౫. భిక్ఖునీసంయుత్తం

౧. ఆళవికాసుత్తవణ్ణనా

౧౬౨. ఆళవియం జాతాతి ఆళవియం విజాయిత్వా సంవడ్ఢమానా. తేనాహ ‘‘ఆళవినగరతోయేవ చ నిక్ఖమ్మ పబ్బజితా’’తి. ధనం సమాదపేత్వాతి చేతియస్స రాజా ఏకం ముఖం, రాజపుత్తో ఏకం, అమచ్చానం జేట్ఠకో హుత్వా సేనాపతి ఏకం, జనపదానం జేట్ఠకో హుత్వా సేట్ఠి ఏకన్తి ఏవం చతూసు ముఖేసు నవకమ్మే కయిరమానే సేట్ఠినా గహితముఖే కమ్మే ఓలీయమానే ఏకో ఉపాసకో అరియసావకో పఞ్చ సకటసతాని యోజాపేత్వా జనపదం గన్త్వా ‘‘యో యం దాతుం ఉస్సహతి హిరఞ్ఞం వా సువణ్ణం వా సత్తవిధరతనం వా హరితాలం వా మనోసిలం వా, సో ధనం దేతూ’’తి సమాదపేత్వా యథాలద్ధం పఠమం కమ్మట్ఠానం పేసేత్వా ‘‘నవకమ్మం నిట్ఠిత’’న్తి సుత్వా ఏకకం ఆగచ్ఛన్తం అన్తరామగ్గే చోరా పలిబున్ధిత్వా తతో కిఞ్చిపి ధనం అలభన్తా ‘‘సచే నం ముఞ్చిస్సామ, అనత్థం నో కరేయ్యా’’తి జీవితా వోరోపేసుం. అనపరాధే అరియసావకే అపరాధకా తే చోరా అన్ధా జాతా, తస్మా తం ఠానం ‘‘అన్ధవన’’న్తి పఞ్ఞాయిత్థాతి అట్ఠకథాయం వుత్తం. ఖీణాసవానం యస్మా యత్థ కత్థచి చిత్తవివేకో హోతియేవ ఉపధివివేకస్స సిద్ధత్తా. తస్మా ‘‘కాయవివేకత్థినీ’’తి వుత్తం.

నిస్సరణన్తి నిబ్బానం సబ్బసఙ్ఖతస్స నిస్సటత్తా. పచ్చవేక్ఖణఞాణేనాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణేన, పగేవ మగ్గఫలఞాణేహీతి అధిప్పాయో. నిబ్బానపదన్తి నిబ్బానసఙ్ఖాతం ధమ్మకోట్ఠాసం. వినివిజ్ఝనట్ఠేనాతి హదయం వినివిద్ధేన హదయమ్హి విజ్ఝిత్వా దుక్ఖుప్పాదనేన ఖన్ధానం ఏతే పఞ్చ కామా సత్తిసూలసదిసా. అధికుట్టనభణ్డికాతి ఆఘాతనఘటికా.

ఆళవికాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సోమాసుత్తవణ్ణనా

౧౬౩. ఠానన్తి ఇస్సరియట్ఠానం విసయజ్ఝత్తం. దుప్పసహం అకమ్పియభావత్తా. ద్వఙ్గులపఞ్ఞాయాతి ఏత్థ ఇత్థియో హి దహరకుమారికాకాలతో పట్ఠాయ ఓదనపచనవిధిం అనుతిట్ఠన్తియో ఉక్ఖలియం ఉదకం తాపేత్వా తణ్డులే పక్ఖిపిత్వా అత్తనో బుద్ధియా తేసం పాకకాలప్పమాణం పరిచ్ఛిన్దితుం తాని దబ్బియా ఉద్ధరిత్వాపి వణ్ణసణ్ఠానగ్గహణమత్తేన పక్కాపక్కభావం జానితుం న సక్కోన్తి, కేవలం పన ద్వీహి అఙ్గులీహి ఉప్పీళితకాలే ఏవ జానన్తి, తస్మా ద్వీహఙ్గులికేహి దుబ్బలపఞ్ఞత్తా ‘‘ద్వఙ్గులపఞ్ఞా’’తి వుచ్చన్తి. ఫలసమాపత్తిఞాణప్పవత్తికిత్తనేన చతూసు సచ్చేసు అసమ్మోహవిహారో దీపితో హోతీతి ఆహ ‘‘ఞాణమ్హి వత్తమానమ్హీతి ఫలసమాపత్తిఞాణే పవత్తమానే’’తి. విపస్సన్తస్సాతి అసమ్మోహపటివేధతో విసేసేన పస్సన్తస్స ఖన్ధపఞ్చకమేవ సచ్చాభిసమయతో పుబ్బభాగే విపస్సన్తస్స. అఞ్ఞం వాతి ఇత్థిపురిసతో అఞ్ఞం వా కిఞ్చి వత్థుం. ‘‘అహం అస్మీ’’తి మానదిట్ఠిగాహతణ్హాగాహవసేన గహితవత్థుస్మిం యేవాతి ఆహ ‘‘అహం అస్మీతి తణ్హామానదిట్ఠివసేనా’’తి.

సోమాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. కిసాగోతమీసుత్తవణ్ణనా

౧౬౪. ‘‘కిసాగోతమీ’’తి ఏత్థ కా పనాయం కిసాగోతమీ, కిస్స అయం భిక్ఖునీ హుత్వా సమణధమ్మం మత్థకం పాపేసీతి తమత్థం విభావేతుం ‘‘పుబ్బే కిరా’’తిఆదిమారద్ధం. అఙ్గారావాతి అద్దారిట్ఠకవణ్ణఅఙ్గారా ఏవ జాతా. దారుసాకన్తి అద్ధమాసకేన దారుం సాకఞ్చ ఆహరిస్సామీతి అన్తరాపణే అన్తరవీథిం గతా.

సిద్ధత్థకన్తి సాసపం. సాలాయన్తి అనాథసాలాయం. ఖురగ్గేయేవాతి ఖురసిఖే ఏవ, కేసోరోహనక్ఖణే ఏవాతి అత్థో.

ఏకమాసీతి ఏత్థ మ-కారో పదసన్ధికరో. సంహితావసేన చ పురిమపదే వా రస్సత్తం. పరపదే వా దీఘత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏకా ఆసీ’’తి. భావనపుంసకమేతం ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తిఆదీసు వియ. పుత్తమరణం అన్తం అతీతం ఇదాని పుత్తమరణస్స అభావతో. తేనేవాహ ‘‘పుత్తమరణం నామ నత్థీ’’తి. పురిసం గవేసితున్తి యథా మయ్హం పురిసగవేసనా నామ సబ్బసో నత్థి, తథా ఏవ పుత్తగవేసనాపి నత్థి, తస్మా మే పుత్తమరణం ఏతదన్తం, సబ్బేసు ఖన్ధాదీసు భవాదీసు చ తణ్హానన్దియా అభావకథనేన సబ్బసత్తేసు తణ్హా సబ్బసో విసోసితా, తస్సాయేవ కారకఅవిజ్జాక్ఖన్ధో పదాలితోతి అత్తనో నిక్కిలేసతం పవేదేన్తీ థేరీ సీహనాదం నదీతి.

కిసాగోతమీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. విజయాసుత్తవణ్ణనా

౧౬౫. పఞ్చ అఙ్గాని ఏతస్సాతి పఞ్చఙ్గం, పఞ్చఙ్గమేవ పఞ్చఙ్గికం, తేన పఞ్చఙ్గికేన. ఆతతన్తిఆదీసు ఆతతం నామ చమ్మపరియోనద్ధేసు భేరిఆదీసు ఏకతలం తూరియం. వితతం నామ ఉభయతలం. ఆతతవితతం నామ తన్తిబద్ధవీణాది. సుసిరం వంసాది. ఘనం సమ్మాది. తతఆదివిసేసోపి ఆతతమేవాతి ‘‘చమ్మపరియోనద్ధేసూ’’తి విసేసనం. ఏకతలం కుమ్భథూణదద్దరాది. ఉభయతలం భేరిముదిఙ్గాది. చమ్మపరియోనద్ధం సేసం తన్తిబద్ధం సబ్బం ఆతతవితతం నామ, గోముఖీఆదీనమ్పి ఏత్థేవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. వంసాదీతి ఆదిసద్దేన సఙ్ఖసిఙ్గానమ్పి సఙ్గహో. సమ్మతాళ-కంసతాళ-సిలాతాళ-సలాకతాళాది సమ్మాది నామ. తత్థ సమ్మతాళం నామ దణ్డమయతాళం, కంసమయతాళం కంసతాళం, సిలాయం అయోపత్తేన చ తాళనతాళం. సబ్బే కామగుణే. ఉగ్ఘరితపగ్ఘరితట్ఠేనాతి ఉపరి ఘరణేన చ విస్సన్దనేన చ. ఏవన్తి ‘‘ఇమినా పూతికాయేనా’’తి. అరూపట్ఠాయినోతి సత్తాధిట్ఠానేనాయం ధమ్మదేసనాతి ఆహ ‘‘సబ్బత్థాతి సబ్బేసు రూపారూపభవేసూ’’తి. తేసం ద్విన్నం రూపారూపభవానం గహితత్తా. భవభావసామఞ్ఞతో, తదధిట్ఠానతో గహితే కామభవే. అవిజ్జాతమో విహతో అగ్గమగ్గేన సముగ్ఘాతితత్తా.

విజయాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఉప్పలవణ్ణాసుత్తవణ్ణనా

౧౬౬. అగ్గతో పట్ఠాయాతి సబ్బఅగ్గతో పభుతి యావ మూలా అన్తరాయుత్తం సమ్మదేవ పుప్ఫితం సాలరుక్ఖం. వణ్ణధాతుసీసేన వణ్ణధాతుసమ్పన్నం దుతియం భిక్ఖునిం వదతీతి ఆహ ‘‘తయా సదిసా అఞ్ఞా భిక్ఖునీ నత్థీ’’తి. పఖుమసీసేన అక్ఖిభణ్డం వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘పఖుమన్తరికాయన్తి ద్విన్నం అక్ఖీనం మజ్ఝే’’తి. నాసవంసేతి నాసవంసమూలే. ‘‘న పస్ససీ’’తి వత్వా అదస్సనే కారణం ఆహ ‘‘వసీభూతమ్హీ’’తి.

ఉప్పలవణ్ణాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. చాలాసుత్తవణ్ణనా

౧౬౭. ఇదన్తి ఇదం దస్సనం. గాహాపేసీతి సమాదాపేసి ‘‘జాతిం మా రోచా’’తి. అఞ్ఞన్తి బన్ధవధతో అఞ్ఞం ఛేదనాదిం. నివేసేసీతి పవిసాపేసి.

చాలాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఉపచాలాసుత్తవణ్ణనా

౧౬౮. పునప్పునం…పే… ఆగచ్ఛన్తి కారణస్స అసమూహతత్తా. సన్తాపితో కిలేససన్తాపేహి. అగతీతి అవిసయో.

ఉపచాలాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సీసుపచాలాసుత్తవణ్ణనా

౧౬౯. సమణిసదిసాతి సమణలిఙ్గస్స ధారణేన సమణిసదిసా, కస్సచిపి పాసణ్డస్స అరుచ్చనతో మోనమగ్గస్స అప్పటిపజ్జనతో తవ సమణిభావం నానుపస్సామీతి అధిప్పాయో. పాసం డేన్తీతి పాసం సజ్జేన్తి, యథా తత్థ దిట్ఠిపాసే సత్తానం చిత్తం పటిముక్కం హోతి, ఏవం సజ్జేన్తీతి అత్థో. తథాభూతా చ తే సత్తానం చిత్తే ఖిత్తా వియ హోన్తీతి ఆహ ‘‘చిత్తేసు దిట్ఠిపాసం ఖిపన్తీతి అత్థో’’తి. పాసే మోచేతీతి దిట్ఠిపాసే సత్తానం చిత్తసన్తానతో నీహరతి ధమ్మసుధమ్మతాయ. తస్మాతి పాసమోచనతో పాసణ్డోతి న వుచ్చతి. ‘‘ఇతో బహిద్ధాయేవ పాసణ్డా హోన్తీ’’తి వుత్తస్స అత్థస్స నిగమనం. ఏవఞ్చ కత్వా సబ్బేపి బాహిరకసమయే సన్ధాయ చూళసీహనాదసుత్తే ‘‘ఛన్నవుతి పాసణ్డా’’తి వుత్తం. పసీదన్తీతి దిట్ఠిపఙ్కే సంసారపఙ్కే చ పకారేహి అగాధా ఓసీదన్తి.

అభిభవిత్వాతి సబ్బసంకిలేసప్పహానేన అభిభుయ్య అతిక్కమిత్వా. అజితోతి అజిని అవిజయత్తా. సబ్బాని అకుసలకమ్మాని కుసలకమ్మాని చ ఖీణాని ఏత్థాతి సబ్బకమ్మక్ఖయో, అరహత్తం. ఉపధయో సమ్మదేవ ఖీయన్తి ఏత్థాతి ఉపధిసఙ్ఖయో, నిబ్బానం.

సీసుపచాలాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సేలాసుత్తవణ్ణనా

౧౭౦. కేనిదం పకతం బిమ్బన్తి ఇదం అత్తభావసఞ్ఞితం బిమ్బం బ్రహ్మా-విసణుపురిస-పజాపతిఆదీసు కేన కతం నిమ్మితం నిబ్బత్తితన్తి కత్తబ్బమోహం నామ కాతుకామో పుచ్ఛతి. అఘన్తి అఘవత్థు. తేనాహ ‘‘దుక్ఖపతిట్ఠానత్తా’’తి. హేతునిరోధేనాతి తణ్హాసఙ్ఖతస్స హేతునో అనుప్పాదనిరోధేన. పచ్చయవేకల్లేనాతి తదవసిట్ఠకిలేసాభిసఙ్ఖారాదిపచ్చయస్స వేకల్లభావేన, అపచ్చయభావూపగమనేనాతి అత్థో.

సేలాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. వజిరాసుత్తవణ్ణనా

౧౭౧. సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జేతి రూపారూపవిభాగే కిలేససఙ్ఖారసమూహే. పరమత్థతోతి సభావేన. యథా న హి సత్తసఞ్ఞితసఙ్ఖారపుఞ్జో నామ పరమత్థతో ఉపలబ్భతి, ఏవం తబ్బినిముత్తో నామ కోచి న ఉపలబ్భతి అవిజ్జమానత్తా. విజ్జమానేసూతి యథాపచ్చయసమ్పత్తియా లబ్భమానేసు. తేనాకారేనాతి ఇత్థిపురిసాదిఆకారేన. వవత్థితేసూతి పచ్చేకం పచ్చయవిసేససముట్ఠితం సణ్ఠానవిసేసం ఉపాదాయ ‘‘పురిసో హత్థీ అస్సో’’తిఆదినా అభిసఙ్గతో పవత్తేసు. సమ్ముతీతి సత్తోతి వోహారో. తేనాహ ‘‘సమఞ్ఞామత్తమేవా’’తి. పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖన్తి పఞ్చక్ఖన్ధసఞ్ఞితం దుక్ఖం. వుత్తం హేతం భగవతా ‘‘సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౮౭; మ. ని. ౧.౧౨౦; ౩.౩౭౩; విభ. ౨౦౨) అఞ్ఞో నేవ సమ్భోతి యథావుత్తదుక్ఖతో అఞ్ఞస్స సఙ్ఖతధమ్మస్స అభావతో. న నిరుజ్ఝతీతి తతో అఞ్ఞం న నిరుజ్ఝతి, ఉప్పాదతో హోతి నిరోధోతి.

వజిరాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

భిక్ఖునీసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.