౪. మారసంయుత్తం

౧. పఠమవగ్గో

౧. తపోకమ్మసుత్తవణ్ణనా

౧౩౭. ఉరువేలాయ సమీపే గామో ఉరువేలగామో, తం ఉరువేలగామం అభిముఖభావేన సమ్మదేవ సబ్బధమ్మే బుజ్ఝతీతి అభిసమ్బోధి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తేన సమన్నాగతత్తా చ భగవా అభిసమ్బుద్ధోతి వుచ్చతి. తస్స పఞ్చచత్తాలీసాయ వస్సేసు ఆదితో పన్నరస వస్సాని పఠమబోధి, ఇధ పన సత్తాహబ్భన్తరమేవ అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా అన్తోసత్తాహస్మిం యేవా’’తి. అసుఖభావేన అఞ్ఞేహి కాతుం అసక్కుణేయ్యత్తా దుక్కరం కరోతీతి దుక్కరకారో, సో ఏవ ఇత్థిలిఙ్గవసేన దుక్కరకారికా. తాయ ముత్తో వతమ్హీతి చిన్తేసి. యది ఏవం కస్మా తం లోకనాథో ఛబ్బస్సాని సమనుయుఞ్జతి? కమ్మపీళితవసేన. వుత్తఞ్హేతం అపదానే (అప. థేర ౧.౩౯.౯౨-౯౪) –

‘‘అవచాహం జోతిపాలో, సుగతం కస్సపం తదా;

కుతో ను బోధి ముణ్డస్స, బోధి పరమదుల్లభా.

‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, అచరిం దుక్కరం బహుం;

ఛబ్బస్సానురువేలాయం, తతో బోధిమపాపుణిం.

‘‘నాహం ఏతేన మగ్గేన, పాపుణిం బోధిముత్తమం;

కుమ్మగ్గేన గవేసిస్సం, పుబ్బకమ్మేన వారితో’’తి.

మారేతీతి విబాధేతి. విపత్తిఆదిసంయోజనఞ్హి సాధూనం పరమత్థతో మరణం సచ్చపటివేధమారణత్తా, పాపతరత్తా పాపతమోతి పాపిమా. సా చస్స పాపతమతా పాపవుత్తితాయాతి ఆహ ‘‘పాపే నియుత్తో’’తి. అధిపతీతి కామాధిపతి. అప్పహీనకామరాగే అత్తనో వసే వత్తేతీతి వసవత్తీ. తేసంయేవ కుసలకమ్మానం అన్తం కరోతీతి అన్తకో. వట్టదుక్ఖతో అపరిముత్తపచ్చయత్తా నముచి. మత్తానం పమత్తానం బన్ధూతి పమత్తబన్ధు.

తపోకమ్మాతి అత్తకిలమథానుయోగతో. అపరద్ధోతి విరజ్ఝసి. ‘‘అపరాధో’’తిపి అత్థి, సోయేవ అత్థో. కాయకిలమథం అనుయుఞ్జన్తో యేభుయ్యేన అమరత్థాయ అనుయుఞ్జతి, సో చ కమ్మవాదీహి అనుయుఞ్జియమానో దేవత్థాయ సియాతి ఆహ ‘‘అమరభావత్థాయా’’తి. సబ్బం తపన్తి సబ్బం అత్తపరితాపనం. అత్థావహం న భవతి బోధియా అనుపాయత్తా. కిఞ్చస్సాతి కిఞ్చి సియాతి అత్థో. ఫియారిత్తంవ ధమ్మనీతి ధమ్మం వుచ్చతి వణ్ణు, సో ఇధ ‘‘ధమ్మ’’న్తి వుత్తో, ధమ్మని వణ్ణుపదేసేతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అరఞ్ఞే’’తి. ఉభోసు పస్సేసు ఫియాహి ఆకడ్ఢేయ్య చేవ అరిత్తేహి ఉప్పీళేయ్య చ.

సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా గహితా మగ్గసీలస్స అధిప్పేతత్తా. సమాధినో హి గహణేన సమ్మావాయామసతిసమాధయో గహితా ఉపకారభావతో. పఞ్ఞాయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. బుజ్ఝతి ఏతేనాతి బోధో. మగ్గోతి ఆహ ‘‘బోధాయాతి మగ్గత్థాయా’’తి. కథం పన మగ్గం మగ్గత్థాయ భావేతీతి ఆహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. తేన యథా యాగుపచనారమ్భో యావదేవ యాగుఅత్థో, ఏవం మగ్గభావనారమ్భో మగ్గాధిగమత్థాయాతి దస్సేతి. ఆరమ్భోతి చ అరియమగ్గభావనాయ బన్ధాపనం దట్ఠబ్బం. కేచి పన ‘‘మగ్గన్తి అరియమగ్గం, బోధాయాతి అరహత్తసమ్బోధాయ, ఏవఞ్చ కత్వా ‘పత్తోస్మి పరమసుద్ధి’న్తి ఇదమ్పి వచనం సమత్థిత’’న్తి వదన్తి, అపరే పన ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసమ్బోధాయాతి. సో హి సబ్బస్మాపి బోధితో ఉత్తరితరో’’తి. నిహతో నిబ్బిసేవనభావం పాపితో. తేనాహ ‘‘పరాజితో’’తి.

తపోకమ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. హత్థిరాజవణ్ణసుత్తవణ్ణనా

౧౩౮. అన్ధభావకారకేతి పచురజనస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణేన అన్ధభావకారకే. మహాతమేతి మహతి తమసి. పాసాణఫలకే మహాచీవరం సీసే ఠపేత్వాతి ఏతేన తం ఫలకం అపస్సాయ నిసిన్నోతి దస్సేతి. పధానన్తి భావనం. పరిగ్గణ్హమానోతి సబ్బసో గణ్హన్తో అవిస్సజ్జేన్తో, భావనం అనుయుఞ్జన్తో అనుపుబ్బసమాపత్తియో ఫలసమాపత్తిఞ్చ మనసికరోన్తోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘నను చా’’తిఆది. అరిట్ఠకోతి అరిట్ఠకవణ్ణో. తేనాహ ‘‘కాళకో’’తి.

దీఘమద్ధానన్తి చిరతరం కాలం. సంసరన్తి ఆసాదనాధిప్పాయేన సఞ్చరన్తో, అలం తుయ్హం ఏతేన నిప్పయోజనన్తి అధిప్పాయో. న హి తేన మారస్స కాచి అత్థసిద్ధీతి.

హత్థిరాజవణ్ణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సుభసుత్తవణ్ణనా

౧౩౯. సుసంవుతాతి మగ్గసంవరేన సుట్ఠు సంవుతా. సుపిహితాతి సుట్ఠు పిహితా. వసానుగాతి కాయాదిద్వారవసానుగా వసవత్తినో న హోన్తి. బద్ధచరాతి పటిబద్ధచరియాతి.

సుభసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పఠమమారపాససుత్తవణ్ణనా

౧౪౦. ఉపాయమనసికారేనాతి అనిచ్చాదీసు అనిచ్చాదితో మనసికరణేన. ఉపాయవీరియేనాతి అనుప్పన్నాకుసలానం అనుప్పాదనాయ విధినా పవత్తవీరియేన. కారణవీరియేనాతి అనుప్పన్నానుప్పాదనాదిఅత్థస్స కారణభూతేన వీరియేన. అనుప్పన్నపాపకానుప్పాదనాదిఅత్థాని హి వీరియాని యదత్థం హోన్తి, తం అత్థం సాధేన్తియేవాతి ఏతస్స అత్థస్స దీపకో సమ్మా-సద్దో. యోనిసోసమ్మాసద్దేన హి ఉపాయకారణత్థదీపకతం సన్ధాయ ‘‘ఉపాయవీరియేన కారణవీరియేనా’’తి వుత్తం. అరహత్తఫలవిముత్తి ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన. మారేన ‘‘మయ్హం ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదికం భగవతో వచనం సుత్వా వుత్తం ‘‘అరహత్తం పత్వాపి న తుస్సతీ’’తిఆది.

కిలేసపాసేనాతి కిలేసమారస్స ఉపాయభూతేన. కిలేసమారో హి సత్తే కామగుణపాసేహి నిబన్ధతి, న పన సయమేవ. తేనాహ ‘‘యే దిబ్బా కామగుణసఙ్ఖాతా’’తిఆది. మారబన్ధనేతి కిలేసమారస్స బన్ధనట్ఠానే, భవచారకేతి అత్థో. న మే సమణ మోక్ఖసీతి ఇదం మారో ‘‘అనుత్తరా విముత్తి అనుప్పత్తా, విముత్తా సబ్బపాసేహీ’’తి చ భగవతో వచనం అసద్దహన్తో వదతి సద్దహన్తోపి వా ‘‘ఏవమయం పరేసం సత్తానం మోక్ఖాయ ఉస్సాహం న కరేయ్యా’’తి అత్తనో కోహఞ్ఞే ఠత్వా వదతి.

పఠమమారపాససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియమారపాససుత్తవణ్ణనా

౧౪౧. అనుపుబ్బగమనచారికన్తి గామనిగమరాజధానీసు అనుక్కమేన గమనసఙ్ఖాతం చారికం. ఏవం హి గతేసూతి ఏవం తుమ్హేసు బహూసు ఏకజ్ఝం గతేసు.

ఆదిమ్హి కల్యాణం ఏతస్సాతి ఆదికల్యాణం, తథా సేసేసు. సాసనస్స ఆది సీలం మూలకత్తా. తస్స సమథాదయో మజ్ఝం సాసనసమ్పత్తియా వేమజ్ఝభావతో. ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం తదధిగమతో ఉత్తరి కరణీయాభావతో. సాసనే సమ్మాపటిపత్తి నామ పఞ్ఞాయ హోతి, తస్సా చ సీలం సమాధి చ మూలన్తి ఆహ ‘‘సీలసమాధయో వా ఆదీ’’తి. యస్మా పఞ్ఞా అనుబోధపటివేధవసేన దువిధా, తస్మా తదుభయం గణ్హన్తో ‘‘విపస్సనామగ్గా మజ్ఝ’’న్తి ఆహ. పఞ్ఞానిప్ఫత్తి ఫలకిచ్చం, నిబ్బానసచ్ఛికిరియా పన సమ్మాపటిపత్తియా పరియోసానం తతో పరం కత్తబ్బాభావతోతి ఆహ ‘‘ఫలనిబ్బానాని పరియోసాన’’న్తి. ఫలగ్గహణేన హి సఉపాదిసేసనిబ్బానం గయ్హతి, ఇతరేన ఇతరం, తదుభయవసేన పటిపత్తియా ఓసానన్తి ఆహ ‘‘ఫలనిబ్బానాని పరియోసాన’’న్తి. ‘‘తస్మాతిహ త్వం, భిక్ఖు, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం, దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౬౯) వచనతో సీలదిట్ఠుజుకతాయ మత్థకభూతా విపస్సనా, తదధిట్ఠానా సీలసమాధీతి ఇమే తస్స సాసనస్స మూలన్తి ఆహ ‘‘సీలసమాధివిపస్సనా వా ఆదీ’’తి. సేసం వుత్తనయమేవ.

కిఞ్చాపి అవయవవినిముత్తో సముదాయో నత్థి, యేసు పన అవయవేసు సముదాయరూపేన అపేక్ఖితేసు గాథాతి సమఞ్ఞా, తం తతో భిన్నం వియ కత్వా దస్సేన్తో ‘‘చతుప్పదికగాథాయ తావ పఠమపాదో’’తిఆదిమాహ. పఞ్చపదఛప్పదానం గాథానం ఆదిపరియోసానగ్గహణేన ఇతరే దుతియాదయో తయో చత్తారో వా మజ్ఝన్తి అవుత్తసిద్ధమేవాతి న వుత్తం. ఏకానుసన్ధికసుత్తస్సాతి ఇదం బహువిభాగం యథానుసన్ధినా ఏకానుసన్ధికం సుత్తం సన్ధాయ వుత్తం, ఇతరస్స పన తేయేవ దేసేతబ్బధమ్మవిభాగేన ఆదిమజ్ఝపరియోసానభాగా లబ్భన్తి. నిదానన్తి కాలదేసకపరిసాది-అపదిసనలక్ఖణాదికో అత్థో. ఇదమవోచాతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన తదవసేసనిగమనపాళిం సఙ్గణ్హాతి. అనేకానుసన్ధీకస్స సహ నిదానేన పఠమో అనుసన్ధి ఆది. సహ నిగమనేన పచ్ఛిమో పరియోసానం, ఇతరేన మజ్ఝిమన్తిఆదిమజ్ఝపరియోసానాని వేదితబ్బాని.

సాత్థకన్తి అత్థసమ్పత్తియా సాత్థకం కత్వా. సబ్యఞ్జనన్తి బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. సమ్పత్తి చ నామ పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనతాతి ఆహ ‘‘బ్యఞ్జనేహి…పే… దేసేతా’’తి. సకలపరిపుణ్ణన్తి సబ్బసో పరిపుణ్ణం సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధపారిపూరియా. నిరుపక్కిలేసం దిట్ఠిమానాదిఉపక్కిలేసాభావతో. అవిసేసతో తిస్సో సిక్ఖా సకలే సాసనే భవన్తి. ధమ్మోతి పన బ్రహ్మచరియం వా సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కతమేసానం ఖో, భన్తే, బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం అహోసీ’’తిఆదీసు (పారా. ౧౮) వియ. దుకూలసాణియా పటిచ్ఛన్నా వియ, న తు పాకారసేలాదిపటిచ్ఛన్నా వియ. తేన ధమ్మనిరుత్తియా సకలకిలేసానం పహానానుభావం వదతి. అలాభపరిహానియా, న లద్ధపరిహానియా. అడ్ఢుడ్ఢానీతి పఞ్చసతాధికాని తీణి పాటిహారియసహస్సాని. సాతన్తి సుఖం.

దుతియమారపాససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౪౨. సురాకారకానన్తి పిట్ఠసురాయోజనకానం. కోసలానం ఇస్సరోతి కోసలో, కోసలరాజస్స అయన్తి కోసలికా. పరిభోగపాతీతి భత్తపరిభోజనత్థాయ పాతి పరిభోగపాతి. కమ్మారుద్ధనపణాళియాతి కమ్మారుద్ధనపణాళిముఖే. ధమమానాయాతి ధమియమానాయ. తం పన యస్మా భస్తవాతేహి పూరితం నామ హోతి, తస్మా ‘‘భస్తవాతేన పూరియమానాయా’’తి వుత్తం. నియామభూమియన్తి భగవతో పటిసల్లానట్ఠానే సఞ్చరన్తం మారం మంసచక్ఖునావ దిస్వా. తేనాహ ‘‘విజ్జులతాలోకేనా’’తి.

సేయ్యత్థాయాతి సేయ్యానిసంసాయ. తేనాహ ‘‘ఠస్సామీ’’తిఆది. అత్తసఞ్ఞతోతి అత్తభావేన సంయతో. తేనాహ ‘‘సంయతత్తభావో’’తి. తంసణ్ఠితస్సాతి తస్మిం హత్థపాదకుక్కుచ్చరహితే బుద్ధమునిస్మిం అవట్ఠితస్స. వోస్సజ్జ చరేయ్య తత్థ సోతి ఇమినా భగవా తం బ్యాకరమానో విభింసితా బుద్ధానం కిం కరిస్సతి భయాభావతో? కేవలం పన అనట్ఠవలికం ఉప్పీళేన్తో వియ త్వమేవ ఆయాసం ఆపజ్జిస్ససీతి మారం సన్తజ్జేతి.

భేరవాతి అవీతరాగానం భయజనకా. తత్థాతి తంనిమిత్తం. ఫలేయ్యాతి భిజ్జేయ్య. సత్తిసల్లన్తి సత్తిసఙ్ఖాతం పుథుసల్లం. ఉరస్మిం చారయేయ్యున్తి ఫాసుం విజ్ఝితుం ఠపేయ్యుం ఉగ్గిరేయ్యుం. ఖన్ధుపధీసూతి ఖన్ధసఙ్ఖాతేసు ఉపధీసు. తాణం కరోన్తి నామాతి తతో భయనిమిత్తతో అత్తనో తాణం కరోన్తి నామ.

సప్పసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సుపతిసుత్తవణ్ణనా

౧౪౩. ఉతుగాహాపనత్థం ధోవిత్వా, న రజోజల్లవిక్ఖాలనత్థం. తేనాహ ‘‘బుద్ధానం పనా’’తిఆది. ధోతపాదకే గేహేతి ధోతపాదేహి అక్కమితబ్బకే. వత్తభేదో నామ నత్థి ధమ్మస్సామిభావతో. వత్తసీసే ఠత్వా ధోవన్తి అఞ్ఞేసం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనత్థం. సోప్పపరిగ్గాహకేనాతి ఏత్థ సోప్పం నామ నిద్దాయ అన్తరన్తరా పవత్తకిరియమయచిత్తప్పవత్తిరహితా నిరన్తరభవఙ్గసన్తతీతి తం సభావతో పయోజనతో కాలపరిచ్ఛేదతో పరిగ్గాహకం ఉపరినిద్దేససతిసమ్పజఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సోప్పపరిగ్గాహకేన సతిసమ్పజఞ్ఞేనా’’తి. కేచి పన ‘‘నిద్దాసోప్పనా’’తి వదన్తి, తం భగవతో సోప్పం హీళేన్తో వదతి.

కిం నూతి ఏత్థం కిన్తి హేతునిస్సక్కే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘కస్మా ను సుపసీ’’తి? దుబ్భగో వుచ్చతి నిస్సిరికో భిన్నభగో, సో పన మతసదిసో విసఞ్ఞిసదిసో చ హోతీతి ఆహ ‘‘మతో వియ విసఞ్ఞీ వియ చా’’తి.

ఆదినాతి ఆది-సద్దేన ‘‘బాహిరస్స ఉపాదాయ అట్ఠారసా’’తిఆదినా (విభ. ౮౪౨) ఆగతం తణ్హాకోట్ఠాసం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ తత్థ విసత్తతాయాతి తమ్మిం తస్మిం ఆరమ్మణే విసేసతో ఆసత్తభావేన. విసస్స దుక్ఖనిబ్బత్తకకమ్మస్స హేతుభావతో విసమూలతా విసం వా దుక్ఖదుక్ఖాదిభూతవేదనా మూలం ఏతస్సాతి విసమూలా, తణ్హా. తస్స రూపాదికస్స దుక్ఖస్స పరిభోగో, న అమతస్సాతి విసపరిభోగతా. కత్థచి నేతున్తి కత్థచి భవే సబ్బథా నేతుం? పరిక్ఖయాతి సబ్బసో ఖీణత్తా. తుయ్హం కిం ఏత్థాతి సబ్బుపధిపరిక్ఖయా సుద్ధస్స మమ పటిపత్తియం తుయ్హం కిం ఉజ్ఝాయనం? కేవలం విఘాతోయేవ తేతి దస్సేతి.

సుపతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. నన్దతిసుత్తవణ్ణనా

౧౪౪. అట్ఠమం ఉత్తానత్థమేవ.

నన్దతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పఠమఆయుసుత్తవణ్ణనా

౧౪౫. పణ్ణాసం వా వస్సాని జీవతి వస్ససతతో ఉపరి సేయ్యథాపి థేరో అనురుద్ధో. సట్ఠి వా వస్సాని సేయ్యథాపి థేరో బాకులో. పటిహరిత్వా పచ్చనీకభావే సాతం సుఖం ఏతస్సాతి పచ్చనీకసాతో, తబ్భావో పచ్చనీకసాతతా, తాయ. అభిభవిత్వా అభాసి పటివచనం జానమానోవ.

న హీళేయ్య న జిగుచ్ఛేయ్య. ఏవన్తి సో దారకో వియ కిఞ్చి అచిన్తేన్తో సప్పురిసో చరేయ్య, ఏవం హిస్స చిత్తదుక్ఖం న హోతీతి అధిప్పాయో. పజ్జలితసీసో వియ చరేయ్యాతి యథా పజ్జలితసీసో పురిసో అఞ్ఞం కిఞ్చి అకత్వా తస్సేవ వూపసమాయ వాయమేయ్య, ఏవం సప్పురిసో ఆయుం పరిత్తన్తి ఞత్వా తేనేవ నయేన సబ్బసఙ్ఖారగతం అనిచ్చం, అనిచ్చత్తా ఏవ దుక్ఖం, అనత్తాతి విపస్సనమ్పి ఓతరిత్వా తం ఉస్సుక్కాపేన్తోపి సఙ్ఖారవిగమాయ చరేయ్య పటిపజ్జేయ్య.

పఠమఆయుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దుతియఆయుసుత్తవణ్ణనా

౧౪౬. నేమీవాతి నేమిసీసేన చక్కం వదతి. కుబ్బరం అనుపరియాయతీతి కుబ్బరం అనుపరివత్తతి. తథాభూతో పన సో తం అజహన్తోవాతి ఆహ ‘‘న విజహతీ’’తి. ఆయు అనుపరియాయతీతి మచ్చానం ఆయు గతమ్పి పచ్చాగచ్ఛతీతి భగవతో పటాణి హుత్వా వదతి, భగవా పన తం అభిభవిత్వా ‘‘అచ్చయన్తి అహోరత్తా’’తిఆదినా ఆయునో అచ్చయగమనమరణతంయేవ పవేదేసి.

దుతియఆయుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియవగ్గో

౧. పాసాణసుత్తవణ్ణనా

౧౪౭. పవిజ్ఝీతి పబ్బతం సబ్బతో పవత్తేన్తో తతో తతో నిస్సజ్జి. సకలన్తి సబ్బభాగవన్తం, నిస్సేసన్తి అత్థో.

పాసాణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కింనుసీహసుత్తవణ్ణనా

౧౪౮. విచక్ఖుకమ్మాయాతి విచక్ఖుభావకామతాయ. యథా సా భగవతో దేసియమానం ధమ్మం అత్తనో పఞ్ఞాచక్ఖునా న పస్సితుం సక్కోతి, ఏవం కాతుం కామతాయ. తేనాహ ‘‘పరిసాయా’’తిఆది. వినాసేతుం న సక్కోతి భేరవారమ్మణే భాయనస్సేవ అభావతో. దసబలప్పత్తాతి దసహి బలేహి సమన్నాగతా.

కింనుసీహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సకలికసుత్తవణ్ణనా

౧౪౯. మన్దభావేనాతి జళభావేన మోమూహభావేనాతి మహామూళ్హతాయ. కబ్బకరణేన మత్తోతి కబ్బకిరియాపసుతతాదివసేన మత్తో కబ్బం కత్వా. కిమిదం సోప్పసేవాతి ఇదం తవ సోప్పం కిమత్థం, పురిసేన నామ పురిసత్తకరేన భవితబ్బం, న సోప్పతియేవ. అత్థం సమాగన్త్వాతి పరమత్థం నిబ్బానం సమ్మా ఆగన్త్వా అధిగన్త్వా. అసఙ్గ…పే… నత్థి సబ్బసో సిద్ధత్థభావతో. జగ్గన్తోతి జాగరన్తో పురిసో వియ, న భాయామి భయహేతూనం అభావా. నానుతపన్తి సబ్బత్థ సబ్బదాపి విస్సట్ఠభావతో, మామన్తి మమం. గాథాసుఖత్థఞ్హి దీఘం కత్వా వుత్తం. ఠితత్తాతి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయ పరిచ్ఛిజ్జత్తా. హానిన్తి కస్సచి జానిం.

సకలికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పతిరూపసుత్తవణ్ణనా

౧౫౦. అనురుజ్ఝతి ఏతేనాతి అనురోధో, రాగో. విరుజ్ఝతి ఏతేనాతి విరోధో, పటిఘో. తేసు అనురోధవిరోధేసు తన్నిమిత్తం సజ్జతి నామ సఙ్గం కరోతి నామ, అనురోధవిరోధుప్పాదనమేవ చేత్థ సజ్జనం. యదఞ్ఞమనుసాసతీతి యం అఞ్ఞేసం అనుసాసనం, తం తేసం హితేసనం అనుకమ్పనం, తస్మా అనుకమ్పకే హితేసకే సమ్మాసమ్బుద్ధే అనురోధవిరోధే ఆరోపేత్వా వికమ్పనత్థం మిచ్ఛా వదసీతి.

పతిరూపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మానససుత్తవణ్ణనా

౧౫౧. ఆకాసే చరన్తేతి పఞ్చాభిఞ్ఞే సన్ధాయ వదతి. అన్తలిక్ఖే చరన్తేపి కిచ్చసాధనతో అన్తలిక్ఖచరో. మనసి జాతోతి మానసో. తం పన మనసన్తానసమ్పయుత్తతాయాతి ఆహ ‘‘మనసమ్పయుత్తో’’తి.

మానససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. పత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౫౨. పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం లక్ఖణాదీని చేవ సముదయఞ్చ అస్సాదాదీనవనిస్సరణాని చ గహేత్వా సమ్మా తేసం లక్ఖణాదీనం గహణం హోతీతి ఆహ ‘‘పఞ్చ ఉపాదానక్ఖన్ధే ఆదియిత్వా’’తి. రుప్పనవేదియనసఞ్జాననఅభిసఙ్ఖరణవిజాననాని ఖన్ధానం సభావలక్ఖణాని. ఆది-సద్దేన రసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని చేవ సముదయాదీని చ సఙ్గణ్హాతి. దస్సేతీతి పచ్చక్ఖతో దస్సేతి, హత్థామలకం వియ పాకటే విభూతే కత్వా విభావేతి. గణ్హాపేతీతి తే ధమ్మే మనసా అనుపేక్ఖితే దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధే కరోన్తో ఉగ్గణ్హాపేతి. సమాదానమ్హీతి తత్థ అత్థస్స సమ్మదేవ ఆదియనే ఖన్ధానఞ్చ సమ్మసనవసేన అఞ్ఞధమ్మవసేన సమాదియనే. పటివిద్ధగుణేనాతి తాయ దేసనాయ, తం నిస్సాయ పచ్చత్తపురిసకారేన చ తేసం పటివిద్ధగుణేన. జోతాపేతీతి తేసం చిత్తసన్తానం అస్సద్ధియాదికిలేసమలవిధమనేన పభస్సరం కరోతి. అట్ఠిం కత్వాతి తాయ దేసనాయ పాపేతబ్బం అత్థం పయోజనం దళ్హం కత్వా. తేనాహ ‘‘అయం నో’’తిఆది. కమ్మకారకచిత్తం నామ ఓతరణచిత్తం. ‘‘యోనిసోమనసికారపుబ్బకం విపస్సనాచిత్త’’న్తి కేచి. ఓహితసోతాతి అనఞ్ఞవిహితతాయ ధమ్మస్సవనాయ అప్పితసోతా, తతో ఏవ తదత్థం ఠపితసోతా.

ఏతే రూపాదయో ఖన్ధే యఞ్చ సఙ్ఖతం సమిద్ధపచ్చయేహి కతం, తఞ్చ ‘‘ఏసో అహం న హోమి, ఏతం మయ్హం న హోతీ’’తి పస్సన్తోతి యోజనా. ఖేమో అత్తాతి ఖేమత్తా, తం ఖేమత్తం. తేనాహ ‘‘ఖేమిభూతం అత్తభావ’’న్తి. పరియేసమానా మారసేనా.

పత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా

౧౫౩. సఞ్జాయతి ఏతస్మాతి సఞ్జాతి, సో ఏవ సమ్పయుత్తధమ్మో సమోసరతి ఏత్థాతి సమోసరణం, సో ఏవ అత్థో, తేన సఞ్జాతిసమోసరణట్ఠేన. భయభేరవం సద్దన్తి భాయతి ఏతస్మాతి భయం, తదేవ యస్స కస్సచి భేరవావహత్తా భేరవం, దేవాదిసద్దన్తి అత్థో. విగతవలాహకే దేవే ఉప్పాతవసేన ఉప్పజ్జనకసద్దో దేవదున్దుభి. అసనిపాతాదిసద్దో అసనిపాతసద్దో. ఉన్ద్రీయతీతి విపరివత్తతి. లోకో అధిముచ్ఛితోతి అతిథద్ధకాయో వియ ముచ్ఛం ఆపన్నో. మారస్సాతి కిలేసమారస్స. ఠానభూతన్తి పవత్తిట్ఠానభూతం.

ఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పిణ్డసుత్తవణ్ణనా

౧౫౪. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఞాతిమిత్తకులే. పాహునకానీతి పహితబ్బపణ్ణాకారాని. ఆగన్తుకపణ్ణాకారానీతి ఆగన్తుకానం ఉపగతానం దాతబ్బపణ్ణాకారాని. సయంచరదివసేతి కుమారకానఞ్చ కుమారికానఞ్చ సయం అత్తనా చరితబ్బఛణదివసే. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘సమవయజాతిగోత్తా’’తిఆదిమాహ. సమవయసమజాతికసమగోత్తాతి పచ్చేకం సమ-సద్దో యోజేతబ్బో. గోత్తసమతా చ ఆవాహవివాహయోగ్యతావసేన దట్ఠబ్బా, న ఏకగోత్తతావసేన. తతో తతో గామతో. అఞ్ఞస్మిం దాతబ్బే అసతి. ఛణవసేన పహిణితుం సమ్పాదితం పూవం ఛణపూవం. తాసం సమ్పత్తియాతి తాసం దానం ధమ్మస్సవనఞ్చాతి తస్సా దువిధాయపి సమ్పత్తియా.

ఞాణం నామ ఆవజ్జనపుబ్బకం, తస్మా అజాననస్స ‘‘అనావజ్జనతాయా’’తి కారణం వత్వా సేసకారణం వదన్తో ‘‘బుద్ధాన’’న్తిఆదిమాహ. ఉపచారభేదన్తి బుద్ధం దిస్వా మనుస్సేహి కాతబ్బఉపచారస్స భిన్దనం. భిన్దితున్తి విధమితుం.

భగవా పనాతి పనసద్దో విసేసత్థజోతకో. తేన న కేవలం భగవా ఉప్పణ్డనం పరిహరన్తో తం గామం న పున పావిసి, అథ ఖో మారం అనుకమ్పన్తోతి ఇదం విసేసం జోతేతి.

జనేసీతి అపుఞ్ఞం జనేసి, జనేన్తో చ యథా తతో ఆయతిం థిరతరం మహన్తం దుక్ఖం నిప్ఫజ్జిస్సతి, ఏవం నిప్ఫాదేసి. ఆసజ్జనన్తి ఏత్థ నన్తి నిపాతమత్తం. కిఞ్చతి మద్దతి అభిభవతీతి కిఞ్చనన్తి ఆహ ‘‘మద్దితుం సమత్థ’’న్తి.

పిణ్డసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. కస్సకసుత్తవణ్ణనా

౧౫౫. నిబ్బానం అపదిసిత్వాతి నిబ్బానం నిస్సాయ నిబ్బానగుణే ఆరబ్భాతి అత్థో. హటహటకేసోతి ఇతో చితో చ వికిణ్ణత్తా ఆకులాకులకేసో. చక్ఖుసమ్ఫస్సవిఞ్ఞాణాయతనన్తి ఏత్థ యథా చక్ఖుగ్గహణేన ఫస్సో విసేసితో, తేన ఏవ విఞ్ఞాణాయతనం. తథా సతి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స చ గహణం ఆపజ్జేయ్యాతి. నను చేత్థ చక్ఖుగ్గహణేన విసేసితత్తా చక్ఖుద్వారికానం సబ్బేసం విఞ్ఞాణానం గహణన్తి? సచ్చమేతం, తఞ్చ ఖో పఠమేన చక్ఖుగ్గహణేనాతి నాయం దోసో. భవఙ్గచిత్తన్తి ఆవజ్జనాయ అనన్తరపచ్చయభూతమేవ అధిప్పేతన్తి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘సావజ్జనక’’న్తి వుత్తం, తస్మా తదారమ్మణమ్పీతి జవనచిత్తేన సహ తదారమ్మణచిత్తమ్పి. ‘‘విఞ్ఞాణాయతన’’న్తి చ వుత్తే నిమ్మలమేవ.

‘‘చక్ఖూ’’తి అవిసేసతో వుత్తత్తా పన మారస్స అయమ్పి అత్థో ఆపన్నోతి దస్సేతుం ‘‘యం లోకే’’తిఆది వుత్తం. ఉపక్కవిపక్కన్తి చక్ఖుపాకరోగేన ఉపరి హేట్ఠా చ సబ్బసో పక్కం కుథితం. ఏసేవ నయోతి ఇమినా యం లోకే కుట్ఠకిలాసగణ్డకచ్ఛుఆదీహి ఉపద్దుతం వణపీళకాదివసేన పగ్ఘరన్తం అసుచిం అన్తమసో పరమజేగుచ్ఛరూపమ్పి, సబ్బం తం తవేవ హోతూతి ఏవమాదిం అపదిసతి.

యం భణ్డకన్తి హిరఞ్ఞసువణ్ణాదిఖేత్తవత్థాదిఉపకరణం గహట్ఠా, పబ్బజితా చ యం పత్తచీవరాదిం ‘‘మమ ఇద’’న్తి అభినివిసన్తావ వదన్తి, ఏతేసు పరిగ్గహత్థేసు చ తేసం పరిగ్గాహకపుగ్గలేసు చ తే చిత్తం యది అత్థి, తాని ఆరబ్భ తవ చిత్తం యది భవతి, ఏవం త్వం తత్థ బద్ధో ఏవ హోసీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘న మే సమణ మోక్ఖసీ’’తి.

యం భణ్డకం వదన్తీతి యథావుత్తం ఉపకరణం లోకే బహుజనా ‘‘మమ ఇద’’న్తి వదన్తి. న తం మయ్హన్తి తం మయ్హం న హోతి, న తత్థ మమ తణ్హావసేన మమన్తి నత్థి. న తే అహన్తి యే పుగ్గలా ఏత్థ బద్ధా, తేపి అహం న హోమి, తత్థ మే దిట్ఠిబద్ధో నత్థి. న మే మగ్గమ్పి దక్ఖసీతి ఏవం సబ్బసో బద్ధాభావేన ముత్తస్స మే గతమగ్గమ్పి మార త్వం న దక్ఖసి న పస్సిస్ససి, యే భవాదయో తుయ్హం విసయా, తేసు భవయోనిగతిఆదీసు మయ్హం గతమగ్గం న పస్సిస్ససి భవనిస్సట్ఠత్తాతి.

కస్సకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. రజ్జసుత్తవణ్ణనా

౧౫౬. అహనన్తి కరణే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘అహనన్తేనా’’తి, పచ్చత్తే ఏవ వా పచ్చత్తవచనం, ‘‘అహనన్తో హుత్వా’’తి వచనసేసేన భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అజినన్తి అన్తోగధహేతుఅత్థం వదతీతి ఆహ ‘‘పరస్స ధనజానిం అకరోన్తేనా’’తి. అకారాపేన్తేనాతి పరస్స ధనజానిం అకారేన్తేన. అసోచన్తేనాతి భోగబ్యసనాదివసేన పరం అసోచన్తేన. కస్మా భగవా ఏవం చిన్తేసీతి తత్థ కారణమాహ ‘‘ఇతీ’’తిఆదినా. రజ్జే విజితే దణ్డకరపీళితేతి ధనదణ్డాదిదణ్డేన చేవ బలినా చ బాధితే.

ఇజ్ఝనకకోట్ఠాసాతి చేతోవసిభావాదికస్స సాధనకకోట్ఠాసా. వడ్ఢితాతి భావనాపారిపూరివసేన అనుబ్రూహితా. పునప్పునం కతాతి భావనాయ బహులీకరణేన అపరాపరం పవత్తితా. యుత్తయానన్తి యథా యుత్తానం ఆజఞ్ఞరథానం సారథినా అధిట్ఠితం యథారుచి పవత్తతి, ఏవం యథారుచిపవత్తితం గమితా. పతిట్ఠట్ఠేనాతి అధిట్ఠానట్ఠేన. వత్థుకతాతి సబ్బసో ఉపక్కిలేససోధనేన ఇద్ధివిసయతాయ పతిట్ఠానభావతో సువిసోధితపరిస్సయవత్థు వియ కతా. అవిజహితాతి పటిపక్ఖదూరీభావతో సుభావితభావేన తంతంఅధిట్ఠానయోగ్యతాయ న జహాపితా. నిచ్చానుబద్ధాతి తతో ఏవ నిచ్చం అనుబద్ధా వియ కతా. సుపరిచితాతి సుట్ఠు సబ్బభాగేన భావనానుపచయం గమితా. అవిరాధితవేధిహత్థో వియాతి అవిరజ్ఝనభావేన విరజ్ఝనహత్థో వియ. సుట్ఠు సమారద్ధాతి భావనాఉప్పత్తియా సమ్మదేవ సమ్పాదితా. చిన్తేయ్యాతి అత్థుద్ధారవసేన చిన్తేయ్య.

పబ్బతస్సాతి పబ్బతో అస్స. పబ్బతో అస్సాతి పబ్బతో భవేయ్య కీదిసస్సాతి ఆహ ‘‘సువణ్ణస్సా’’తిఆది. జాతరూపస్సాతి ఆతపరూపసమ్పన్నస్స. ద్విక్ఖత్తుమ్పి తావ మహన్తోతి యత్తకో సో పబ్బతో హోతి, ద్విక్ఖత్తుం తత్తకో. ఏకస్సాతి ఏకస్సపి పుగ్గలస్స నాలం న పరియత్తో తణ్హాయ దుప్పూరణభావా. ఏవం జానన్తోతి ఏవం తణ్హాయ దుప్పూరణభావాదీనవతం జానన్తో. సమం చరేయ్యాతి పరవత్థుపరామాసాదిం విహాయ కాయాదీహి సమమేవ పటిపజ్జేయ్య.

దుక్ఖం తణ్హానిదానం, తణ్హా కామగుణనిదానా, తస్మా దుక్ఖస్స తణ్హాపచ్చయకామగుణనిదానత్తం వుత్తం. తన్తి దుక్ఖం. యతోనిదానం హోతీతి యంనిదానం యంకారణం తం పవత్తతి. ఏవం యో అదక్ఖీతి యో పరిఞ్ఞాతవత్థుకో ఏవం దుక్ఖం తస్స నిదానభూతే కామగుణే చ తథతో పఞ్ఞాచక్ఖునా పస్సి. కేన కారణేన నమేయ్య? తం కారణం నత్థీతి అత్థో. కామగుణఉపధిన్తి కామగుణసఙ్ఖాతం ఉపధిం. సజ్జతి ఏత్థాతి సఙ్గో ఏసో, లగ్గనమేతన్తి ఏవం విదిత్వా. తమేవ కామాభిభూతో నప్పటిసేవేయ్య న లగ్గేయ్యాతి ఏవం వినయాయ వూపసమాయ సిక్ఖేయ్యాతి.

రజ్జసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియవగ్గో

౧. సమ్బహులసుత్తవణ్ణనా

౧౫౭. జటాచుమ్బటకేనాతి సీసే పటిముక్కేన జటాకలాపేన. అపరిగ్గహబ్రాహ్మణపబ్బజితా హి జటాయ ఉఞ్ఛాచరియం చరన్తి. ఉదుమ్బరదణ్డఞ్హి అత్తగుత్తత్థాయ గహితం తేసం అప్పిచ్ఛభావప్పకాసనం. తేనాహ ‘‘అప్పిచ్ఛభావప్పకాసనత్థ’’న్తి. సీసం ఓకమ్పేత్వాతి ఏత్థ అతివియ సీసస్స ఓకమ్పితభావం దస్సేతుం ‘‘హనుకేన ఉరం పహరన్తో అధోనతం కత్వా’’తి వుత్తం. జివ్హం నీహరిత్వాతి లమ్బనచాలనవసేన ముఖతో నిక్ఖామేత్వా. తేనాహ ‘‘ఉద్ధ’’న్తిఆది. తిసాఖన్తి తిభఙ్గభకుటి వియ నలాటే జాతత్తా నలాటికం. తేనాహ ‘‘నలాటే ఉట్ఠితం వలిత్తయ’’న్తి, తిభఙ్గవలికం నలాటే కత్వాతి అత్థో. అత్తనోవ తేలేతి అత్తనోవ పాపకమ్మనిబ్బత్తకే తేలే, పచితబ్బట్ఠానగేహేతి అధిప్పాయో.

సమ్బహులసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా

౧౫౮. మయ్హం లాభాతి ఏవరూపస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సత్థుస్స పటిలాభో, ఏవరూపస్స చ నామ నియ్యానికస్స సద్ధమ్మస్స పటిలాభో, ఏవరూపానఞ్చ సుప్పటిపన్నానం సబ్రహ్మచారీనం పటిలాభో, ఏతే మయ్హం సులద్ధలాభా. మయ్హం సులద్ధన్తి యఞ్చేతం మమ నియ్యానికసాసనే పబ్బజ్జా ఉపసమ్పదా, తస్మిఞ్చ అభిరతీతి సబ్బఞ్చేతం మయా సులద్ధం. యథా పనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉప్పన్నో, తం దస్సేతుం ‘‘సో కిరా’’తిఆది వుత్తం. చరితానురూపవసేన గహితం మూలకమ్మట్ఠానం. పాసాదికన్తి పసాదావహం. ఏవమహోసీతి ‘‘లాభా వత మే’’తిఆదినా ఏవం పరివితక్కో అహోసి. నిసిన్నసదిసోతి నిసిన్నో వియ. తస్మింయేవ ఠానేతి యస్మిం ఠానే నిసిన్నం మారో ఉపసఙ్కమి, తస్మింయేవ ఠానే. తస్సాతి సమిద్ధిత్థేరస్స. కమ్మట్ఠానం సప్పాయన్తి కమ్మట్ఠానభావనాయ అనుయుఞ్జనం సప్పాయం ఉపకారావహం భవిస్సతి.

మయ్హన్తి మయా. సతి చ పఞ్ఞా చ సతిపఞ్ఞా, తా అరియమగ్గేన జాననసమత్థనభావేన అవబుద్ధా. థేరో కిర తదా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేసి. కామన్తి యథారుచి. కేచి ‘‘కామం కరస్సూతి ఆయస్మతో ‘కామా’తి మారస్స ఆలపన’’న్తి వదన్తి. విభింసకారహానీతి భయానకారహాని. రూపానీతి విప్పకారాని. విప్పకారత్థోపి హి రూపసద్దో ‘‘రూపం దస్సేతి అనప్పక’’న్తిఆదీసు వియ. న కమ్పేస్ససీతి సమణధమ్మకరణతో న చలిస్ససి.

సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. గోధికసుత్తవణ్ణనా

౧౫౯. పబ్బతస్స పస్సేతి పబ్బతపాదే ఉపచ్చకాయం. సమయే సమయే లద్ధత్తా సామయికం. తేనాహ ‘‘అప్పితప్పితక్ఖణే పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చతీ’’తి. లోకియవిముత్తి హి అనచ్చన్తపహాయితాయ సమయవిముత్తి నామ, లోకుత్తరవిముత్తి అచ్చన్తపహాయితాయ అసమయవిముత్తి. తాహి సమన్నాగతా ‘‘సమయవిముత్తా, అసమయవిముత్తా’’తి చ వుచ్చన్తి. యావ పఠమజ్ఝాననిబ్బత్తనం, తావ కస్మా పరిహాయీతి అత్థో? సాబాధత్తాతి సరోగత్తా. వాతపిత్తసేమ్హవసేనాతి కదాచి వాతపిత్తవసేన, కదాచి వాతసేమ్హవసేన, ఉభిన్నమ్పి సన్నిపాతవసేన. అనుసాయికోతి కాయం అనుగన్త్వా సయితో, యాప్యామయభావేన ఠితోతి అత్థో. సమాధిస్సాతి సమాధిభావనాయ. ఉపకారకధమ్మే ఉతుభోజనాదికే. పూరేతున్తి సమోధానేతుం. పరిహాయీతి సరీరస్స అకల్లభావతో.

ఆహరేయ్యన్తి జీవితహరణత్థాయ ఉపనేయ్యం. నిబద్ధా గతి హోతి కేవలం బ్రహ్మలోకూపపత్తితో, న సోతాపన్నాదీనం వియ పరిచ్ఛిన్నభావేన. తేనాహ ‘‘బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతీ’’తి.

జలమానాతి సముట్ఠితనియతఇద్ధియా అనఞ్ఞసాధారణపరివారసమ్పత్తియా చ సదేవకే లోకే జలమానా. మంసచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు ధమ్మచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు సమన్తచక్ఖూతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. ఆనుభావధరాతి అచిన్తేయ్యాపరిమేయ్యబుద్ధానుభావసమ్పన్నా. ఆనుభావపరియాయోపి హి జుతి-సద్దో హోతి ‘‘ఇద్ధిజుతిబలవీరియూపపత్తీ’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౧౫౮౯, ౧౫౯౫) వియ. అనవసేసతో మానం సియతి సముచ్ఛిన్దతీతి అగ్గమగ్గో మానసం. తన్నిబ్బత్తనా పన అరహత్తస్స మానసతా దట్ఠబ్బా. సీలాదీనీతి అనుత్తరసీలాదీని. సిక్ఖమానోతి సిక్ఖాని భావేన్తో అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదేన్తో. న చిత్తభావనా. తేనాహ ‘‘సకరణీయో’’తి. జనేతి సత్తస్స కాయే, సదేవకే లోకేతి అత్థో. విస్సుతాతి అనఞ్ఞసాధారణేహి సీలాదిగుణేహి విస్సుతా.

వేదనం విక్ఖమ్భేత్వాతి ఉప్పన్నం దుక్ఖవేదనం పటిచ్చ ఉప్పన్నఅత్తకిలమథం అనుప్పాదనవసేన విక్ఖమ్భేత్వా తంయేవ వేదనం పరిగ్గహేత్వా పవత్తవిపస్సనా వీథిమేవ ఓతరతీతి కత్వా మూలకమ్మట్ఠానన్తి వుత్తం. ‘‘సమసీసీ హుత్వా పరినిబ్బాయీ’’తి వత్వా తస్స పభేదం విభజిత్వా ఇధాధిప్పేతం దస్సేతుం ‘‘సమసీసీ నామ తివిధో హోతీ’’తిఆదిమాహ. ఇరియాపథవసేన సమసీసీ ఇరియాపథసమసీసీ. ఏస నయో సేసద్వయేపి.

ఇరియాపథకోపనఞ్చాతి ఇరియాపథేహి అసమాయోగో. ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకవేలాయమేవ. పరినిబ్బానవసేనాతి అనుపాదిసేసపరినిబ్బానవసేన, న కిలేసక్ఖయమత్తేన. ఏత్థాతి ఏతేసు ద్వీసు నయేసు. ఏవం సతి తేనేవ ఇరియాపథేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా తేనేవ ఇరియాపథేన, ఏకస్మిం అన్తోరోగేయేవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పత్వా తేనేవ రోగేన పరినిబ్బాయన్తా ఖీణాసవా బహవోపి సమసీసినో ఏవ సమ్భవేయ్యుం. తస్మా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

సీసఞ్చేత్థ తేరస – పలిబోధసీసం తణ్హా, బన్ధనసీసం మానో, పరామాససీసం దిట్ఠి, విక్ఖేపసీసం ఉద్ధచ్చం, కిలేససీసం అవిజ్జా, అధిమోక్ఖసీసం సద్ధా, పగ్గహసీసం వీరియం, ఉపట్ఠానసీసం సతి, అవిక్ఖేపసీసం సమాధి, దస్సనసీసం పఞ్ఞా, పవత్తిసీసం జీవితిన్ద్రియం, గోచరసీసం విమోక్ఖో, సఙ్ఖారసీసం నిరోధోతి. ఇమేసు తేరససు సీసేసు పలిబోధసీసాదీని పవత్తిసీసఞ్చ పరియాదియితబ్బాని, అధిమోక్ఖసీసాదీని పరియాదాయకాని, పరియాదాయకఫలం గోచరసీసం. తఞ్హి విసయజ్ఝత్తం ఫలం విమోక్ఖో, పరియాదాయకస్స మగ్గస్స ఫలస్స చ ఆరమ్మణం సఙ్ఖారసీసం సఙ్ఖారవివేకభూతో నిరోధోతి పరియాదియితబ్బానం పరియాదాయకఫలారమ్మణానం సహ వియ సంసిద్ధం దస్సనేన సమసీసిభావం దస్సేతుం పటిసమ్భిదాయం తేరస సీసాని వుత్తాని. ఇధ పన ‘‘అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చా’’తి (పు. ప. ౧౬) వచనతో తేసు కిలేసపవత్తసీసానమేవ వసేన యోజనం కరోన్తో ‘‘ఏత్థ చ పవత్తిసీస’’న్తిఆదిమాహ.

తత్థ పవత్తిసీసం పవత్తతో వుట్ఠహన్తో మగ్గో చుతితో ఉద్ధం అప్పవత్తికరణవసేన యదిపి పరియాదీయతి, యావ పన చుతి, తావ పవత్తిసబ్భావతో ‘‘పవత్తిసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం ఖేపేతీ’’తి ఆహ. కిలేసపరియాదానేన పన మగ్గచిత్తేన అత్తనో అనన్తరం వియ నిప్ఫాదేతబ్బా పచ్చవేక్ఖణవారా చ కిలేసపరియాదానస్సేవ వారాతి వత్తబ్బతం అరహన్తి. ‘‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౭౮; సం. ని. ౩.౧౨) వచనతో పచ్చవేక్ఖణపరిసమాపనేన కిలేసపరియాదానం సమాపితం నామ హోతి, తం పన పరిసమాపనం యది చుతిచిత్తేన హోతి, తేనేవ జీవితపరిసమాపనఞ్చ హోతీతి ఇమాయ వారచుతిసమతాయ కిలేసపరియాదానజీవితపరియాదానానం అపుబ్బాచరిమతా వేదితబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘ద్విన్నం చిత్తానం ఏకతో ఉప్పాదో నత్థీ’’తిఆదిమాహ. ద్విన్నం చిత్తానన్తి చుతిచిత్తమగ్గచిత్తానం. తన్తి పచ్చవేక్ఖణం పరిపుణ్ణజవనచిత్తానం సత్తక్ఖత్తుం పవత్తియా, అపరిపుణ్ణానం వా పఞ్చక్ఖత్తుం పవత్తియా. కిఞ్చాపి ‘‘ఏకో వా ద్వే వా’’తి వుత్తం యథా ‘‘ఏకం వా ద్వే వా తదారమ్మణచిత్తానీ’’తి, హేట్ఠిమన్తేన పన ద్వే పవత్తన్తి.

ఉప్పాటేత్వాతి ఉద్ధరిత్వాతి అత్థో. అనుపాదిసేసేనాతి అనుపాదిసేసనిబ్బానేన.

ధూమాయితత్తన్తి ధూమస్స వియ అయితభావం పవత్తిఆకారం. ధూమసదిసా వలాహకా ధూమవలాహకా, తిమిరవలాహకా, యే మహికా ‘‘తిమిర’’న్తి వుచ్చన్తి. అప్పతిట్ఠితేనాతి పతిట్ఠం అలభన్తేన. ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే ఏతం కరణవచనం, అనుప్పత్తిధమ్మేనాతి అత్థో. సతి హి ఉప్పాదే పతిట్ఠితం నామ సియా, అట్ఠకథాయం పన యదేవ తస్స విఞ్ఞాణస్స అప్పతిట్ఠానకారణం, తదేవ పరినిబ్బానకారణన్తి వుత్తం ‘‘అప్పతిట్ఠితకారణా’’తి.

సోకేన ఫుట్ఠస్సాతి ‘‘అఫలో వత మే వాయామో జాతో’’తి సోకేన అభిభూతస్స. అభస్సథాతి బలవసోకాభితున్నస్స సతిసమ్మోసా సిథిలం గహితా భస్సి పతితా సా కచ్ఛా.

గోధికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సత్తవస్సానుబన్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౬౦. యస్మా కపిలవత్థుతో నిక్ఖన్తకాలతో పట్ఠాయ మారో ఓతారాపేక్ఖో లోకనాథం అనుబన్ధితుం ఆరద్ధో, తస్మా వుత్తం ‘‘పురే బోధియా ఛబ్బస్సానీ’’తి. అతిగహేత్వాతి అనుగన్త్వా తస్స యథారుచి పటిపత్తిం అనువత్తో వియ హుత్వా.

అవజ్ఝాయన్తోతి పజ్ఝాయన్తో. జితో విత్తపరాజితో అసి ను. పమాణాతిక్కన్తన్తి గరుతరం.

ఖనిత్వా ఉమ్మూలేత్వా. కామాసవాదీని పజహన్తో అనాసవో.

పేహీతి అపేహి. పారగామినోతి పారఙ్గమనసీలా. తేకాలికో అయం గామి-సద్దోతి ఆహ ‘‘యేపీ’’తిఆది.

మారవిసూకానీతి మారకణ్టకాని కణ్టకసదిసాని మారస్స దురాచారాని. విరుద్ధసేవితాని విరోధవసేన తాసంయేవ వేవచనాని. తాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘అప్పమాయూ’’తిఆది వుత్తం. నిబ్బేజనీయాతి నిబ్బేదదాయికా. ఉక్కణ్ఠనీయాతి ఉక్కణ్ఠవహా.

వికప్పవసేన వేదితబ్బో ఓపమ్మపరికప్పవిసయత్తా తస్స కిరియాపదస్స. తేనాహ ‘‘అనుపరిగచ్ఛేయ్యా’’తి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం మేదవణ్ణవత్థుస్మిం. ముదున్తి ముదుమధురసం విన్దేయ్యామ పటిలభేయ్యామ. అస్సాదోతి అస్సాదేతబ్బో.

సత్తవస్సానుబన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మారధీతుసుత్తవణ్ణనా

౧౬౧. చిన్తేసీతి సోకవసికో హుత్వా చిన్తయి. గణికారహత్థినియోతి దీపకకరేణుయో. ఏకసతం ఏకసతన్తి ఏకసతం ఏకసతం పచ్చేకం సతం సతన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏకేకం సతం సతం కత్వా’’తి. కుమారివణ్ణసతన్తి కుమారిత్థీనం అత్తభావానం సతం. తా కిర పఠమం కఞ్ఞారూపేన అత్తానం దస్సేసుం. అనుపగతపుప్ఫానఞ్హి సమఞ్ఞా కఞ్ఞాతి. పున యథావుత్తకుమారిరూపేన ఉపగతపుప్ఫా హి కుమారీ. పున వధుకారూపేన. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అవిజాతవణ్ణసత’’న్తి. తతియవారే యువతిరూపేన. విజాతా హి ఇత్థీ అనతిక్కన్తమజ్ఝిమవయా యువతీ. ఏత్తావతా బాలా తరుణీ పోరీతి తివిధాసు ఇత్థీసు పురిమా ద్వే దస్సితా, పరియోసానవారేసు మనుస్సజాతికానం మనుస్సిత్థియోవ రుచ్చన్తీతి తేన మనుస్సరూపేన తా అత్తానం దస్సేసుం.

అత్థస్స పత్తిన్తి ఏకన్తతో హితానుప్పత్తిం. హదయస్స సన్తిన్తి పరమచిత్తుపసమం. కిలేససేనన్తి కామగుణసఙ్ఖాతం పఠమం కిలేససేనం. సా హి కిలేససేనా అచ్ఛరాసఙ్ఘాతసభావాపి పటిపత్థయమానా పియాయితబ్బఇచ్ఛితబ్బరూపభావతో పియరూపసాతరూపా నామ అత్తనో కిచ్చవసేన. ఏకో అహం ఝాయన్తోతి గణసఙ్గణికాయ కిలేససఙ్గణికాయ చ అభావతో ఏకో అసహాయో అహం లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన నిజ్ఝాయన్తో. అనుబుజ్ఝిన్తి అనుక్కమేన మగ్గపటిపాటియా బుజ్ఝిం పటిబుజ్ఝిం. తస్మాతి యథావుత్తవివేకసుఖసమధిగమనిమిత్తం. అకరణేనాతి మిత్తసన్థవస్స అకరణేన. సక్ఖీతి సక్ఖిభావో.

కతమేన విహారేనాతి ఝానసమాపత్తీనం కతమేన విహారేన. ఇధ దుతియపదస్స అత్థో విస్సజ్జనగాథావణ్ణనాయమేవ ఆవి భవిస్సతి. అనామన్తేన ‘‘తం పుగ్గల’’న్తి సమ్ముఖా ఠితమ్పి భగవన్తం అసమ్ముఖా వియ కత్వా వదతి, కథం త్వన్తి అత్థో.

‘‘అవితక్కఝాయీ’’తి వక్ఖమానత్తా అయమేవేత్థ కాయపస్సద్ధి వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘చతుత్థజ్ఝానేన అస్సాసపస్సాసకాయస్స పస్సద్ధత్తా పస్సద్ధకాయో’’తి. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదికే కమ్మాభిసఙ్ఖారే. కామాలయాదీనం అభావతో అనాలయో. న సరతీతి న సవతి. రాగవసేన హి సత్తా సంసారమనుసవన్తి. న థినోతి న థినమిద్ధచిత్తో. మోహవసేన హి సత్తా థినమిద్ధం ఆపజ్జన్తీతి. దియడ్ఢకిలేససహస్సన్తి ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గే (విభ. ౮౪౨, ౯౭౬) ఆగతేసు అట్ఠసు కిలేససతేసు అట్ఠసతం తణ్హావిచరితాని అపనేత్వా సేసా పఞ్ఞాసాధికం సతం కిలేసా, తే బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౩౧) ఆగతాహి ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠీహి సహ పఞ్చపఞ్ఞాసాధికం సత్తసతం హోతి; తా చ ఉప్పన్నానుప్పన్నభావేన దిగుణితా దియడ్ఢకిలేససహస్సం దసాధికం హోతి; తం అప్పకం పన ఊనమధికం వా గణనుపగం న హోతీతి ‘‘దియడ్ఢకిలేససహస్స’’న్తి వుత్తం. ఇతరేసం అతీతాదిభావామసనతో అగ్గహణం పహానస్స అధిప్పేతత్తా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన అభిధమ్మటీకాయం (ధ. స. అనుటీ. నిదానకథావణ్ణనా) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. పఠమపదేనాతి ‘‘న కుప్పతీ’’తి ఇమినా పదేన. దుతియేనాతి ‘‘న సరతీ’’తి పదేన. తతియేనాతి ‘‘న థినో’’తి పదేన. నీవరణప్పహానేన ఖీణాసవతం దస్సేతి, అనవసేసతో నీవరణానం అచ్చన్తప్పహానం అధిప్పేతం.

పఞ్చద్వారికకిలేసోఘం తిణ్ణోతి ఛన్నం ద్వారానం వసేన పవత్తనకిలేసోఘం తరిత్వా ఠితో. కామోఘదిట్ఠోఘభవోఘట్ఠకిలేసభావతో ‘‘పఞ్చోఘగ్గహణేన వా పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని వేదితబ్బానీ’’తి ఆహ. రూపరాగాదయో విసేసతో న పఞ్చద్వారికాతి వుత్తం ‘‘ఛట్ఠగ్గహణేన పఞ్చుద్ధమ్భాగియాని వేదితబ్బానీ’’తి.

మచ్చురాజస్సాతి సమ్బన్ధే సామివచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘మచ్చురాజస్స హత్థతో’’తి ఆహ. నయమానానన్తి అనాదరే సామివచనన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘నయమానేసూ’’తి.

ఊహచ్చాతి బుద్ధం నిస్సాయ. ‘‘ఇదమవోచా’’తి దేసనం నిట్ఠాపేత్వాతి ఏతేన సంయుత్తేసు అయం నిగమనపాళి, హేట్ఠా అనాగతనయత్తా పన కేసుచి పోత్థకేసు న లిఖీయతీతి దస్సేతి. దద్దల్లమానాతి జజ్జకారస్స హి దద్దకారం కత్వా నిద్దేసో. తేనాహ ‘‘అతివియ జలమానా’’తి. నీహరీతి తాసం కాయవచీవికారం న మనసికరోన్తో తిణాయపి అమఞ్ఞమానోవ అనపేక్ఖేనేవ నీహరి. ఫలతో భట్ఠన్తి ఫలసిపాటికతో భట్ఠం. కుణ్డతిణాదిగచ్ఛతూలం పోటకితూలం.

మారధీతుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

మారసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.