౨. దుతియవగ్గో

౧. సనఙ్కుమారసుత్తవణ్ణనా

౧౮౨. పోరాణకత్తాతి నిబ్బత్తిత్వా చిరకాలత్తా. జాతత్తా జనో, తం ఇతో జనేతో, తస్మిం. ఖత్తియో సేట్ఠో లోకమరియాదపరిపాలనాదినా సమ్మాపటిపత్తియం సత్తానం నియోజనేన బహుకారత్తా. సో హి పరే తథా పటిపాదేన్తో సయమ్పి తత్థ పతిట్ఠితోయేవ హోతీతి సేట్ఠో వుత్తో. పటిపక్ఖవిజ్ఝనట్ఠేన పుబ్బేనివాసాదీనం విదితకరణట్ఠేన విజ్జాతి. సద్ధాహిరోత్తప్పబాహుసచ్చవీరియసతిపఞ్ఞాతి ఇమే సత్త సద్ధమ్మా. చరన్తి అగతపుబ్బం దిసం ఏతేహీతి చరణాని, సీలాదయో పన్నరస ధమ్మా.

సనఙ్కుమారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దేవదత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౮౩. అప్పఞ్ఞత్తే ఏవ సిక్ఖాపదే ఛేజ్జగామికమ్మస్స కతత్తా సలిఙ్గేనేవ చ ఠితత్తా ‘‘దేవదత్తో సాసనతో పక్కన్తో’’తి న వత్తబ్బోతి అచిరపక్కన్తేతి ఏత్థ ‘‘సాసనతో పక్కన్తే’’తి అవత్వా ‘‘వేళువనతో గయాసీసం గతే’’తి వుత్తం. పకతత్తో హి భిక్ఖుసఙ్ఘం భిన్దేయ్య, న అపకతత్తోతి. వళవాయాతి వళవాయ కుచ్ఛియం జాతం.

దేవదత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అన్ధకవిన్దసుత్తవణ్ణనా

౧౮౪. జనతన్తి జనానం సమూహం, జనసఞ్చరణట్ఠానన్తి అత్థో. మనుస్సానం అనుపచారేతి యత్తకే కసనాదికిచ్చం కరోన్తానం సఞ్చారో హోతి, ఏత్తకం అతిక్కమిత్వా అనుపచారే. సంయోజనవిప్పమోక్ఖాతి సంయోజనవిమోక్ఖహేతు. వివేకరతిం పవివేకసుఖజ్ఝానం అలభన్తో. చిత్తానురక్ఖణత్థన్తి పుబ్బే మం మనుస్సా ‘‘అరఞ్ఞవాసేన పవివిత్తో అసంసట్ఠో ఆరద్ధవీరియో’’తి మఞ్ఞింసు, ఇదాని గామన్తే వసన్తం దిస్వా గణసఙ్గణికాయ నివుట్ఠోతి అప్పసాదం ఆపజ్జిస్సన్తి. యదిపి మే ఇధ అభిరతి నత్థి, ఏవం సన్తేపి ఇధేవ వసిస్సామీతి విక్ఖిత్తచిత్తేన హుత్వా న వసితబ్బం, కో అత్థో చిత్తవసం గన్త్వాతి అధిప్పాయో. సతిపట్ఠానపరాయణోతి సతిపట్ఠానభావనారతో. ఏవం హిస్స గణవాసోపి పాసంసో వివేకవాసేన వినా సమణకిచ్చస్స అసిజ్ఝనతో.

వట్టభయతో పముత్తో అజ్ఝాసయవసేనాతి అధిప్పాయో.

నిసీది తత్థ భిక్ఖూతి ఇమినా సత్తూపలద్ధియా అనిస్సితత్తా యథారుచియా తేసం నిసజ్జం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఇమినా’’తిఆది.

ఇమినా చ ఇమినా చ ఆకారేన జాతన్తి న అనుస్సవదస్సనమేతం, న అనుస్సవగ్గహణం. తక్కహేతు నయహేతు వా న వదామీతి యోజనా. పిటకం గన్థో సమ్పదీయతి ఏతస్సాతి పిటకసమ్పదానం, గన్థస్స ఉగ్గణ్హనతో తేన పిటకస్స ఉగ్గణ్హనకభావేన, కేనచి గన్థానుసారేన ఏవం న వదామీతి అత్థో. బ్రహ్మస్స సేట్ఠస్స ధమ్మస్స చరియం వాచసికం పవత్తతీతి బ్రహ్మచరియం, ధమ్మదేసనా. భావితేన మరణస్స సబ్బసో భాగేన విప్పహానేన మరణపరిచ్చాగీనం. తే చ ఖీణజాతికాతి ఆహ ‘‘ఖీణాసవాన’’న్తి.

దసధా దసాతి దసక్ఖత్తుం దస. అఞ్ఞన్తి పఞ్చసతాధికసహస్సతో అఞ్ఞం. పుఞ్ఞభాగినోతి వివట్టనిస్సితపుఞ్ఞస్స భాగినో తస్సా దేసనాయ ఏత్తకా సత్తా జాతాతి గణేతుం అహం న సక్కోమీతి దస్సేతి. బ్రహ్మధమ్మదేసనన్తి బ్రహ్మునా వుత్తం ఆహ.

అన్ధకవిన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అరుణవతీసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. అభిభూ సమ్భవోతి తేసం ద్విన్నం మహాథేరానం నామాని. తేసం విభాగం దస్సేతుం ‘‘తేసూ’’తిఆది వుత్తం. ఏతే ద్వే తస్స భగవతో అగ్గసావకాతి దస్సేతి. అవజ్ఝాయన్తీతి హేట్ఠా కత్వా చిన్తేన్తి. ఖియ్యన్తి తం లామకతో చిన్తేతబ్బతం పాపేన్తి పాపకతం కరోన్తి. విత్థారయన్తాతి తమేవ లామకతో చిన్తేతబ్బతం వేపుల్లం పాపేన్తా. సబ్బే పాసణ్డా అత్తనో అత్తనో సమయే సిద్ధన్తే సబ్బే దేవమనుస్సా అత్తనో అత్తనో సమయే పటిలాభే పటిలద్ధఅత్థే పురిసకారం వణ్ణయన్తీతి యోజనా.

ఆరమ్భవీరియన్తి మచ్చుసేనాసఙ్ఖాతకిలేసధుననే ఆరమ్భవీరియం, యా ‘‘ఆరమ్భధాతూ’’తి వుచ్చతి. నిక్కమవీరియన్తి కోసజ్జపటిపక్ఖభూతం వీరియం, యా ‘‘నిక్కమధాతూ’’తి వుచ్చతి. పయోగం కరోథాతి పరం పరం ఠానం అక్కమనతో తతోపి బలవతరం భావనాభియోగం పవత్తేథాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పరక్కమథా’’తి. కిలేససేనా నామ రాగాదికిలేససమూహో, సో మరణపచ్చయభావతో ‘‘మచ్చునో సేనా’’తి వుచ్చతి. తఞ్హి సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మహాసేనేన మచ్చునా’’తి (మ. ని. ౩.౨౭౨, ౨౭౫, ౨౭౬). ఖన్ధానం పఠమాభినిబ్బత్తి జాతి, తదఞ్ఞం పన తేసం పటిపాటి పవత్తం సంసారోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘జాతిఞ్చ సంసారఞ్చా’’తి. యస్మా ‘‘ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో’’తిఆదీసు తస్మిం తస్మిం భవే ఆదాననిక్ఖేపపరిచ్ఛిన్నఖన్ధప్పవత్తి ‘‘జాతీ’’తి వుచ్చతి, సా ఏవ యావ పరినిబ్బానా అపరాపరం పవత్తమానో సంసారో ‘‘ఇతో చితో సంసరణ’’న్తి కత్వా, తస్మా ఆహ ‘‘జాతిసఙ్ఖాతం వా సంసార’’న్తి. పరిచ్ఛేదన్తి పరియోసానం. ఓభాసం ఫరీతి సమ్బన్ధో. ఆలోకట్ఠానేతి అత్తనా కతఆలోకట్ఠానే. ఆలోకకిచ్చం నత్థీతి అన్ధకారట్ఠానే ఆలోకదస్సనం వియ ఆలోకట్ఠానే ఆలోకదస్సనకిచ్చం నత్థి. తస్మా తేసం సత్తానం ‘‘కిం ఆలోకో అయం, కస్స ను ఖో అయం ఆలోకో’’తి? విచినన్తానం చిన్తేన్తానం. సబ్బేతి సహస్సిలోకధాతుయం సబ్బే దేవమనుస్సా. ఓసటాయ పరిసాయాతి ధమ్మస్సవనత్థం సబ్బోసటాయ పరిచితపరిచ్ఛిన్నాయ పరిసాయ. సద్దం సుణింసూతి న కేవలం సద్దమేవ సుణింసు, అథ ఖో అత్థోపీతి యథాధిప్పేతో తేసం పకతిసవనుపచారే వియ పాకటో అహోసి, తిసహస్సిలోకధాతుం విఞ్ఞాపేసీతి.

అరుణవతీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పరినిబ్బానసుత్తవణ్ణనా

౧౮౬. ఏవం తం కుసినారాయ హోతీతి యథా అనురోధపురస్స థూపారామో దక్ఖిణపచ్ఛిమదిసాయం, ఏవం తం ఉయ్యానం కుసినారాయ దక్ఖిణపచ్ఛిమదిసాయం హోతి. తస్మాతి యస్మా నగరం పవిసితుకామా ఉయ్యానతో ఉపేచ్చ వత్తన్తి గచ్ఛన్తి ఏతేనాతి ఉపవత్తనన్తి వుచ్చతి, తస్మా. తన్తి సాలపన్తిభావేన ఠితం సాలవనం. అన్తరేనాతి వేమజ్ఝే. అప్పమజ్జనం అప్పమాదో, సో పన అత్థతో ఞాణూపసంహితా సతి. యస్మా తత్థ సతియా బ్యాపారో సాతిసయో, తస్మా ‘‘సతిఅవిప్పవాసేనా’’తి వుత్తం. అప్పమాదపదేయేవ పక్ఖిపిత్వా అభాసి అత్థతో తస్స సకలస్స బుద్ధవచనస్స సఙ్గణ్హనతో.

ఝానాదీసు చిత్తే చ పరముక్కంసగతవసీభావతాయ ‘‘ఏత్తకే కాలే ఏత్తకా సమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా సమాపత్తిసమాపజ్జనం పరినిబ్బానపరికమ్మన్తి అధిప్పేతం. థేరోతి అనురుద్ధత్థేరో.

అయమ్పి చాతి యథావుత్తపఞ్చసట్ఠియా ఝానానం సమాపన్నకథాపి సఙ్ఖేపకథా ఏవ. కస్మా? యస్మా భగవా తదా దేవసికం వళఞ్జనసమాపత్తియో సబ్బాపి అపరిహాపేత్వా సమాపజ్జి ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘నిబ్బానపురం పవిసన్తో’’తిఆదిమాహ. చతువీసతి…పే… పవిసిత్వాతి ఏత్థ కేచి తావ ఆహు ‘‘భగవా దేవసికం ద్వాదసకోటిసతసహస్సక్ఖత్తుం మహాకరుణాసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, ద్వాదసకోటిసతసహస్సక్ఖత్తుమేవ ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, తస్మా తదాపి చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా సమాపత్తియో సమాపజ్జతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘తథాగతం, భిక్ఖవే, అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ద్వే వితక్కా బహులం సముదాచరన్తి ఖేమో చ వితక్కో పవివేకో చ వితక్కో’తి (ఇతివు. ౩౮). ఖేమో హి వితక్కో భగవతో మహాకరుణాసమాపత్తిం పూరేత్వా ఠితో, పవివేకవితక్కో అరహత్తఫలసమాపత్తిం. బుద్ధానం హి భవఙ్గపరివాసో లహుకో మత్థకప్పత్తో సమాపత్తీసు వసీభావో, తస్మా సమాపజ్జనవుట్ఠానాని కతిపయచిత్తక్ఖణేహేవ ఇజ్ఝన్తి. పఞ్చ రూపావచరసమాపత్తియో చతస్సో అరూపసమాపత్తియో అప్పమఞ్ఞాసమాపత్తియా సద్ధిం నిరోధసమాపత్తి అరహత్తఫలసమాపత్తి చాతి ద్వాదసేతా సమాపత్తియో భగవా పచ్చేకం దివసే దివసే కోటిసతసహస్సక్ఖత్తుం పురేభత్తం సమాపజ్జతి, తథా పచ్ఛాభత్తన్తి ఏవం చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా దేవసికం వళఞ్జనకకసిణసమాపత్తియో’’తి.

అపరే పనాహు ‘‘యం తం భగవతా అభిసమ్బోధిదివసే పచ్ఛిమయామే పటిచ్చసముప్పాదఙ్గముఖేన పటిలోమనయేన జరామరణతో పట్ఠాయ ఞాణం ఓతారేత్వా అనుపదధమ్మవిపస్సనం ఆరభన్తేన యథా నామ పురిసో సువిదుగ్గం మహాగహనం మహావనం ఛిన్దన్తో అన్తరన్తరా నిసానసిలాయం ఫరసుం నిసితం కరోతి, ఏవమేవం నిసానసిలాసదిసియో సమాపత్తియో అన్తరన్తరా సమాపజ్జిత్వా ఞాణస్స తిక్ఖవిసదభావం సమ్పాదేతుం అనులోమపటిలోమతో పచ్చేకం పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు లక్ఖకోటిసమాపత్తిసమాపజ్జనవసేన సమ్మసనఞాణం పవత్తేతి, తదనుసారేన భగవా బుద్ధభూతోపి అనులోమపటిలోమతో పటిచ్చసముప్పాదఙ్గముఖేన విపస్సనావసేన దివసే దివసే లక్ఖకోటిఫలసమాపత్తియో సమాపజ్జతి, తం సన్ధాయ వుత్తం, ‘చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా సమాపత్తియో పవిసిత్వా’’’తి.

ఇమాని ద్వేపి సమనన్తరానేవ పచ్చవేక్ఖణాయపి యేభుయ్యేన నానన్తరియకతాయ ఝానపక్ఖికభావతో. యస్మా సబ్బపచ్ఛిమం భవఙ్గచిత్తం తతో తతో చవనతో ‘‘చుతీ’’తి వుచ్చతి, తస్మా న కేవలం అయమేవ భగవా, అథ ఖో సబ్బేపి సత్తా భవఙ్గచిత్తేనేవ చవన్తీతి దస్సేతుం ‘‘యే హి కేచీ’’తిఆది వుత్తం. దుక్ఖసచ్చేనాతి దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నేన చుతిచిత్తేన కాలం కాలకిరియం కరోన్తి పాపుణన్తి, కాలగమనతో వా కరోన్తి పేచ్చాతి.

పటిభాగపుగ్గలవిరహితో సీలాదిగుణేహి అసదిసతాయ సదిసపుగ్గలరహితో. సఙ్ఖారా వూపసమ్మన్తి ఏత్థాతి వూపసమోతి ఏవం సఙ్ఖాతం ఞాతం కథితం నిబ్బానమేవ సుఖన్తి. లోమహంసనకోతి లోమానం హట్ఠభావాపాదనో. భింసనకోతి అవీతరాగానం భయజనకో ఆసి అహోసి. సబ్బాకారవరగుణూపేతేతి సబ్బేహి ఆకారవరేహి ఉత్తమకారణేహి సీలాదిగుణేహి సమన్నాగతే. అసఙ్కుటితేనాతి అకుటితేన విప్ఫారికాభావతో. సువికసితేనేవాతి పీతిసోమనస్సయోగతో సుట్ఠు వికసితేన. వేదనం అధివాసేసి సభావసముదయాదితో సుట్ఠు పఞ్ఞాతత్తా. అనావరణవిమోక్ఖో సబ్బసో నిబ్బిదభావో. తేనాహ ‘‘అపఞ్ఞత్తిభావూపగమో’’తి. పజ్జోతనిబ్బానసదిసోతి పదీపస్స నిబ్బానసదిసో తత్థ విలీయిత్వా అవట్ఠానాభావతో.

పరినిబ్బానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

బ్రహ్మసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.