి వికత్థేన్తి పిహేన్తి మానేన్తి.
ఏతన్తి విపరీతసఞ్ఞావసేన ‘‘ఇదం నిచ్చం ఇదం ధువం ఇదం సస్సత’’న్తిఆదినా వుత్తం ఏతం అప్పం పరిత్తకన్తి తం భగవా పరిచ్ఛిన్దిత్వా దస్సేతి. తం పన ‘‘ఏకస్మిం కోసలకే తిలవాహే వస్ససతే వస్ససతే ఏకేకతిలుద్ధారే కయిరమానే తిలాని పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, న త్వేవ అబ్బుదే ఆయూ’’తి ఏవం వుత్తో అబ్బుదో, తంవసేన వీసతిగుణం నిరబ్బుదో, తేసం నిరబ్బుదానం వసేన నిరబ్బుదసతసహస్సం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పన పదుమే ఆయునో వస్సగణనా ఇమస్మింయేవ సంయుత్తే పరతో ఆగమిస్సతి. అనన్తదస్సీతి అనన్తస్స ఞేయ్యస్స అనవసేసతో దస్సీ. వతసీలవత్తన్తి సమాదానవసేన వతభూతం చారిత్తసీలవసేన సమాచిణ్ణత్తా సీలవత్తం. తం పన ఏకమేవాతి ఆహ ‘‘సీలమేవా’’తి.
అపాయేసీతి ఏత్థ యదా సో పిపాసితే మనుస్సే పానీయం పాయేసి, తం సముదాగమతో పట్ఠాయ దస్సేతుం ‘‘తత్రా’’తిఆది ఆరద్ధం. పుబ్బేతి పురిమజాతియం. ఏస బ్రహ్మా ‘‘జరామరణస్స అన్తం కరిస్సామీ’’తి అజ్ఝాసయవసేన ఝానం నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి, సో తత్థ నిబ్బానసఞ్ఞీ అహోసి. ఝానరతియా వీతినామేతీతి తదా తస్సా కిరియాయ అవిచ్ఛేదతో పవత్తిం ఉపాదాయ వత్తమానపయోగో. రత్తన్ధకారే పురతో పురతో గచ్ఛన్తస్స సకటస్స అనుస్సరణవసేన గచ్ఛన్తానం సకటానం నివత్తనం హోతీతి ‘‘సబ్బసకటాని తథేవ నివత్తిత్వా’’తి వుత్తం.
కమ్మసజ్జాతి యుద్ధసజ్జా. విలోపన్తి విలుత్తభణ్డం. ఏణికూలస్మిన్తి ఏత్థ ‘‘పనిహతాయ నిచ్చగఙ్గాయ నామ’’న్తి కేచి. ‘‘ఏణిమిగబహులతాయ సో గఙ్గాయ తీరప్పదేసో ఏణికూలన్తి వుత్త’’న్తి అపరే. గఙ్గేయ్యకోతి గఙ్గాసన్నివాసీ.
బద్ధచరోతి పటిబద్ధచరియో. తేనాహ ‘‘అన్తేవాసికో’’తి. యస్మా బుద్ధో సబ్బఞ్ఞూ, తస్మా అఞ్ఞాసి, ఇధ మయ్హం పముట్ఠఞ్చ సబ్బం జానాసీతి అధిప్పాయో. సబ్బం బ్రహ్మలోకం ఓభాసయన్తో సబ్బమ్పిమం బ్రహ్మలోకం భగవా ఓభాసం అభిభవిత్వా అనఞ్ఞసాధారణం అత్తనో ఓభాసం ఓభాసేన్తో తిట్ఠతి.
బకబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. అఞ్ఞతరబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా
౧౭౬. తేజోకసిణపరికమ్మం కత్వాతి ‘‘తేజోకసిణపరికమ్మజ్ఝానం సమాపజ్జిస్సామీ’’తి చిత్తుప్పాదో ఏవేత్థ తేజోకసిణపరికమ్మం. న హి బుద్ధానం అఞ్ఞేసం వియ తత్థ ఝానసమాపజ్జనేన పరికమ్మపపఞ్చో అత్థి సబ్బత్థేవ చిణ్ణవసీభావస్స పరముక్కంసభావప్పత్తత్తా. తస్స కిర బ్రహ్మునో ‘‘యథాహం ఏవం మహానుభావో అఞ్ఞో నత్థీ’’తి లద్ధి, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘నత్థి సో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా, యో ఇధ ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి. భగవా తస్స తం లద్ధిం విస్సజ్జేతుం తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా తస్స ఉపరి ఆకాసే నిసీది. తేన వుత్తం ‘‘తేజోధాతుం…పే… తథాగతం దిస్వా’’తి. అట్ఠివేధం వియం విజ్ఝితబ్బో అట్ఠివేధీ, యథా అట్ఠిం విజ్ఝిత్వా అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ తిట్ఠతి, ఏవం విజ్ఝితబ్బోతి అత్థో. అయం పన అట్ఠివేధీ వియ అట్ఠివేధీ, యథా సో లద్ధిం విస్సజ్జేతి, ఏవం పటిపజ్జితబ్బోతి అత్థో. సేసానన్తి మహాకస్సపమహాకప్పినఅనురుద్ధత్థేరానం.
అఞ్ఞబ్రహ్మసరీరవిమానాలఙ్కారాదీనం పభాతి బ్రహ్మానం సరీరప్పభా విమానప్పభా అలఙ్కారవత్థాదీనం పభాతి ఇమస్మిం బ్రహ్మలోకే ఇమా సబ్బా పభా అత్తనో పభస్సరభావేన అభిభవన్తం. నత్థి మే సాతి ఇదాని మే సా దిట్ఠి నత్థి, ‘‘నత్థి సో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా, యో ఇధ ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి అయం లద్ధి నత్థి. తేనాహ ‘‘తత్రాస్స…పే… పహీనా’’తి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సమాగమే. యథా తస్స బ్రహ్మునో సబ్బసో దిట్ఠిగతం విముచ్చతి ధమ్మచక్ఖు ఉప్పజ్జతి, ఏవం మహన్తం ధమ్మదేసనం దేసేసి.
‘‘అజ్జాపి తే, ఆవుసో’’తిఆదినా వుత్తేన తత్తకేనేవ. సరూపేన వుత్తాతి పఠమేన పాదేన చతస్సో, దుతియేన ఏకన్తి ఏవం పఞ్చ అభిఞ్ఞా సరూపేన వుత్తా. కస్మా ఏత్థ దిబ్బసోతం నాగతన్తి? ఆహ ‘‘తాసం వసేన ఆగతమేవా’’తి. యేన ఇమా లోకుత్తరా అభిఞ్ఞా అధిగతా, న తస్స దిబ్బసోతసమ్పాదనం భారియం పటిపక్ఖవిగమేన సుఖేనేవ ఇజ్ఝనతో.
అఞ్ఞతరబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. బ్రహ్మలోకసుత్తవణ్ణనా
౧౭౭. పచ్చేకం ద్వారబాహన్తి పచ్చేకం ద్వారబాహం. పచ్చేక-సద్దో చేత్థ ఆవుత్తివసేన వేదితబ్బో; ‘‘పచ్చేకం పచ్చేక’’న్తి ఆహ ‘‘ఏకేకో ఏకేక’’న్తి. తేసు హి ఏకో పచ్చేకబ్రహ్మా గన్ధకుటియా ఏకద్వారబాహం నిస్సాయ ఠితో, అపరో అఞ్ఞం. పచ్చేకబ్రహ్మాతి చ ఏకచారీ బ్రహ్మా, న పరిసచారీ బ్రహ్మాతి అత్థో. సమిద్ధి నామ సగ్గే సుఖుపకరణేహి, బ్రహ్మానఞ్చ ఝానం సుఖుపకరణన్తి ఝానసుఖేన సమిద్ధోతి. సమ్పత్తియా వేపుల్లప్పత్తతా బ్రహ్మానఞ్చ అభిఞ్ఞాగుణేహి వేపుల్లప్పత్తీతి ఆహ ‘‘ఫీతోతి అభిఞ్ఞాపుప్ఫేహి సుపుప్ఫితో’’తి. అసహన్తోతి నసహన్తో నరోచేన్తో.
సతపదన్తి సతసద్దో. రూపవసేనాతి రూపసద్దవసేన, రూపసద్దేన సద్ధిన్తి అత్థో. తథా పన్తివసేనాతి ఏత్థాపి. ఏకచ్చేతి ఏకే మిగారీ, తేసం బ్యగ్ఘీనిసారూపకానం పఞ్చసతానీతి అత్థో. ‘‘కస్స అఞ్ఞస్స ఉపట్ఠానం గమిస్సామీ’’తి విమానసమ్పత్తియం విమ్హయక్ఖికో అహఙ్కారవసేన వదతి. రణన్తి నిన్దన్తి ఏతేహీతి రణా, దోసా. విరోధిపచ్చయసన్నిపాతే వికారుప్పత్తి రుప్పనం రూపస్స పవేధనన్తి ఆహ ‘‘సీతాదీహి చ నిచ్చం పవేధిత’’న్తి. సుమేధో సున్దరపఞ్ఞో సో సత్థా రూపే న రమతి, కిం పన మన్దపఞ్ఞో రూపే సరణఞ్చ పవేధితఞ్చ అపస్సన్తో రమసీతి అధిప్పాయో.
బ్రహ్మలోకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. కోకాలికసుత్తవణ్ణనా
౧౭౮. పమాణకరానం రాగాదీనం అభావతో ఖీణాసవో రాగాదివసేన న సక్కా ఇమం పమాతున్తి అప్పమేయ్యో, అప్పమేయ్యాని వా చత్తారి అరియసచ్చాని విజ్ఝిత్వా ఠితత్తా పమితం పమేయ్యం తస్స కతో పరిమేయ్యో నత్థి. తేనాహ ‘‘ఖీణాసవో…పే… దీపేతీ’’తి. తన్తి ఖీణాసవం. పమేతుం రన్ధగవేసీ హుత్వా వజ్జతో పరిచ్ఛిన్దితుం. యథాసభావతో తస్స మిననే నిహీనపఞ్ఞతాయ అవకుజ్జపఞ్ఞం.
కోకాలికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. కతమోదకతిస్ససుత్తవణ్ణనా
౧౭౯. కిం కుసలగవేసితాయ ‘‘కిం కుసలం అకుసల’’న్తిఆదినా కిన్తి సుణాతి ఏతాయాతి కిస్స వా వుచ్చతి పఞ్ఞా.
కతమోదకతిస్ససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. తురూబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా
౧౮౦. ఆబాధో ఏతస్స అత్థీతి ఆబాధికో. అనన్తరసుత్తేతి అనాగతానన్తరే సుత్తే. వరాకోతి అనుగ్గహవచనమేవ, న నిప్పరియాయేన వుత్తవచనం. పియసీలాతి ఇమినా ఏతస్మిం అత్థే నిరుత్తినయేన ‘‘పేసలా’’తి పదసిద్ధీతి దస్సేతి. కబరక్ఖీనీతి బ్యాధిబలేన పరిభిన్నవణ్ణతాయ కబరభూతాని అక్ఖీని. యత్తకన్తి యం త్వం భగవతో వచనం అఞ్ఞథా కరోసి, తత్తకం తయా అపరద్ధం, తస్స పమాణం నత్థీతి అత్థో. యస్మా అనాగామినో నామ కామచ్ఛన్దబ్యాపాదా పహీనా హోన్తి, త్వఞ్చ దిట్ఠో కామచ్ఛన్దబ్యాపాదవసేన ఇధాగతో, తస్మా యావ తే ఇదం అపరద్ధన్తి అయమేవేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
అదిట్ఠిప్పత్తోతి అప్పత్తదిట్ఠినిమిత్తో. గిలవిసో వియ విసం గిలిత్వా ఠితో వియ. కుఠారిసదిసా మూలపచ్ఛిన్దనట్ఠేన. ఉత్తమత్థేతి అరహత్తే. ఖీణాసవోతి వదతి సునక్ఖత్తో వియ అచేలం కోరక్ఖత్తియం. యో అగ్గసావకో వియ పసంసితబ్బో ఖీణాసవో, తం ‘‘దుస్సీలో అయ’’న్తి యో వా వదతి. సమకోవ విపాకోతి పసంసియనిన్దా విజ్జమానగుణపరిధంసనవసేన పవత్తా యావ మహాసావజ్జతాయ కటుకతరవిపాకా, తావ నిన్దియపసంసాపి మహాసావజ్జతాయ సమవిపాకా తత్థ అవిజ్జమానగుణసమారోపనేన అత్తనో పరేసం మిచ్ఛాపటిపత్తిహేతుభావతో పసంసియేన తస్స సమభావకరణతో చ. లోకేపి హి అయం పురే సమణగారయ్హో హోతి, పగేవ దుప్పటిపన్నదుప్పటిపన్నోతి సమం కరోన్తీతి.
సకేనాతి అత్తనో సాపతేయ్యేన. అయం అప్పమత్తకో అపరాధో దిట్ఠధమ్మికత్తా సప్పతికారత్తా చ తస్స. అయం మహన్తతరో కలి కతూపచితస్స సమ్పరాయికత్తా అప్పతికారత్తా చ.
‘‘నిరబ్బుదో’’తి గణనావిసేసో ఏకోతి ఆహ ‘‘నిరబ్బుదగణనాయా’’తి, సతసహస్సం నిరబ్బుదానన్తి అత్థో. నిరబ్బుదపరిగణనం పన హేట్ఠా వుత్తమేవ. యమరియగరహీ నిరయం ఉపేతీతి ఏత్థ యథావుత్తం ఆయుప్పమాణం పాకతికేన అరియూపవాదినా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘అగ్గసావకానం పన గుణమహన్తతాయ తతోపి అతివియ మహన్తతరా ఏవా’’తి వదన్తి.
తురూబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. కోకాలికసుత్తవణ్ణనా
౧౮౧. ద్వే కోకాలికనామకా భిక్ఖూ, తతో ఇధ అధిప్పేతం నిద్ధారేత్వా దస్సేతుం – ‘‘కో అయం కోకాలికో’’తి? పుచ్ఛా. సుత్తస్స అట్ఠుప్పత్తిం దస్సేతుం – ‘‘కస్మా చ ఉపసఙ్కమీ’’తి? పుచ్ఛా. అయం కిరాతిఆది యథాక్కమం తాసం విస్సజ్జనం. వివేకవాసం వసితుకామత్తా అప్పిచ్ఛతాయ చ మా కస్సచి…పే… వసింసు.
పక్కమిస్సన్తీతి ఆఘాతం ఉప్పాదేసి అత్తనో ఇచ్ఛావిఘాతనతో. థేరా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాదయింసు పయుత్తవాచాయ అకతత్తా థేరేహి చ అదీపితత్తా. పుబ్బేపి…పే… మఞ్ఞేతి ఇమినా థేరానం కోహఞ్ఞే ఠితభావం ఆసఙ్కతి అవణే వణం పస్సన్తో వియ, సుద్ధే ఆదాసతలే లేఖం ఉట్ఠాపేన్తో వియ చ.
అపరజ్ఝిత్వాతి భగవతో సమ్ముఖా ‘‘పాపభిక్ఖూ జాతా’’తి వత్వా. ఆహ ‘‘సద్ధాయ ఆకరో పసాదావహో’’తి. పవత్తసద్ధాయికో వాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘సద్ధాతబ్బవచనో’’తి.
పీళకా నామ బాహిరతో పట్ఠాయ అట్ఠిం భిన్దతి, ఇమా పన పఠమంయేవ అట్ఠిం భిన్దిత్వా ఉగ్గతా. తరుణబేలువమత్తియోతి తరుణబిల్లఫలమత్తియో. విసగిలితోతి ఖిత్తపహరణో. తఞ్చ బళిసం విససమఞ్ఞా లోకే. ‘‘ఆరక్ఖదేవతానం సుత్వా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.
మగధరట్ఠే సంవోహారతో మాగధకో పత్తో, తేన. తిలసకటం తిలవాహాఏతి వుత్తో. పచ్చితబ్బట్ఠానస్సాతి నిరయదుక్ఖేన పచ్చితబ్బపదేసస్స. ఏతం ‘‘అబ్బుదో’’తి నామం.
వస్సగణనాతి ఏకతో పట్ఠాయ దసగుణితం అబ్బుదఆయుమ్హి, తతో పరం వీసతిగుణం నిరబ్బుదాదీసు వస్సగణనా వేదితబ్బా. సబ్బత్థాతి అబబాదీసు పదుమపరియోసానేసు సబ్బేసు నిరయేసు. ఏసేవ నయోతి హేట్ఠిమతో ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స వీసతిగుణతం అతిదిసతి.
కోకాలికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.