౨. దుతియవగ్గో

౧. పాసాణసుత్తవణ్ణనా

౧౪౭. పవిజ్ఝీతి పబ్బతం సబ్బతో పవత్తేన్తో తతో తతో నిస్సజ్జి. సకలన్తి సబ్బభాగవన్తం, నిస్సేసన్తి అత్థో.

పాసాణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కింనుసీహసుత్తవణ్ణనా

౧౪౮. విచక్ఖుకమ్మాయాతి విచక్ఖుభావకామతాయ. యథా సా భగవతో దేసియమానం ధమ్మం అత్తనో పఞ్ఞాచక్ఖునా న పస్సితుం సక్కోతి, ఏవం కాతుం కామతాయ. తేనాహ ‘‘పరిసాయా’’తిఆది. వినాసేతుం న సక్కోతి భేరవారమ్మణే భాయనస్సేవ అభావతో. దసబలప్పత్తాతి దసహి బలేహి సమన్నాగతా.

కింనుసీహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సకలికసుత్తవణ్ణనా

౧౪౯. మన్దభావేనాతి జళభావేన మోమూహభావేనాతి మహామూళ్హతాయ. కబ్బకరణేన మత్తోతి కబ్బకిరియాపసుతతాదివసేన మత్తో కబ్బం కత్వా. కిమిదం సోప్పసేవాతి ఇదం తవ సోప్పం కిమత్థం, పురిసేన నామ పురిసత్తకరేన భవితబ్బం, న సోప్పతియేవ. అత్థం సమాగన్త్వాతి పరమత్థం నిబ్బానం సమ్మా ఆగన్త్వా అధిగన్త్వా. అసఙ్గ…పే… నత్థి సబ్బసో సిద్ధత్థభావతో. జగ్గన్తోతి జాగరన్తో పురిసో వియ, న భాయామి భయహేతూనం అభావా. నానుతపన్తి సబ్బత్థ సబ్బదాపి విస్సట్ఠభావతో, మామన్తి మమం. గాథాసుఖత్థఞ్హి దీఘం కత్వా వుత్తం. ఠితత్తాతి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయ పరిచ్ఛిజ్జత్తా. హానిన్తి కస్సచి జానిం.

సకలికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పతిరూపసుత్తవణ్ణనా

౧౫౦. అనురుజ్ఝతి ఏతేనాతి అనురోధో, రాగో. విరుజ్ఝతి ఏతేనాతి విరోధో, పటిఘో. తేసు అనురోధవిరోధేసు తన్నిమిత్తం సజ్జతి నామ సఙ్గం కరోతి నామ, అనురోధవిరోధుప్పాదనమేవ చేత్థ సజ్జనం. యదఞ్ఞమనుసాసతీతి యం అఞ్ఞేసం అనుసాసనం, తం తేసం హితేసనం అనుకమ్పనం, తస్మా అనుకమ్పకే హితేసకే సమ్మాసమ్బుద్ధే అనురోధవిరోధే ఆరోపేత్వా వికమ్పనత్థం మిచ్ఛా వదసీతి.

పతిరూపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మానససుత్తవణ్ణనా

౧౫౧. ఆకాసే చరన్తేతి పఞ్చాభిఞ్ఞే సన్ధాయ వదతి. అన్తలిక్ఖే చరన్తేపి కిచ్చసాధనతో అన్తలిక్ఖచరో. మనసి జాతోతి మానసో. తం పన మనసన్తానసమ్పయుత్తతాయాతి ఆహ ‘‘మనసమ్పయుత్తో’’తి.

మానససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. పత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౫౨. పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం లక్ఖణాదీని చేవ సముదయఞ్చ అస్సాదాదీనవనిస్సరణాని చ గహేత్వా సమ్మా తేసం లక్ఖణాదీనం గహణం హోతీతి ఆహ ‘‘పఞ్చ ఉపాదానక్ఖన్ధే ఆదియిత్వా’’తి. రుప్పనవేదియనసఞ్జాననఅభిసఙ్ఖరణవిజాననాని ఖన్ధానం సభావలక్ఖణాని. ఆది-సద్దేన రసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని చేవ సముదయాదీని చ సఙ్గణ్హాతి. దస్సేతీతి పచ్చక్ఖతో దస్సేతి, హత్థామలకం వియ పాకటే విభూతే కత్వా విభావేతి. గణ్హాపేతీతి తే ధమ్మే మనసా అనుపేక్ఖితే దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధే కరోన్తో ఉగ్గణ్హాపేతి. సమాదానమ్హీతి తత్థ అత్థస్స సమ్మదేవ ఆదియనే ఖన్ధానఞ్చ సమ్మసనవసేన అఞ్ఞధమ్మవసేన సమాదియనే. పటివిద్ధగుణేనాతి తాయ దేసనాయ, తం నిస్సాయ పచ్చత్తపురిసకారేన చ తేసం పటివిద్ధగుణేన. జోతాపేతీతి తేసం చిత్తసన్తానం అస్సద్ధియాదికిలేసమలవిధమనేన పభస్సరం కరోతి. అట్ఠిం కత్వాతి తాయ దేసనాయ పాపేతబ్బం అత్థం పయోజనం దళ్హం కత్వా. తేనాహ ‘‘అయం నో’’తిఆది. కమ్మకారకచిత్తం నామ ఓతరణచిత్తం. ‘‘యోనిసోమనసికారపుబ్బకం విపస్సనాచిత్త’’న్తి కేచి. ఓహితసోతాతి అనఞ్ఞవిహితతాయ ధమ్మస్సవనాయ అప్పితసోతా, తతో ఏవ తదత్థం ఠపితసోతా.

ఏతే రూపాదయో ఖన్ధే యఞ్చ సఙ్ఖతం సమిద్ధపచ్చయేహి కతం, తఞ్చ ‘‘ఏసో అహం న హోమి, ఏతం మయ్హం న హోతీ’’తి పస్సన్తోతి యోజనా. ఖేమో అత్తాతి ఖేమత్తా, తం ఖేమత్తం. తేనాహ ‘‘ఖేమిభూతం అత్తభావ’’న్తి. పరియేసమానా మారసేనా.

పత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా

౧౫౩. సఞ్జాయతి ఏతస్మాతి సఞ్జాతి, సో ఏవ సమ్పయుత్తధమ్మో సమోసరతి ఏత్థాతి సమోసరణం, సో ఏవ అత్థో, తేన సఞ్జాతిసమోసరణట్ఠేన. భయభేరవం సద్దన్తి భాయతి ఏతస్మాతి భయం, తదేవ యస్స కస్సచి భేరవావహత్తా భేరవం, దేవాదిసద్దన్తి అత్థో. విగతవలాహకే దేవే ఉప్పాతవసేన ఉప్పజ్జనకసద్దో దేవదున్దుభి. అసనిపాతాదిసద్దో అసనిపాతసద్దో. ఉన్ద్రీయతీతి విపరివత్తతి. లోకో అధిముచ్ఛితోతి అతిథద్ధకాయో వియ ముచ్ఛం ఆపన్నో. మారస్సాతి కిలేసమారస్స. ఠానభూతన్తి పవత్తిట్ఠానభూతం.

ఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పిణ్డసుత్తవణ్ణనా

౧౫౪. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఞాతిమిత్తకులే. పాహునకానీతి పహితబ్బపణ్ణాకారాని. ఆగన్తుకపణ్ణాకారానీతి ఆగన్తుకానం ఉపగతానం దాతబ్బపణ్ణాకారాని. సయంచరదివసేతి కుమారకానఞ్చ కుమారికానఞ్చ సయం అత్తనా చరితబ్బఛణదివసే. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘సమవయజాతిగోత్తా’’తిఆదిమాహ. సమవయసమజాతికసమగోత్తాతి పచ్చేకం సమ-సద్దో యోజేతబ్బో. గోత్తసమతా చ ఆవాహవివాహయోగ్యతావసేన దట్ఠబ్బా, న ఏకగోత్తతావసేన. తతో తతో గామతో. అఞ్ఞస్మిం దాతబ్బే అసతి. ఛణవసేన పహిణితుం సమ్పాదితం పూవం ఛణపూవం. తాసం సమ్పత్తియాతి తాసం దానం ధమ్మస్సవనఞ్చాతి తస్సా దువిధాయపి సమ్పత్తియా.

ఞాణం నామ ఆవజ్జనపుబ్బకం, తస్మా అజాననస్స ‘‘అనావజ్జనతాయా’’తి కారణం వత్వా సేసకారణం వదన్తో ‘‘బుద్ధాన’’న్తిఆదిమాహ. ఉపచారభేదన్తి బుద్ధం దిస్వా మనుస్సేహి కాతబ్బఉపచారస్స భిన్దనం. భిన్దితున్తి విధమితుం.

భగవా పనాతి పనసద్దో విసేసత్థజోతకో. తేన న కేవలం భగవా ఉప్పణ్డనం పరిహరన్తో తం గామం న పున పావిసి, అథ ఖో మారం అనుకమ్పన్తోతి ఇదం విసేసం జోతేతి.

జనేసీతి అపుఞ్ఞం జనేసి, జనేన్తో చ యథా తతో ఆయతిం థిరతరం మహన్తం దుక్ఖం నిప్ఫజ్జిస్సతి, ఏవం నిప్ఫాదేసి. ఆసజ్జనన్తి ఏత్థ నన్తి నిపాతమత్తం. కిఞ్చతి మద్దతి అభిభవతీతి కిఞ్చనన్తి ఆహ ‘‘మద్దితుం సమత్థ’’న్తి.

పిణ్డసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. కస్సకసుత్తవణ్ణనా

౧౫౫. నిబ్బానం అపదిసిత్వాతి నిబ్బానం నిస్సాయ నిబ్బానగుణే ఆరబ్భాతి అత్థో. హటహటకేసోతి ఇతో చితో చ వికిణ్ణత్తా ఆకులాకులకేసో. చక్ఖుసమ్ఫస్సవిఞ్ఞాణాయతనన్తి ఏత్థ యథా చక్ఖుగ్గహణేన ఫస్సో విసేసితో, తేన ఏవ విఞ్ఞాణాయతనం. తథా సతి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స చ గహణం ఆపజ్జేయ్యాతి. నను చేత్థ చక్ఖుగ్గహణేన విసేసితత్తా చక్ఖుద్వారికానం సబ్బేసం విఞ్ఞాణానం గహణన్తి? సచ్చమేతం, తఞ్చ ఖో పఠమేన చక్ఖుగ్గహణేనాతి నాయం దోసో. భవఙ్గచిత్తన్తి ఆవజ్జనాయ అనన్తరపచ్చయభూతమేవ అధిప్పేతన్తి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘సావజ్జనక’’న్తి వుత్తం, తస్మా తదారమ్మణమ్పీతి జవనచిత్తేన సహ తదారమ్మణచిత్తమ్పి. ‘‘విఞ్ఞాణాయతన’’న్తి చ వుత్తే నిమ్మలమేవ.

‘‘చక్ఖూ’’తి అవిసేసతో వుత్తత్తా పన మారస్స అయమ్పి అత్థో ఆపన్నోతి దస్సేతుం ‘‘యం లోకే’’తిఆది వుత్తం. ఉపక్కవిపక్కన్తి చక్ఖుపాకరోగేన ఉపరి హేట్ఠా చ సబ్బసో పక్కం కుథితం. ఏసేవ నయోతి ఇమినా యం లోకే కుట్ఠకిలాసగణ్డకచ్ఛుఆదీహి ఉపద్దుతం వణపీళకాదివసేన పగ్ఘరన్తం అసుచిం అన్తమసో పరమజేగుచ్ఛరూపమ్పి, సబ్బం తం తవేవ హోతూతి ఏవమాదిం అపదిసతి.

యం భణ్డకన్తి హిరఞ్ఞసువణ్ణాదిఖేత్తవత్థాదిఉపకరణం గహట్ఠా, పబ్బజితా చ యం పత్తచీవరాదిం ‘‘మమ ఇద’’న్తి అభినివిసన్తావ వదన్తి, ఏతేసు పరిగ్గహత్థేసు చ తేసం పరిగ్గాహకపుగ్గలేసు చ తే చిత్తం యది అత్థి, తాని ఆరబ్భ తవ చిత్తం యది భవతి, ఏవం త్వం తత్థ బద్ధో ఏవ హోసీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘న మే సమణ మోక్ఖసీ’’తి.

యం భణ్డకం వదన్తీతి యథావుత్తం ఉపకరణం లోకే బహుజనా ‘‘మమ ఇద’’న్తి వదన్తి. న తం మయ్హన్తి తం మయ్హం న హోతి, న తత్థ మమ తణ్హావసేన మమన్తి నత్థి. న తే అహన్తి యే పుగ్గలా ఏత్థ బద్ధా, తేపి అహం న హోమి, తత్థ మే దిట్ఠిబద్ధో నత్థి. న మే మగ్గమ్పి దక్ఖసీతి ఏవం సబ్బసో బద్ధాభావేన ముత్తస్స మే గతమగ్గమ్పి మార త్వం న దక్ఖసి న పస్సిస్ససి, యే భవాదయో తుయ్హం విసయా, తేసు భవయోనిగతిఆదీసు మయ్హం గతమగ్గం న పస్సిస్ససి భవనిస్సట్ఠత్తాతి.

కస్సకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. రజ్జసుత్తవణ్ణనా

౧౫౬. అహనన్తి కరణే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘అహనన్తేనా’’తి, పచ్చత్తే ఏవ వా పచ్చత్తవచనం, ‘‘అహనన్తో హుత్వా’’తి వచనసేసేన భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అజినన్తి అన్తోగధహేతుఅత్థం వదతీతి ఆహ ‘‘పరస్స ధనజానిం అకరోన్తేనా’’తి. అకారాపేన్తేనాతి పరస్స ధనజానిం అకారేన్తేన. అసోచన్తేనాతి భోగబ్యసనాదివసేన పరం అసోచన్తేన. కస్మా భగవా ఏవం చిన్తేసీతి తత్థ కారణమాహ ‘‘ఇతీ’’తిఆదినా. రజ్జే విజితే దణ్డకరపీళితేతి ధనదణ్డాదిదణ్డేన చేవ బలినా చ బాధితే.

ఇజ్ఝనకకోట్ఠాసాతి చేతోవసిభావాదికస్స సాధనకకోట్ఠాసా. వడ్ఢితాతి భావనాపారిపూరివసేన అనుబ్రూహితా. పునప్పునం కతాతి భావనాయ బహులీకరణేన అపరాపరం పవత్తితా. యుత్తయానన్తి యథా యుత్తానం ఆజఞ్ఞరథానం సారథినా అధిట్ఠితం యథారుచి పవత్తతి, ఏవం యథారుచిపవత్తితం గమితా. పతిట్ఠట్ఠేనాతి అధిట్ఠానట్ఠేన. వత్థుకతాతి సబ్బసో ఉపక్కిలేససోధనేన ఇద్ధివిసయతాయ పతిట్ఠానభావతో సువిసోధితపరిస్సయవత్థు వియ కతా. అవిజహితాతి పటిపక్ఖదూరీభావతో సుభావితభావేన తంతంఅధిట్ఠానయోగ్యతాయ న జహాపితా. నిచ్చానుబద్ధాతి తతో ఏవ నిచ్చం అనుబద్ధా వియ కతా. సుపరిచితాతి సుట్ఠు సబ్బభాగేన భావనానుపచయం గమితా. అవిరాధితవేధిహత్థో వియాతి అవిరజ్ఝనభావేన విరజ్ఝనహత్థో వియ. సుట్ఠు సమారద్ధాతి భావనాఉప్పత్తియా సమ్మదేవ సమ్పాదితా. చిన్తేయ్యాతి అత్థుద్ధారవసేన చిన్తేయ్య.

పబ్బతస్సాతి పబ్బతో అస్స. పబ్బతో అస్సాతి పబ్బతో భవేయ్య కీదిసస్సాతి ఆహ ‘‘సువణ్ణస్సా’’తిఆది. జాతరూపస్సాతి ఆతపరూపసమ్పన్నస్స. ద్విక్ఖత్తుమ్పి తావ మహన్తోతి యత్తకో సో పబ్బతో హోతి, ద్విక్ఖత్తుం తత్తకో. ఏకస్సాతి ఏకస్సపి పుగ్గలస్స నాలం న పరియత్తో తణ్హాయ దుప్పూరణభావా. ఏవం జానన్తోతి ఏవం తణ్హాయ దుప్పూరణభావాదీనవతం జానన్తో. సమం చరేయ్యాతి పరవత్థుపరామాసాదిం విహాయ కాయాదీహి సమమేవ పటిపజ్జేయ్య.

దుక్ఖం తణ్హానిదానం, తణ్హా కామగుణనిదానా, తస్మా దుక్ఖస్స తణ్హాపచ్చయకామగుణనిదానత్తం వుత్తం. తన్తి దుక్ఖం. యతోనిదానం హోతీతి యంనిదానం యంకారణం తం పవత్తతి. ఏవం యో అదక్ఖీతి యో పరిఞ్ఞాతవత్థుకో ఏవం దుక్ఖం తస్స నిదానభూతే కామగుణే చ తథతో పఞ్ఞాచక్ఖునా పస్సి. కేన కారణేన నమేయ్య? తం కారణం నత్థీతి అత్థో. కామగుణఉపధిన్తి కామగుణసఙ్ఖాతం ఉపధిం. సజ్జతి ఏత్థాతి సఙ్గో ఏసో, లగ్గనమేతన్తి ఏవం విదిత్వా. తమేవ కామాభిభూతో నప్పటిసేవేయ్య న లగ్గేయ్యాతి ఏవం వినయాయ వూపసమాయ సిక్ఖేయ్యాతి.

రజ్జసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.