౩. గోధికసుత్తవణ్ణనా

౧౫౯. పబ్బతస్స పస్సేతి పబ్బతపాదే ఉపచ్చకాయం. సమయే సమయే లద్ధత్తా సామయికం. తేనాహ ‘‘అప్పితప్పితక్ఖణే పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చతీ’’తి. లోకియవిముత్తి హి అనచ్చన్తపహాయితాయ సమయవిముత్తి నామ, లోకుత్తరవిముత్తి అచ్చన్తపహాయితాయ అసమయవిముత్తి. తాహి సమన్నాగతా ‘‘సమయవిముత్తా, అసమయవిముత్తా’’తి చ వుచ్చన్తి. యావ పఠమజ్ఝాననిబ్బత్తనం, తావ కస్మా పరిహాయీతి అత్థో? సాబాధత్తాతి సరోగత్తా. వాతపిత్తసేమ్హవసేనాతి కదాచి వాతపిత్తవసేన, కదాచి వాతసేమ్హవసేన, ఉభిన్నమ్పి సన్నిపాతవసేన. అనుసాయికోతి కాయం అనుగన్త్వా సయితో, యాప్యామయభావేన ఠితోతి అత్థో. సమాధిస్సాతి సమాధిభావనాయ. ఉపకారకధమ్మే ఉతుభోజనాదికే. పూరేతున్తి సమోధానేతుం. పరిహాయీతి సరీరస్స అకల్లభావతో.

ఆహరేయ్యన్తి జీవితహరణత్థాయ ఉపనేయ్యం. నిబద్ధా గతి హోతి కేవలం బ్రహ్మలోకూపపత్తితో, న సోతాపన్నాదీనం వియ పరిచ్ఛిన్నభావేన. తేనాహ ‘‘బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతీ’’తి.

జలమానాతి సముట్ఠితనియతఇద్ధియా అనఞ్ఞసాధారణపరివారసమ్పత్తియా చ సదేవకే లోకే జలమానా. మంసచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు ధమ్మచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు సమన్తచక్ఖూతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. ఆనుభావధరాతి అచిన్తేయ్యాపరిమేయ్యబుద్ధానుభావసమ్పన్నా. ఆనుభావపరియాయోపి హి జుతి-సద్దో హోతి ‘‘ఇద్ధిజుతిబలవీరియూపపత్తీ’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౧౫౮౯, ౧౫౯౫) వియ. అనవసేసతో మానం సియతి సముచ్ఛిన్దతీతి అగ్గమగ్గో మానసం. తన్నిబ్బత్తనా పన అరహత్తస్స మానసతా దట్ఠబ్బా. సీలాదీనీతి అనుత్తరసీలాదీని. సిక్ఖమానోతి సిక్ఖాని భావేన్తో అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదేన్తో. న చిత్తభావనా. తేనాహ ‘‘సకరణీయో’’తి. జనేతి సత్తస్స కాయే, సదేవకే లోకేతి అత్థో. విస్సుతాతి అనఞ్ఞసాధారణేహి సీలాదిగుణేహి విస్సుతా.

వేదనం విక్ఖమ్భేత్వాతి ఉప్పన్నం దుక్ఖవేదనం పటిచ్చ ఉప్పన్నఅత్తకిలమథం అనుప్పాదనవసేన విక్ఖమ్భేత్వా తంయేవ వేదనం పరిగ్గహేత్వా పవత్తవిపస్సనా వీథిమేవ ఓతరతీతి కత్వా మూలకమ్మట్ఠానన్తి వుత్తం. ‘‘సమసీసీ హుత్వా పరినిబ్బాయీ’’తి వత్వా తస్స పభేదం విభజిత్వా ఇధాధిప్పేతం దస్సేతుం ‘‘సమసీసీ నామ తివిధో హోతీ’’తిఆదిమాహ. ఇరియాపథవసేన సమసీసీ ఇరియాపథసమసీసీ. ఏస నయో సేసద్వయేపి.

ఇరియాపథకోపనఞ్చాతి ఇరియాపథేహి అసమాయోగో. ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకవేలాయమేవ. పరినిబ్బానవసేనాతి అనుపాదిసేసపరినిబ్బానవసేన, న కిలేసక్ఖయమత్తేన. ఏత్థాతి ఏతేసు ద్వీసు నయేసు. ఏవం సతి తేనేవ ఇరియాపథేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా తేనేవ ఇరియాపథేన, ఏకస్మిం అన్తోరోగేయేవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పత్వా తేనేవ రోగేన పరినిబ్బాయన్తా ఖీణాసవా బహవోపి సమసీసినో ఏవ సమ్భవేయ్యుం. తస్మా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

సీసఞ్చేత్థ తేరస – పలిబోధసీసం తణ్హా, బన్ధనసీసం మానో, పరామాససీసం దిట్ఠి, విక్ఖేపసీసం ఉద్ధచ్చం, కిలేససీసం అవిజ్జా, అధిమోక్ఖసీసం సద్ధా, పగ్గహసీసం వీరియం, ఉపట్ఠానసీసం సతి, అవిక్ఖేపసీసం సమాధి, దస్సనసీసం పఞ్ఞా, పవత్తిసీసం జీవితిన్ద్రియం, గోచరసీసం విమోక్ఖో, సఙ్ఖారసీసం నిరోధోతి. ఇమేసు తేరససు సీసేసు పలిబోధసీసాదీని పవత్తిసీసఞ్చ పరియాదియితబ్బాని, అధిమోక్ఖసీసాదీని పరియాదాయకాని, పరియాదాయకఫలం గోచరసీసం. తఞ్హి విసయజ్ఝత్తం ఫలం విమోక్ఖో, పరియాదాయకస్స మగ్గస్స ఫలస్స చ ఆరమ్మణం సఙ్ఖారసీసం సఙ్ఖారవివేకభూతో నిరోధోతి పరియాదియితబ్బానం పరియాదాయకఫలారమ్మణానం సహ వియ సంసిద్ధం దస్సనేన సమసీసిభావం దస్సేతుం పటిసమ్భిదాయం తేరస సీసాని వుత్తాని. ఇధ పన ‘‘అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చా’’తి (పు. ప. ౧౬) వచనతో తేసు కిలేసపవత్తసీసానమేవ వసేన యోజనం కరోన్తో ‘‘ఏత్థ చ పవత్తిసీస’’న్తిఆదిమాహ.

తత్థ పవత్తిసీసం పవత్తతో వుట్ఠహన్తో మగ్గో చుతితో ఉద్ధం అప్పవత్తికరణవసేన యదిపి పరియాదీయతి, యావ పన చుతి, తావ పవత్తిసబ్భావతో ‘‘పవత్తిసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం ఖేపేతీ’’తి ఆహ. కిలేసపరియాదానేన పన మగ్గచిత్తేన అత్తనో అనన్తరం వియ నిప్ఫాదేతబ్బా పచ్చవేక్ఖణవారా చ కిలేసపరియాదానస్సేవ వారాతి వత్తబ్బతం అరహన్తి. ‘‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౭౮; సం. ని. ౩.౧౨) వచనతో పచ్చవేక్ఖణపరిసమాపనేన కిలేసపరియాదానం సమాపితం నామ హోతి, తం పన పరిసమాపనం యది చుతిచిత్తేన హోతి, తేనేవ జీవితపరిసమాపనఞ్చ హోతీతి ఇమాయ వారచుతిసమతాయ కిలేసపరియాదానజీవితపరియాదానానం అపుబ్బాచరిమతా వేదితబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘ద్విన్నం చిత్తానం ఏకతో ఉప్పాదో నత్థీ’’తిఆదిమాహ. ద్విన్నం చిత్తానన్తి చుతిచిత్తమగ్గచిత్తానం. తన్తి పచ్చవేక్ఖణం పరిపుణ్ణజవనచిత్తానం సత్తక్ఖత్తుం పవత్తియా, అపరిపుణ్ణానం వా పఞ్చక్ఖత్తుం పవత్తియా. కిఞ్చాపి ‘‘ఏకో వా ద్వే వా’’తి వుత్తం యథా ‘‘ఏకం వా ద్వే వా తదారమ్మణచిత్తానీ’’తి, హేట్ఠిమన్తేన పన ద్వే పవత్తన్తి.

ఉప్పాటేత్వాతి ఉద్ధరిత్వాతి అత్థో. అనుపాదిసేసేనాతి అనుపాదిసేసనిబ్బానేన.

ధూమాయితత్తన్తి ధూమస్స వియ అయితభావం పవత్తిఆకారం. ధూమసదిసా వలాహకా ధూమవలాహకా, తిమిరవలాహకా, యే మహికా ‘‘తిమిర’’న్తి వుచ్చన్తి. అప్పతిట్ఠితేనాతి పతిట్ఠం అలభన్తేన. ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే ఏతం కరణవచనం, అనుప్పత్తిధమ్మేనాతి అత్థో. సతి హి ఉప్పాదే పతిట్ఠితం నామ సియా, అట్ఠకథాయం పన యదేవ తస్స విఞ్ఞాణస్స అప్పతిట్ఠానకారణం, తదేవ పరినిబ్బానకారణన్తి వుత్తం ‘‘అప్పతిట్ఠితకారణా’’తి.

సోకేన ఫుట్ఠస్సాతి ‘‘అఫలో వత మే వాయామో జాతో’’తి సోకేన అభిభూతస్స. అభస్సథాతి బలవసోకాభితున్నస్స సతిసమ్మోసా సిథిలం గహితా భస్సి పతితా సా కచ్ఛా.

గోధికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.