౧. పఠమవగ్గో

౧. తపోకమ్మసుత్తవణ్ణనా

౧౩౭. ఉరువేలాయ సమీపే గామో ఉరువేలగామో, తం ఉరువేలగామం అభిముఖభావేన సమ్మదేవ సబ్బధమ్మే బుజ్ఝతీతి అభిసమ్బోధి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తేన సమన్నాగతత్తా చ భగవా అభిసమ్బుద్ధోతి వుచ్చతి. తస్స పఞ్చచత్తాలీసాయ వస్సేసు ఆదితో పన్నరస వస్సాని పఠమబోధి, ఇధ పన సత్తాహబ్భన్తరమేవ అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా అన్తోసత్తాహస్మిం యేవా’’తి. అసుఖభావేన అఞ్ఞేహి కాతుం అసక్కుణేయ్యత్తా దుక్కరం కరోతీతి దుక్కరకారో, సో ఏవ ఇత్థిలిఙ్గవసేన దుక్కరకారికా. తాయ ముత్తో వతమ్హీతి చిన్తేసి. యది ఏవం కస్మా తం లోకనాథో ఛబ్బస్సాని సమనుయుఞ్జతి? కమ్మపీళితవసేన. వుత్తఞ్హేతం అపదానే (అప. థేర ౧.౩౯.౯౨-౯౪) –

‘‘అవచాహం జోతిపాలో, సుగతం కస్సపం తదా;

కుతో ను బోధి ముణ్డస్స, బోధి పరమదుల్లభా.

‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, అచరిం దుక్కరం బహుం;

ఛబ్బస్సానురువేలాయం, తతో బోధిమపాపుణిం.

‘‘నాహం ఏతేన మగ్గేన, పాపుణిం బోధిముత్తమం;

కుమ్మగ్గేన గవేసిస్సం, పుబ్బకమ్మేన వారితో’’తి.

మారేతీతి విబాధేతి. విపత్తిఆదిసంయోజనఞ్హి సాధూనం పరమత్థతో మరణం సచ్చపటివేధమారణత్తా, పాపతరత్తా పాపతమోతి పాపిమా. సా చస్స పాపతమతా పాపవుత్తితాయాతి ఆహ ‘‘పాపే నియుత్తో’’తి. అధిపతీతి కామాధిపతి. అప్పహీనకామరాగే అత్తనో వసే వత్తేతీతి వసవత్తీ. తేసంయేవ కుసలకమ్మానం అన్తం కరోతీతి అన్తకో. వట్టదుక్ఖతో అపరిముత్తపచ్చయత్తా నముచి. మత్తానం పమత్తానం బన్ధూతి పమత్తబన్ధు.

తపోకమ్మాతి అత్తకిలమథానుయోగతో. అపరద్ధోతి విరజ్ఝసి. ‘‘అపరాధో’’తిపి అత్థి, సోయేవ అత్థో. కాయకిలమథం అనుయుఞ్జన్తో యేభుయ్యేన అమరత్థాయ అనుయుఞ్జతి, సో చ కమ్మవాదీహి అనుయుఞ్జియమానో దేవత్థాయ సియాతి ఆహ ‘‘అమరభావత్థాయా’’తి. సబ్బం తపన్తి సబ్బం అత్తపరితాపనం. అత్థావహం న భవతి బోధియా అనుపాయత్తా. కిఞ్చస్సాతి కిఞ్చి సియాతి అత్థో. ఫియారిత్తంవ ధమ్మనీతి ధమ్మం వుచ్చతి వణ్ణు, సో ఇధ ‘‘ధమ్మ’’న్తి వుత్తో, ధమ్మని వణ్ణుపదేసేతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అరఞ్ఞే’’తి. ఉభోసు పస్సేసు ఫియాహి ఆకడ్ఢేయ్య చేవ అరిత్తేహి ఉప్పీళేయ్య చ.

సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా గహితా మగ్గసీలస్స అధిప్పేతత్తా. సమాధినో హి గహణేన సమ్మావాయామసతిసమాధయో గహితా ఉపకారభావతో. పఞ్ఞాయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. బుజ్ఝతి ఏతేనాతి బోధో. మగ్గోతి ఆహ ‘‘బోధాయాతి మగ్గత్థాయా’’తి. కథం పన మగ్గం మగ్గత్థాయ భావేతీతి ఆహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. తేన యథా యాగుపచనారమ్భో యావదేవ యాగుఅత్థో, ఏవం మగ్గభావనారమ్భో మగ్గాధిగమత్థాయాతి దస్సేతి. ఆరమ్భోతి చ అరియమగ్గభావనాయ బన్ధాపనం దట్ఠబ్బం. కేచి పన ‘‘మగ్గన్తి అరియమగ్గం, బోధాయాతి అరహత్తసమ్బోధాయ, ఏవఞ్చ కత్వా ‘పత్తోస్మి పరమసుద్ధి’న్తి ఇదమ్పి వచనం సమత్థిత’’న్తి వదన్తి, అపరే పన ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసమ్బోధాయాతి. సో హి సబ్బస్మాపి బోధితో ఉత్తరితరో’’తి. నిహతో నిబ్బిసేవనభావం పాపితో. తేనాహ ‘‘పరాజితో’’తి.

తపోకమ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. హత్థిరాజవణ్ణసుత్తవణ్ణనా

౧౩౮. అన్ధభావకారకేతి పచురజనస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణేన అన్ధభావకారకే. మహాతమేతి మహతి తమసి. పాసాణఫలకే మహాచీవరం సీసే ఠపేత్వాతి ఏతేన తం ఫలకం అపస్సాయ నిసిన్నోతి దస్సేతి. పధానన్తి భావనం. పరిగ్గణ్హమానోతి సబ్బసో గణ్హన్తో అవిస్సజ్జేన్తో, భావనం అనుయుఞ్జన్తో అనుపుబ్బసమాపత్తియో ఫలసమాపత్తిఞ్చ మనసికరోన్తోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘నను చా’’తిఆది. అరిట్ఠకోతి అరిట్ఠకవణ్ణో. తేనాహ ‘‘కాళకో’’తి.

దీఘమద్ధానన్తి చిరతరం కాలం. సంసరన్తి ఆసాదనాధిప్పాయేన సఞ్చరన్తో, అలం తుయ్హం ఏతేన నిప్పయోజనన్తి అధిప్పాయో. న హి తేన మారస్స కాచి అత్థసిద్ధీతి.

హత్థిరాజవణ్ణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సుభసుత్తవణ్ణనా

౧౩౯. సుసంవుతాతి మగ్గసంవరేన సుట్ఠు సంవుతా. సుపిహితాతి సుట్ఠు పిహితా. వసానుగాతి కాయాదిద్వారవసానుగా వసవత్తినో న హోన్తి. బద్ధచరాతి పటిబద్ధచరియాతి.

సుభసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పఠమమారపాససుత్తవణ్ణనా

౧౪౦. ఉపాయమనసికారేనాతి అనిచ్చాదీసు అనిచ్చాదితో మనసికరణేన. ఉపాయవీరియేనాతి అనుప్పన్నాకుసలానం అనుప్పాదనాయ విధినా పవత్తవీరియేన. కారణవీరియేనాతి అనుప్పన్నానుప్పాదనాదిఅత్థస్స కారణభూతేన వీరియేన. అనుప్పన్నపాపకానుప్పాదనాదిఅత్థాని హి వీరియాని యదత్థం హోన్తి, తం అత్థం సాధేన్తియేవాతి ఏతస్స అత్థస్స దీపకో సమ్మా-సద్దో. యోనిసోసమ్మాసద్దేన హి ఉపాయకారణత్థదీపకతం సన్ధాయ ‘‘ఉపాయవీరియేన కారణవీరియేనా’’తి వుత్తం. అరహత్తఫలవిముత్తి ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన. మారేన ‘‘మయ్హం ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదికం భగవతో వచనం సుత్వా వుత్తం ‘‘అరహత్తం పత్వాపి న తుస్సతీ’’తిఆది.

కిలేసపాసేనాతి కిలేసమారస్స ఉపాయభూతేన. కిలేసమారో హి సత్తే కామగుణపాసేహి నిబన్ధతి, న పన సయమేవ. తేనాహ ‘‘యే దిబ్బా కామగుణసఙ్ఖాతా’’తిఆది. మారబన్ధనేతి కిలేసమారస్స బన్ధనట్ఠానే, భవచారకేతి అత్థో. న మే సమణ మోక్ఖసీతి ఇదం మారో ‘‘అనుత్తరా విముత్తి అనుప్పత్తా, విముత్తా సబ్బపాసేహీ’’తి చ భగవతో వచనం అసద్దహన్తో వదతి సద్దహన్తోపి వా ‘‘ఏవమయం పరేసం సత్తానం మోక్ఖాయ ఉస్సాహం న కరేయ్యా’’తి అత్తనో కోహఞ్ఞే ఠత్వా వదతి.

పఠమమారపాససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియమారపాససుత్తవణ్ణనా

౧౪౧. అనుపుబ్బగమనచారికన్తి గామనిగమరాజధానీసు అనుక్కమేన గమనసఙ్ఖాతం చారికం. ఏవం హి గతేసూతి ఏవం తుమ్హేసు బహూసు ఏకజ్ఝం గతేసు.

ఆదిమ్హి కల్యాణం ఏతస్సాతి ఆదికల్యాణం, తథా సేసేసు. సాసనస్స ఆది సీలం మూలకత్తా. తస్స సమథాదయో మజ్ఝం సాసనసమ్పత్తియా వేమజ్ఝభావతో. ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం తదధిగమతో ఉత్తరి కరణీయాభావతో. సాసనే సమ్మాపటిపత్తి నామ పఞ్ఞాయ హోతి, తస్సా చ సీలం సమాధి చ మూలన్తి ఆహ ‘‘సీలసమాధయో వా ఆదీ’’తి. యస్మా పఞ్ఞా అనుబోధపటివేధవసేన దువిధా, తస్మా తదుభయం గణ్హన్తో ‘‘విపస్సనామగ్గా మజ్ఝ’’న్తి ఆహ. పఞ్ఞానిప్ఫత్తి ఫలకిచ్చం, నిబ్బానసచ్ఛికిరియా పన సమ్మాపటిపత్తియా పరియోసానం తతో పరం కత్తబ్బాభావతోతి ఆహ ‘‘ఫలనిబ్బానాని పరియోసాన’’న్తి. ఫలగ్గహణేన హి సఉపాదిసేసనిబ్బానం గయ్హతి, ఇతరేన ఇతరం, తదుభయవసేన పటిపత్తియా ఓసానన్తి ఆహ ‘‘ఫలనిబ్బానాని పరియోసాన’’న్తి. ‘‘తస్మాతిహ త్వం, భిక్ఖు, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం, దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౬౯) వచనతో సీలదిట్ఠుజుకతాయ మత్థకభూతా విపస్సనా, తదధిట్ఠానా సీలసమాధీతి ఇమే తస్స సాసనస్స మూలన్తి ఆహ ‘‘సీలసమాధివిపస్సనా వా ఆదీ’’తి. సేసం వుత్తనయమేవ.

కిఞ్చాపి అవయవవినిముత్తో సముదాయో నత్థి, యేసు పన అవయవేసు సముదాయరూపేన అపేక్ఖితేసు గాథాతి సమఞ్ఞా, తం తతో భిన్నం వియ కత్వా దస్సేన్తో ‘‘చతుప్పదికగాథాయ తావ పఠమపాదో’’తిఆదిమాహ. పఞ్చపదఛప్పదానం గాథానం ఆదిపరియోసానగ్గహణేన ఇతరే దుతియాదయో తయో చత్తారో వా మజ్ఝన్తి అవుత్తసిద్ధమేవాతి న వుత్తం. ఏకానుసన్ధికసుత్తస్సాతి ఇదం బహువిభాగం యథానుసన్ధినా ఏకానుసన్ధికం సుత్తం సన్ధాయ వుత్తం, ఇతరస్స పన తేయేవ దేసేతబ్బధమ్మవిభాగేన ఆదిమజ్ఝపరియోసానభాగా లబ్భన్తి. నిదానన్తి కాలదేసకపరిసాది-అపదిసనలక్ఖణాదికో అత్థో. ఇదమవోచాతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన తదవసేసనిగమనపాళిం సఙ్గణ్హాతి. అనేకానుసన్ధీకస్స సహ నిదానేన పఠమో అనుసన్ధి ఆది. సహ నిగమనేన పచ్ఛిమో పరియోసానం, ఇతరేన మజ్ఝిమన్తిఆదిమజ్ఝపరియోసానాని వేదితబ్బాని.

సాత్థకన్తి అత్థసమ్పత్తియా సాత్థకం కత్వా. సబ్యఞ్జనన్తి బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. సమ్పత్తి చ నామ పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనతాతి ఆహ ‘‘బ్యఞ్జనేహి…పే… దేసేతా’’తి. సకలపరిపుణ్ణన్తి సబ్బసో పరిపుణ్ణం సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధపారిపూరియా. నిరుపక్కిలేసం దిట్ఠిమానాదిఉపక్కిలేసాభావతో. అవిసేసతో తిస్సో సిక్ఖా సకలే సాసనే భవన్తి. ధమ్మోతి పన బ్రహ్మచరియం వా సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కతమేసానం ఖో, భన్తే, బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం అహోసీ’’తిఆదీసు (పారా. ౧౮) వియ. దుకూలసాణియా పటిచ్ఛన్నా వియ, న తు పాకారసేలాదిపటిచ్ఛన్నా వియ. తేన ధమ్మనిరుత్తియా సకలకిలేసానం పహానానుభావం వదతి. అలాభపరిహానియా, న లద్ధపరిహానియా. అడ్ఢుడ్ఢానీతి పఞ్చసతాధికాని తీణి పాటిహారియసహస్సాని. సాతన్తి సుఖం.

దుతియమారపాససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౪౨. సురాకారకానన్తి పిట్ఠసురాయోజనకానం. కోసలానం ఇస్సరోతి కోసలో, కోసలరాజస్స అయన్తి కోసలికా. పరిభోగపాతీతి భత్తపరిభోజనత్థాయ పాతి పరిభోగపాతి. కమ్మారుద్ధనపణాళియాతి కమ్మారుద్ధనపణాళిముఖే. ధమమానాయాతి ధమియమానాయ. తం పన యస్మా భస్తవాతేహి పూరితం నామ హోతి, తస్మా ‘‘భస్తవాతేన పూరియమానాయా’’తి వుత్తం. నియామభూమియన్తి భగవతో పటిసల్లానట్ఠానే సఞ్చరన్తం మారం మంసచక్ఖునావ దిస్వా. తేనాహ ‘‘విజ్జులతాలోకేనా’’తి.

సేయ్యత్థాయాతి సేయ్యానిసంసాయ. తేనాహ ‘‘ఠస్సామీ’’తిఆది. అత్తసఞ్ఞతోతి అత్తభావేన సంయతో. తేనాహ ‘‘సంయతత్తభావో’’తి. తంసణ్ఠితస్సాతి తస్మిం హత్థపాదకుక్కుచ్చరహితే బుద్ధమునిస్మిం అవట్ఠితస్స. వోస్సజ్జ చరేయ్య తత్థ సోతి ఇమినా భగవా తం బ్యాకరమానో విభింసితా బుద్ధానం కిం కరిస్సతి భయాభావతో? కేవలం పన అనట్ఠవలికం ఉప్పీళేన్తో వియ త్వమేవ ఆయాసం ఆపజ్జిస్ససీతి మారం సన్తజ్జేతి.

భేరవాతి అవీతరాగానం భయజనకా. తత్థాతి తంనిమిత్తం. ఫలేయ్యాతి భిజ్జేయ్య. సత్తిసల్లన్తి సత్తిసఙ్ఖాతం పుథుసల్లం. ఉరస్మిం చారయేయ్యున్తి ఫాసుం విజ్ఝితుం ఠపేయ్యుం ఉగ్గిరేయ్యుం. ఖన్ధుపధీసూతి ఖన్ధసఙ్ఖాతేసు ఉపధీసు. తాణం కరోన్తి నామాతి తతో భయనిమిత్తతో అత్తనో తాణం కరోన్తి నామ.

సప్పసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సుపతిసుత్తవణ్ణనా

౧౪౩. ఉతుగాహాపనత్థం ధోవిత్వా, న రజోజల్లవిక్ఖాలనత్థం. తేనాహ ‘‘బుద్ధానం పనా’’తిఆది. ధోతపాదకే గేహేతి ధోతపాదేహి అక్కమితబ్బకే. వత్తభేదో నామ నత్థి ధమ్మస్సామిభావతో. వత్తసీసే ఠత్వా ధోవన్తి అఞ్ఞేసం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనత్థం. సోప్పపరిగ్గాహకేనాతి ఏత్థ సోప్పం నామ నిద్దాయ అన్తరన్తరా పవత్తకిరియమయచిత్తప్పవత్తిరహితా నిరన్తరభవఙ్గసన్తతీతి తం సభావతో పయోజనతో కాలపరిచ్ఛేదతో పరిగ్గాహకం ఉపరినిద్దేససతిసమ్పజఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సోప్పపరిగ్గాహకేన సతిసమ్పజఞ్ఞేనా’’తి. కేచి పన ‘‘నిద్దాసోప్పనా’’తి వదన్తి, తం భగవతో సోప్పం హీళేన్తో వదతి.

కిం నూతి ఏత్థం కిన్తి హేతునిస్సక్కే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘కస్మా ను సుపసీ’’తి? దుబ్భగో వుచ్చతి నిస్సిరికో భిన్నభగో, సో పన మతసదిసో విసఞ్ఞిసదిసో చ హోతీతి ఆహ ‘‘మతో వియ విసఞ్ఞీ వియ చా’’తి.

ఆదినాతి ఆది-సద్దేన ‘‘బాహిరస్స ఉపాదాయ అట్ఠారసా’’తిఆదినా (విభ. ౮౪౨) ఆగతం తణ్హాకోట్ఠాసం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ తత్థ విసత్తతాయాతి తమ్మిం తస్మిం ఆరమ్మణే విసేసతో ఆసత్తభావేన. విసస్స దుక్ఖనిబ్బత్తకకమ్మస్స హేతుభావతో విసమూలతా విసం వా దుక్ఖదుక్ఖాదిభూతవేదనా మూలం ఏతస్సాతి విసమూలా, తణ్హా. తస్స రూపాదికస్స దుక్ఖస్స పరిభోగో, న అమతస్సాతి విసపరిభోగతా. కత్థచి నేతున్తి కత్థచి భవే సబ్బథా నేతుం? పరిక్ఖయాతి సబ్బసో ఖీణత్తా. తుయ్హం కిం ఏత్థాతి సబ్బుపధిపరిక్ఖయా సుద్ధస్స మమ పటిపత్తియం తుయ్హం కిం ఉజ్ఝాయనం? కేవలం విఘాతోయేవ తేతి దస్సేతి.

సుపతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. నన్దతిసుత్తవణ్ణనా

౧౪౪. అట్ఠమం ఉత్తానత్థమేవ.

నన్దతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పఠమఆయుసుత్తవణ్ణనా

౧౪౫. పణ్ణాసం వా వస్సాని జీవతి వస్ససతతో ఉపరి సేయ్యథాపి థేరో అనురుద్ధో. సట్ఠి వా వస్సాని సేయ్యథాపి థేరో బాకులో. పటిహరిత్వా పచ్చనీకభావే సాతం సుఖం ఏతస్సాతి పచ్చనీకసాతో, తబ్భావో పచ్చనీకసాతతా, తాయ. అభిభవిత్వా అభాసి పటివచనం జానమానోవ.

న హీళేయ్య న జిగుచ్ఛేయ్య. ఏవన్తి సో దారకో వియ కిఞ్చి అచిన్తేన్తో సప్పురిసో చరేయ్య, ఏవం హిస్స చిత్తదుక్ఖం న హోతీతి అధిప్పాయో. పజ్జలితసీసో వియ చరేయ్యాతి యథా పజ్జలితసీసో పురిసో అఞ్ఞం కిఞ్చి అకత్వా తస్సేవ వూపసమాయ వాయమేయ్య, ఏవం సప్పురిసో ఆయుం పరిత్తన్తి ఞత్వా తేనేవ నయేన సబ్బసఙ్ఖారగతం అనిచ్చం, అనిచ్చత్తా ఏవ దుక్ఖం, అనత్తాతి విపస్సనమ్పి ఓతరిత్వా తం ఉస్సుక్కాపేన్తోపి సఙ్ఖారవిగమాయ చరేయ్య పటిపజ్జేయ్య.

పఠమఆయుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దుతియఆయుసుత్తవణ్ణనా

౧౪౬. నేమీవాతి నేమిసీసేన చక్కం వదతి. కుబ్బరం అనుపరియాయతీతి కుబ్బరం అనుపరివత్తతి. తథాభూతో పన సో తం అజహన్తోవాతి ఆహ ‘‘న విజహతీ’’తి. ఆయు అనుపరియాయతీతి మచ్చానం ఆయు గతమ్పి పచ్చాగచ్ఛతీతి భగవతో పటాణి హుత్వా వదతి, భగవా పన తం అభిభవిత్వా ‘‘అచ్చయన్తి అహోరత్తా’’తిఆదినా ఆయునో అచ్చయగమనమరణతంయేవ పవేదేసి.

దుతియఆయుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.