౩. తతియవగ్గో

౧. సమ్బహులసుత్తవణ్ణనా

౧౫౭. జటాచుమ్బటకేనాతి సీసే పటిముక్కేన జటాకలాపేన. అపరిగ్గహబ్రాహ్మణపబ్బజితా హి జటాయ ఉఞ్ఛాచరియం చరన్తి. ఉదుమ్బరదణ్డఞ్హి అత్తగుత్తత్థాయ గహితం తేసం అప్పిచ్ఛభావప్పకాసనం. తేనాహ ‘‘అప్పిచ్ఛభావప్పకాసనత్థ’’న్తి. సీసం ఓకమ్పేత్వాతి ఏత్థ అతివియ సీసస్స ఓకమ్పితభావం దస్సేతుం ‘‘హనుకేన ఉరం పహరన్తో అధోనతం కత్వా’’తి వుత్తం. జివ్హం నీహరిత్వాతి లమ్బనచాలనవసేన ముఖతో నిక్ఖామేత్వా. తేనాహ ‘‘ఉద్ధ’’న్తిఆది. తిసాఖన్తి తిభఙ్గభకుటి వియ నలాటే జాతత్తా నలాటికం. తేనాహ ‘‘నలాటే ఉట్ఠితం వలిత్తయ’’న్తి, తిభఙ్గవలికం నలాటే కత్వాతి అత్థో. అత్తనోవ తేలేతి అత్తనోవ పాపకమ్మనిబ్బత్తకే తేలే, పచితబ్బట్ఠానగేహేతి అధిప్పాయో.

సమ్బహులసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా

౧౫౮. మయ్హం లాభాతి ఏవరూపస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సత్థుస్స పటిలాభో, ఏవరూపస్స చ నామ నియ్యానికస్స సద్ధమ్మస్స పటిలాభో, ఏవరూపానఞ్చ సుప్పటిపన్నానం సబ్రహ్మచారీనం పటిలాభో, ఏతే మయ్హం సులద్ధలాభా. మయ్హం సులద్ధన్తి యఞ్చేతం మమ నియ్యానికసాసనే పబ్బజ్జా ఉపసమ్పదా, తస్మిఞ్చ అభిరతీతి సబ్బఞ్చేతం మయా సులద్ధం. యథా పనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉప్పన్నో, తం దస్సేతుం ‘‘సో కిరా’’తిఆది వుత్తం. చరితానురూపవసేన గహితం మూలకమ్మట్ఠానం. పాసాదికన్తి పసాదావహం. ఏవమహోసీతి ‘‘లాభా వత మే’’తిఆదినా ఏవం పరివితక్కో అహోసి. నిసిన్నసదిసోతి నిసిన్నో వియ. తస్మింయేవ ఠానేతి యస్మిం ఠానే నిసిన్నం మారో ఉపసఙ్కమి, తస్మింయేవ ఠానే. తస్సాతి సమిద్ధిత్థేరస్స. కమ్మట్ఠానం సప్పాయన్తి కమ్మట్ఠానభావనాయ అనుయుఞ్జనం సప్పాయం ఉపకారావహం భవిస్సతి.

మయ్హన్తి మయా. సతి చ పఞ్ఞా చ సతిపఞ్ఞా, తా అరియమగ్గేన జాననసమత్థనభావేన అవబుద్ధా. థేరో కిర తదా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేసి. కామన్తి యథారుచి. కేచి ‘‘కామం కరస్సూతి ఆయస్మతో ‘కామా’తి మారస్స ఆలపన’’న్తి వదన్తి. విభింసకారహానీతి భయానకారహాని. రూపానీతి విప్పకారాని. విప్పకారత్థోపి హి రూపసద్దో ‘‘రూపం దస్సేతి అనప్పక’’న్తిఆదీసు వియ. న కమ్పేస్ససీతి సమణధమ్మకరణతో న చలిస్ససి.

సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. గోధికసుత్తవణ్ణనా

౧౫౯. పబ్బతస్స పస్సేతి పబ్బతపాదే ఉపచ్చకాయం. సమయే సమయే లద్ధత్తా సామయికం. తేనాహ ‘‘అప్పితప్పితక్ఖణే పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చతీ’’తి. లోకియవిముత్తి హి అనచ్చన్తపహాయితాయ సమయవిముత్తి నామ, లోకుత్తరవిముత్తి అచ్చన్తపహాయితాయ అసమయవిముత్తి. తాహి సమన్నాగతా ‘‘సమయవిముత్తా, అసమయవిముత్తా’’తి చ వుచ్చన్తి. యావ పఠమజ్ఝాననిబ్బత్తనం, తావ కస్మా పరిహాయీతి అత్థో? సాబాధత్తాతి సరోగత్తా. వాతపిత్తసేమ్హవసేనాతి కదాచి వాతపిత్తవసేన, కదాచి వాతసేమ్హవసేన, ఉభిన్నమ్పి సన్నిపాతవసేన. అనుసాయికోతి కాయం అనుగన్త్వా సయితో, యాప్యామయభావేన ఠితోతి అత్థో. సమాధిస్సాతి సమాధిభావనాయ. ఉపకారకధమ్మే ఉతుభోజనాదికే. పూరేతున్తి సమోధానేతుం. పరిహాయీతి సరీరస్స అకల్లభావతో.

ఆహరేయ్యన్తి జీవితహరణత్థాయ ఉపనేయ్యం. నిబద్ధా గతి హోతి కేవలం బ్రహ్మలోకూపపత్తితో, న సోతాపన్నాదీనం వియ పరిచ్ఛిన్నభావేన. తేనాహ ‘‘బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతీ’’తి.

జలమానాతి సముట్ఠితనియతఇద్ధియా అనఞ్ఞసాధారణపరివారసమ్పత్తియా చ సదేవకే లోకే జలమానా. మంసచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు ధమ్మచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు సమన్తచక్ఖూతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. ఆనుభావధరాతి అచిన్తేయ్యాపరిమేయ్యబుద్ధానుభావసమ్పన్నా. ఆనుభావపరియాయోపి హి జుతి-సద్దో హోతి ‘‘ఇద్ధిజుతిబలవీరియూపపత్తీ’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౧౫౮౯, ౧౫౯౫) వియ. అనవసేసతో మానం సియతి సముచ్ఛిన్దతీతి అగ్గమగ్గో మానసం. తన్నిబ్బత్తనా పన అరహత్తస్స మానసతా దట్ఠబ్బా. సీలాదీనీతి అనుత్తరసీలాదీని. సిక్ఖమానోతి సిక్ఖాని భావేన్తో అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదేన్తో. న చిత్తభావనా. తేనాహ ‘‘సకరణీయో’’తి. జనేతి సత్తస్స కాయే, సదేవకే లోకేతి అత్థో. విస్సుతాతి అనఞ్ఞసాధారణేహి సీలాదిగుణేహి విస్సుతా.

వేదనం విక్ఖమ్భేత్వాతి ఉప్పన్నం దుక్ఖవేదనం పటిచ్చ ఉప్పన్నఅత్తకిలమథం అనుప్పాదనవసేన విక్ఖమ్భేత్వా తంయేవ వేదనం పరిగ్గహేత్వా పవత్తవిపస్సనా వీథిమేవ ఓతరతీతి కత్వా మూలకమ్మట్ఠానన్తి వుత్తం. ‘‘సమసీసీ హుత్వా పరినిబ్బాయీ’’తి వత్వా తస్స పభేదం విభజిత్వా ఇధాధిప్పేతం దస్సేతుం ‘‘సమసీసీ నామ తివిధో హోతీ’’తిఆదిమాహ. ఇరియాపథవసేన సమసీసీ ఇరియాపథసమసీసీ. ఏస నయో సేసద్వయేపి.

ఇరియాపథకోపనఞ్చాతి ఇరియాపథేహి అసమాయోగో. ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకవేలాయమేవ. పరినిబ్బానవసేనాతి అనుపాదిసేసపరినిబ్బానవసేన, న కిలేసక్ఖయమత్తేన. ఏత్థాతి ఏతేసు ద్వీసు నయేసు. ఏవం సతి తేనేవ ఇరియాపథేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా తేనేవ ఇరియాపథేన, ఏకస్మిం అన్తోరోగేయేవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పత్వా తేనేవ రోగేన పరినిబ్బాయన్తా ఖీణాసవా బహవోపి సమసీసినో ఏవ సమ్భవేయ్యుం. తస్మా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

సీసఞ్చేత్థ తేరస – పలిబోధసీసం తణ్హా, బన్ధనసీసం మానో, పరామాససీసం దిట్ఠి, విక్ఖేపసీసం ఉద్ధచ్చం, కిలేససీసం అవిజ్జా, అధిమోక్ఖసీసం సద్ధా, పగ్గహసీసం వీరియం, ఉపట్ఠానసీసం సతి, అవిక్ఖేపసీసం సమాధి, దస్సనసీసం పఞ్ఞా, పవత్తిసీసం జీవితిన్ద్రియం, గోచరసీసం విమోక్ఖో, సఙ్ఖారసీసం నిరోధోతి. ఇమేసు తేరససు సీసేసు పలిబోధసీసాదీని పవత్తిసీసఞ్చ పరియాదియితబ్బాని, అధిమోక్ఖసీసాదీని పరియాదాయకాని, పరియాదాయకఫలం గోచరసీసం. తఞ్హి విసయజ్ఝత్తం ఫలం విమోక్ఖో, పరియాదాయకస్స మగ్గస్స ఫలస్స చ ఆరమ్మణం సఙ్ఖారసీసం సఙ్ఖారవివేకభూతో నిరోధోతి పరియాదియితబ్బానం పరియాదాయకఫలారమ్మణానం సహ వియ సంసిద్ధం దస్సనేన సమసీసిభావం దస్సేతుం పటిసమ్భిదాయం తేరస సీసాని వుత్తాని. ఇధ పన ‘‘అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చా’’తి (పు. ప. ౧౬) వచనతో తేసు కిలేసపవత్తసీసానమేవ వసేన యోజనం కరోన్తో ‘‘ఏత్థ చ పవత్తిసీస’’న్తిఆదిమాహ.

తత్థ పవత్తిసీసం పవత్తతో వుట్ఠహన్తో మగ్గో చుతితో ఉద్ధం అప్పవత్తికరణవసేన యదిపి పరియాదీయతి, యావ పన చుతి, తావ పవత్తిసబ్భావతో ‘‘పవత్తిసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం ఖేపేతీ’’తి ఆహ. కిలేసపరియాదానేన పన మగ్గచిత్తేన అత్తనో అనన్తరం వియ నిప్ఫాదేతబ్బా పచ్చవేక్ఖణవారా చ కిలేసపరియాదానస్సేవ వారాతి వత్తబ్బతం అరహన్తి. ‘‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౭౮; సం. ని. ౩.౧౨) వచనతో పచ్చవేక్ఖణపరిసమాపనేన కిలేసపరియాదానం సమాపితం నామ హోతి, తం పన పరిసమాపనం యది చుతిచిత్తేన హోతి, తేనేవ జీవితపరిసమాపనఞ్చ హోతీతి ఇమాయ వారచుతిసమతాయ కిలేసపరియాదానజీవితపరియాదానానం అపుబ్బాచరిమతా వేదితబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘ద్విన్నం చిత్తానం ఏకతో ఉప్పాదో నత్థీ’’తిఆదిమాహ. ద్విన్నం చిత్తానన్తి చుతిచిత్తమగ్గచిత్తానం. తన్తి పచ్చవేక్ఖణం పరిపుణ్ణజవనచిత్తానం సత్తక్ఖత్తుం పవత్తియా, అపరిపుణ్ణానం వా పఞ్చక్ఖత్తుం పవత్తియా. కిఞ్చాపి ‘‘ఏకో వా ద్వే వా’’తి వుత్తం యథా ‘‘ఏకం వా ద్వే వా తదారమ్మణచిత్తానీ’’తి, హేట్ఠిమన్తేన పన ద్వే పవత్తన్తి.

ఉప్పాటేత్వాతి ఉద్ధరిత్వాతి అత్థో. అనుపాదిసేసేనాతి అనుపాదిసేసనిబ్బానేన.

ధూమాయితత్తన్తి ధూమస్స వియ అయితభావం పవత్తిఆకారం. ధూమసదిసా వలాహకా ధూమవలాహకా, తిమిరవలాహకా, యే మహికా ‘‘తిమిర’’న్తి వుచ్చన్తి. అప్పతిట్ఠితేనాతి పతిట్ఠం అలభన్తేన. ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే ఏతం కరణవచనం, అనుప్పత్తిధమ్మేనాతి అత్థో. సతి హి ఉప్పాదే పతిట్ఠితం నామ సియా, అట్ఠకథాయం పన యదేవ తస్స విఞ్ఞాణస్స అప్పతిట్ఠానకారణం, తదేవ పరినిబ్బానకారణన్తి వుత్తం ‘‘అప్పతిట్ఠితకారణా’’తి.

సోకేన ఫుట్ఠస్సాతి ‘‘అఫలో వత మే వాయామో జాతో’’తి సోకేన అభిభూతస్స. అభస్సథాతి బలవసోకాభితున్నస్స సతిసమ్మోసా సిథిలం గహితా భస్సి పతితా సా కచ్ఛా.

గోధికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సత్తవస్సానుబన్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౬౦. యస్మా కపిలవత్థుతో నిక్ఖన్తకాలతో పట్ఠాయ మారో ఓతారాపేక్ఖో లోకనాథం అనుబన్ధితుం ఆరద్ధో, తస్మా వుత్తం ‘‘పురే బోధియా ఛబ్బస్సానీ’’తి. అతిగహేత్వాతి అనుగన్త్వా తస్స యథారుచి పటిపత్తిం అనువత్తో వియ హుత్వా.

అవజ్ఝాయన్తోతి పజ్ఝాయన్తో. జితో విత్తపరాజితో అసి ను. పమాణాతిక్కన్తన్తి గరుతరం.

ఖనిత్వా ఉమ్మూలేత్వా. కామాసవాదీని పజహన్తో అనాసవో.

పేహీతి అపేహి. పారగామినోతి పారఙ్గమనసీలా. తేకాలికో అయం గామి-సద్దోతి ఆహ ‘‘యేపీ’’తిఆది.

మారవిసూకానీతి మారకణ్టకాని కణ్టకసదిసాని మారస్స దురాచారాని. విరుద్ధసేవితాని విరోధవసేన తాసంయేవ వేవచనాని. తాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘అప్పమాయూ’’తిఆది వుత్తం. నిబ్బేజనీయాతి నిబ్బేదదాయికా. ఉక్కణ్ఠనీయాతి ఉక్కణ్ఠవహా.

వికప్పవసేన వేదితబ్బో ఓపమ్మపరికప్పవిసయత్తా తస్స కిరియాపదస్స. తేనాహ ‘‘అనుపరిగచ్ఛేయ్యా’’తి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం మేదవణ్ణవత్థుస్మిం. ముదున్తి ముదుమధురసం విన్దేయ్యామ పటిలభేయ్యామ. అస్సాదోతి అస్సాదేతబ్బో.

సత్తవస్సానుబన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మారధీతుసుత్తవణ్ణనా

౧౬౧. చిన్తేసీతి సోకవసికో హుత్వా చిన్తయి. గణికారహత్థినియోతి దీపకకరేణుయో. ఏకసతం ఏకసతన్తి ఏకసతం ఏకసతం పచ్చేకం సతం సతన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏకేకం సతం సతం కత్వా’’తి. కుమారివణ్ణసతన్తి కుమారిత్థీనం అత్తభావానం సతం. తా కిర పఠమం కఞ్ఞారూపేన అత్తానం దస్సేసుం. అనుపగతపుప్ఫానఞ్హి సమఞ్ఞా కఞ్ఞాతి. పున యథావుత్తకుమారిరూపేన ఉపగతపుప్ఫా హి కుమారీ. పున వధుకారూపేన. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అవిజాతవణ్ణసత’’న్తి. తతియవారే యువతిరూపేన. విజాతా హి ఇత్థీ అనతిక్కన్తమజ్ఝిమవయా యువతీ. ఏత్తావతా బాలా తరుణీ పోరీతి తివిధాసు ఇత్థీసు పురిమా ద్వే దస్సితా, పరియోసానవారేసు మనుస్సజాతికానం మనుస్సిత్థియోవ రుచ్చన్తీతి తేన మనుస్సరూపేన తా అత్తానం దస్సేసుం.

అత్థస్స పత్తిన్తి ఏకన్తతో హితానుప్పత్తిం. హదయస్స సన్తిన్తి పరమచిత్తుపసమం. కిలేససేనన్తి కామగుణసఙ్ఖాతం పఠమం కిలేససేనం. సా హి కిలేససేనా అచ్ఛరాసఙ్ఘాతసభావాపి పటిపత్థయమానా పియాయితబ్బఇచ్ఛితబ్బరూపభావతో పియరూపసాతరూపా నామ అత్తనో కిచ్చవసేన. ఏకో అహం ఝాయన్తోతి గణసఙ్గణికాయ కిలేససఙ్గణికాయ చ అభావతో ఏకో అసహాయో అహం లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన నిజ్ఝాయన్తో. అనుబుజ్ఝిన్తి అనుక్కమేన మగ్గపటిపాటియా బుజ్ఝిం పటిబుజ్ఝిం. తస్మాతి యథావుత్తవివేకసుఖసమధిగమనిమిత్తం. అకరణేనాతి మిత్తసన్థవస్స అకరణేన. సక్ఖీతి సక్ఖిభావో.

కతమేన విహారేనాతి ఝానసమాపత్తీనం కతమేన విహారేన. ఇధ దుతియపదస్స అత్థో విస్సజ్జనగాథావణ్ణనాయమేవ ఆవి భవిస్సతి. అనామన్తేన ‘‘తం పుగ్గల’’న్తి సమ్ముఖా ఠితమ్పి భగవన్తం అసమ్ముఖా వియ కత్వా వదతి, కథం త్వన్తి అత్థో.

‘‘అవితక్కఝాయీ’’తి వక్ఖమానత్తా అయమేవేత్థ కాయపస్సద్ధి వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘చతుత్థజ్ఝానేన అస్సాసపస్సాసకాయస్స పస్సద్ధత్తా పస్సద్ధకాయో’’తి. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదికే కమ్మాభిసఙ్ఖారే. కామాలయాదీనం అభావతో అనాలయో. న సరతీతి న సవతి. రాగవసేన హి సత్తా సంసారమనుసవన్తి. న థినోతి న థినమిద్ధచిత్తో. మోహవసేన హి సత్తా థినమిద్ధం ఆపజ్జన్తీతి. దియడ్ఢకిలేససహస్సన్తి ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గే (విభ. ౮౪౨, ౯౭౬) ఆగతేసు అట్ఠసు కిలేససతేసు అట్ఠసతం తణ్హావిచరితాని అపనేత్వా సేసా పఞ్ఞాసాధికం సతం కిలేసా, తే బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౩౧) ఆగతాహి ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠీహి సహ పఞ్చపఞ్ఞాసాధికం సత్తసతం హోతి; తా చ ఉప్పన్నానుప్పన్నభావేన దిగుణితా దియడ్ఢకిలేససహస్సం దసాధికం హోతి; తం అప్పకం పన ఊనమధికం వా గణనుపగం న హోతీతి ‘‘దియడ్ఢకిలేససహస్స’’న్తి వుత్తం. ఇతరేసం అతీతాదిభావామసనతో అగ్గహణం పహానస్స అధిప్పేతత్తా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన అభిధమ్మటీకాయం (ధ. స. అనుటీ. నిదానకథావణ్ణనా) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. పఠమపదేనాతి ‘‘న కుప్పతీ’’తి ఇమినా పదేన. దుతియేనాతి ‘‘న సరతీ’’తి పదేన. తతియేనాతి ‘‘న థినో’’తి పదేన. నీవరణప్పహానేన ఖీణాసవతం దస్సేతి, అనవసేసతో నీవరణానం అచ్చన్తప్పహానం అధిప్పేతం.

పఞ్చద్వారికకిలేసోఘం తిణ్ణోతి ఛన్నం ద్వారానం వసేన పవత్తనకిలేసోఘం తరిత్వా ఠితో. కామోఘదిట్ఠోఘభవోఘట్ఠకిలేసభావతో ‘‘పఞ్చోఘగ్గహణేన వా పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని వేదితబ్బానీ’’తి ఆహ. రూపరాగాదయో విసేసతో న పఞ్చద్వారికాతి వుత్తం ‘‘ఛట్ఠగ్గహణేన పఞ్చుద్ధమ్భాగియాని వేదితబ్బానీ’’తి.

మచ్చురాజస్సాతి సమ్బన్ధే సామివచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘మచ్చురాజస్స హత్థతో’’తి ఆహ. నయమానానన్తి అనాదరే సామివచనన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘నయమానేసూ’’తి.

ఊహచ్చాతి బుద్ధం నిస్సాయ. ‘‘ఇదమవోచా’’తి దేసనం నిట్ఠాపేత్వాతి ఏతేన సంయుత్తేసు అయం నిగమనపాళి, హేట్ఠా అనాగతనయత్తా పన కేసుచి పోత్థకేసు న లిఖీయతీతి దస్సేతి. దద్దల్లమానాతి జజ్జకారస్స హి దద్దకారం కత్వా నిద్దేసో. తేనాహ ‘‘అతివియ జలమానా’’తి. నీహరీతి తాసం కాయవచీవికారం న మనసికరోన్తో తిణాయపి అమఞ్ఞమానోవ అనపేక్ఖేనేవ నీహరి. ఫలతో భట్ఠన్తి ఫలసిపాటికతో భట్ఠం. కుణ్డతిణాదిగచ్ఛతూలం పోటకితూలం.

మారధీతుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

మారసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.