౩. తతియవగ్గో

౧. పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా

౧౩౨. ‘‘నీచే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆది అప్పకాసనభావేన తమతీతి తమో, తేన తమేన యుత్తోతి తమో పుగ్గలో వుచ్చతి, తంయోగతో పుగ్గలస్స తబ్బోహారో యథా ‘‘మచ్ఛేరయోగతో మచ్ఛేరో’’తి. తస్మా తమోతి అప్పకాసనభావేన తమో తమభూతో అన్ధకారో వియ జాతో, అన్ధకారత్తం వా పత్తోతి అత్థో. వుత్తలక్ఖణం తమమేవ పరమ్పరతో అయనం గతి నిట్ఠా ఏతస్సాతి తమపరాయణో, తమపరాయణతం వా పత్తోతి అత్థో. ఞాయేనపి తమగ్గహణేన ఖన్ధతమోవ కథితో, న అన్ధకారతమో. ఖన్ధతమోతి చ సమ్పత్తిరహితా ఖన్ధపవత్తియేవ దట్ఠబ్బా. ‘‘ఉచ్చే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆది పకాసనభావేన జోతేతీతి జోతి, తేన జోతినా యుత్తోతిఆది సబ్బం తమే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇతరే ద్వేతి జోతితమపరాయణో జోతిజోతిపరాయణోతి ఇతరే ద్వే పుగ్గలే.

వేణువేత్తాదికేహి పేళాదికారకా విలీవకారకా. మిగమచ్ఛాదీనం నిసాదనతో నేసాదా, మాగవికమచ్ఛబన్ధాదయో. రథేసు చమ్మేన హననకరణతో రథకారా చమ్మకారా వుత్తా. ‘‘పు’’ ఇతి కరీసస్స నామం, తం కుసేన్తి అపనేన్తీతి పుక్కుసా, పుప్ఫఛడ్డకా. దుబ్బణ్ణోతి విరూపో. ఓకోటిమకోతి ఆరోహాభావేన హేట్ఠిమకోటికో, రస్సకాయోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘లకుణ్డకో’’తి. లకు వియ ఘటికా వియ డేతి పవత్తతీతి హి లకుణ్డకో, రస్సో. కణతి నిమీలతీతి కాణో. తం పనస్స నిమీలనం ఏకేన అక్ఖినా ద్వీహిపి వాతి ఆహ ‘‘ఏకక్ఖికాణో వా ఉభయక్ఖికాణో వా’’తి. కుణనం కుణో, హత్థవేకల్లం, సో ఏతస్స అత్థీతి కుణీ. ఖఞ్జో వుచ్చతి పాదవికలో. హేట్ఠిమకాయసఙ్ఖాతో సరీరస్స పక్ఖో పదేసో హతో అస్సాతి పక్ఖహతో. తేనాహ ‘‘పీఠసమ్పీ’’తి. పదీపే పదీపనే ఏతబ్బం నేతబ్బన్తి పదీపేయ్యం, తేలకపల్లాదిఉపకరణం. వుత్తన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం.

ఆగమనవిపత్తీతి ఆగమనట్ఠానవసేన విపత్తి ఆగమో ఏత్థాతి కత్వా. పుబ్బుప్పన్నపచ్చయవిపత్తీతి పఠముప్పన్నపచ్చయవసేన విపత్తి. చణ్డాలాదిసభావా హిస్స మాతాపితరో పఠముప్పన్నపచ్చయా, పఠముప్పత్తియా వా పచ్చయా, తేహేవస్స విపత్తి ఏవ, న సమ్పత్తి. పవత్తపచ్చయవిపత్తీతి పవత్తే సుఖపచ్చయవిపత్తి. తాదిసే నిహీనకులే ఉప్పన్నోపి కోచి విభవసమ్పన్నో సియా, అయం పన దుగ్గతో దురూపో హోతి. ఆజీవుపాయవిపత్తీతి ఆజీవనుపాయవసేన విపత్తి. సుఖేన హి జీవికం పవత్తేతుం ఉపాయభూతా హత్థిసిప్పాదయో ఇమస్స నత్థి, పుప్ఫఛడ్డకసిలాకోట్టనాదికమ్మం పన కత్వా జీవికం పవత్తేతి. తేనాహ ‘‘కసిరవుత్తికే’’తి. అత్తభావవిపత్తీతి ఉపధివిపత్తి. దుక్ఖకారణసమాయోగోతి కాయికచేతసికదుక్ఖుప్పత్తియా పచ్చయసమోధానం. సుఖకారణవిపత్తీతి సుఖపచ్చయపరిహాని. ఉపభోగవిపత్తీతి ఉపభోగసుఖస్స వినాసో అనుపలద్ధి. జోతి చేవ జోతిపరాయణభావో చ సుక్కపక్ఖో.

దసహి అక్కోసవత్థూహీతి లక్ఖణవచనం ఏతం యథా ‘‘యది మే బ్యాధితా హోన్తి, దాతబ్బమిదమోసధ’’న్తి, తస్మా దసహి అక్కోసవత్థూహి, తత్థ వా యేన కేనచి పరిభాసతీతి అత్థో. ఏకగ్గచిత్తోతి దానం దాతుం అపేక్ఖితతాయ సమాహితచిత్తో.

పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అయ్యికాసుత్తవణ్ణనా

౧౩౩. జరాజిణ్ణాతి జరాయ జిణ్ణా. తేన పాకటజరాయ మత్థకప్పత్తిమాహ. వయోవుడ్ఢాతి వయసా వుడ్ఢా. తేన పచ్ఛిమవయస్స ఓసక్కసమ్పవత్తిం వదతి. జాతిమహల్లికాతి జాతిమహత్తగతా. చిరకాలం అతిక్కన్తాతి ద్వే తయో రాజపరివట్టే వీతివత్తా. వయో-సద్దో సాధారణవచనోపి జిణ్ణసద్దసన్నిధానతో ఓసానవయం ఏవ వదతీతి ఆహ ‘‘పచ్ఛిమవయం సమ్పత్తా’’తి. అయ్యికాతి మాతామహిం సన్ధాయ వదతి. హత్థీ ఏవ రతనభూతో హత్థిరతనన్తి ఆహ ‘‘సతసహస్సగ్ఘనకేనా’’తిఆది. సబ్బాని తానీతి కుమ్భకారభాజనాని, తేహి సద్ధిం సత్తసన్తానస్స పమాణం దస్సేన్తో ‘‘తేసు హీ’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అయ్యికాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఇస్సత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౩౫. అట్ఠుప్పత్తికోతి ఏత్థ కా అస్స అట్ఠుప్పత్తి? తిత్థియానం భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ అలాభాయ అయసాయ పరిసక్కనం. తం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘భగవతో కిరా’’తిఆది వుత్తం. యథా తం సబ్బదిసాసు యమకమహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా మహాఓఘం వియ సబ్బా పారమియో ‘‘ఇమస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దస్సామా’’తి సమ్పిణ్డితా వియ లాభసక్కారమహోఘం నిబ్బత్తయింసు. తతో తతో అన్నపానయానవత్థమాలాగన్ధవిలేపనాదిహత్థా ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో ఆగన్త్వా – ‘‘కహం భగవా, కహం దేవదేవో నరాసభో లోకనాథో’’తి భగవన్తం పరియేసన్తి, సకటసతేహిపి పచ్చయే ఆహరిత్వా ఓకాసం అలభమానా సమన్తా గావుతప్పమాణమ్పి సకటధురేన సకటధురం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి చేవ అనువత్తన్తి చ అన్ధకవిన్దబ్రాహ్మణాదయో వియ. సబ్బం ఖన్ధకే (మహావ. ౨౮౨) తేసు తేసు సుత్తేసు చ ఆగతనయేన వేదితబ్బం. యథా చ భగవతో, ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సపి. వుత్తమ్పి – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవర…పే… పరిక్ఖారానం, భిక్ఖుసఙ్ఘోపి ఖో’’తిఆది (ఉదా. ౩౮), తథా ‘‘యావతా ఖో, చున్ద, ఏతరహి సఙ్ఘో వా గణో వా లోకే ఉప్పన్నో, నాహం, చున్ద, అఞ్ఞం ఏకం సఙ్ఘమ్పి ఏకం గణమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం లాభగ్గయసగ్గప్పత్తం, యథరివాయం, చున్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి (దీ. ని. ౩.౧౭౬). ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన. నిజ్ఝత్తిన్తి సఞ్ఞత్తిం. నన్తి కథం.

ఏవం పుచ్ఛితుం అయుత్తం తిత్థియానం కథా మహాజనసన్నిపాతే నియ్యాతితా హోతీతి. తస్మిం దాతబ్బం, చిత్తప్పసాదమత్తేన దేన్తేపి హి పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి. ఆరోచితం అత్తనోతి అధిప్పాయో. భగవాతి సత్థు ఆమన్తనం. చిత్తం నామ యథాపచ్చయం పవత్తమానం నిగణ్ఠా…పే… పసీదతి పసన్నస్సాతి అధిప్పాయో. పుబ్బే అవిసేసతో దేయ్యధమ్మస్స దాతబ్బట్ఠానం నామ పుచ్ఛితం, ఇదాని తస్స మహప్ఫలభావకరో దక్ఖిణేయ్యవిసేసోతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞం తయా పఠమం పుచ్ఛితం, అఞ్ఞం పచ్ఛా’’తి. సల్లక్ఖేహి ఏతం. పచ్ఛిమం పురిమేన సద్ధిం ఆనేహీతి అధిప్పాయో. పుచ్ఛితస్స నామ పఞ్హస్స కథనం మయ్హమేవ భారో. సముపబ్యూళ్హోతి ఏకతో సేనాయ రాసివసేన సమ్పిణ్డితోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘రాసిభూతో’’తి. అసిక్ఖితోతి సత్తట్ఠసంవచ్ఛరాని ధనుసిప్పేన సిక్ఖితో. ధనుసిప్పం సిక్ఖిత్వాపి కోచి కతహత్థో న హోతి, అయం పన అసిక్ఖితో న కతహత్థో, పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖభావోయేవ బ్యామముట్ఠిబన్ధో. తిణపుఞ్జమత్తికాపుఞ్జాదీసూతి ఆది-సద్దేన పంసుపుఞ్జవాలుకపుఞ్జసారఫలకఅయోఘనాదికే సఙ్గణ్హాతి. అకతపరిచయోతి తేసం సన్తికా విజ్ఝనట్ఠేన అకతపరిచయో. రాజరాజమహామత్తాదికే ఉపేచ్చ అసనం ఉపాసనం, న కతం ఉపాసనం ఏతేనాతి అకతూపాసనో. అసిక్ఖితతాదినా భీరుభావేన వా కాయస్స ఛమ్భనం సఙ్కమ్పనం ఉత్తాసో ఏతస్స అత్థీతి ఛమ్భీతి ఆహ ‘‘పవేధితకాయో’’తి.

దక్ఖిణేయ్యతాయ అధిప్పేతత్తా ‘‘అరహత్తమగ్గేన కామచ్ఛన్దో పహీనో హోతీ’’తి ఆహ. అచ్చన్తప్పహానస్స ఇచ్ఛితత్తా తతియేనేవ కుక్కుచ్చం పహీనం హోతి పటిఘసమ్పయోగం. అసేక్ఖస్స అయన్తి అసేక్ఖం, సీలక్ఖన్ధో. తయిదం న అగ్గఫలం సీలమేవ అధిప్పేతం, అథ ఖో యం కిఞ్చి అసేక్ఖసన్తానే పవత్తం సీలం, లోకుత్తరో ఏవ న అధిప్పేతో సిక్ఖాయ జాతత్తా, ఏవం విముత్తిక్ఖన్ధోపీతి. సేక్ఖస్స ఏసోతి వా, అపరియోసితసిక్ఖత్తా సయమేవ సిక్ఖతీతి వా సేక్ఖో, చతూసు మగ్గేసు హేట్ఠిమేసు చ తీసు ఫలేసు సీలక్ఖన్ధో. ఉపరి సిక్ఖితబ్బాభావతో అసేక్ఖో. వుడ్ఢిప్పత్తో సేక్ఖోతి అసేక్ఖో. అగ్గఫలభూతో సీలక్ఖన్ధో వుచ్చేయ్య, అట్ఠకథాయం పన విపస్సకస్స సీలస్స అధిప్పేతత్తా తథా అత్థో వుత్తో. సబ్బత్థాతి ‘‘అసేక్ఖేనా’’తిఆదీసు. ఏత్థ చ యథా సీలసమాధిపఞ్ఞాక్ఖన్ధా మిస్సకా అధిప్పేతా, ఏవం విముత్తిక్ఖన్ధాపీతి తదఙ్గవిముత్తిఆదయోపి వేదితబ్బా, న పటిప్పస్సద్ధివిముత్తి ఏవ.

యేన సిప్పేన ఇస్సాసో హోతి, తం ఇస్సత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉసుసిప్ప’’న్తి. యస్సా వాయోధాతుయా వసేన సరీరం సఞ్జాతథామం హోతి, తం బలపచ్చయం సన్ధాయాహ ‘‘బలం నామ వాయోధాతూ’’తి. సమప్పవత్తితో హి విసమప్పవత్తినివారకధాతు బలం నామ, తేన తతో అఞ్ఞం బలరూపం నామ నత్థి.

యస్మా అరహా ఏవ ఏకన్తతో సోరతో, తస్స భావో సోరచ్చన్తి ఆహ ‘‘సోరచ్చన్తి అరహత్త’’న్తి. ఏతే ద్వేతి ఖన్తి సోరచ్చన్తి ఏతే ద్వే ధమ్మా. పానీయం పివన్తి ఏత్థాతి పపా, యో కోచి జలాసయో యం కిఞ్చి పానీయట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘చతురస్సపోక్ఖరణీఆదీనీ’’తి. ఉదకవికూలాదీసు కమన్తి అతిక్కమన్తి ఏతేహీతి సఙ్కమనాని, సేతుఆదీని. సేతుకరణయుత్తట్ఠానే సేతుం, చఙ్కమనకరణయుత్తట్ఠానే చఙ్కమనం, మగ్గకరణయుత్తట్ఠానే మగ్గం కరేయ్యాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘పణ్ణాసా’’తిఆది.

భిక్ఖాచారవత్తన్తి అరియానం హితం వత్తపటిపత్తిం. దేన్తోపీతి పి-సద్దేన అఖీణాసవస్స దేన్తోపీతి ఇమమత్థం దస్సేతి యస్స కస్సచిపి దేన్తేనపి కమ్మఫలం సద్దహిత్వా విప్పసన్నచిత్తేనేవ దాతబ్బత్తా. థనయన్తి ఇదం తస్స మహామేఘభావదస్సనం, యో హి మహావస్సం వస్సతి, సో గజ్జన్తో విజ్జుమ్మాలం విస్సజ్జేన్తో పవస్సతి. అభిసఙ్ఖరిత్వా సమోధానేత్వాతి ఖాదనీయస్స వివిధజాతియాని సమ్పిణ్డేత్వా. తేనాహ ‘‘రాసిం కత్వా’’తి.

పకిరణం నామ వికిరణమ్పి హోతి అనేకత్థత్తా ధాతూనన్తి ఆహ ‘‘వికిరతీ’’తి. పకిరన్తో వియ వా దానం దేతీతి ఇమినా గుణఖేత్తమేవ అపరియేసిత్వా కరుణాఖేత్తేపి మహాదానం పవత్తేతీతి దస్సేతి. తేన ‘‘పకిరేతీ’’తి వదన్తేన భగవతా అట్ఠుప్పత్తియం ఆగతతిత్థియవాదేన అప్పటిసేధితతాపి దీపితా హోతి. పుఞ్ఞధారాతి పుఞ్ఞమయధారా పుఞ్ఞాభిసన్దా. సినేహయన్తీతి థూలధారేనపి సినేహేన సినిద్ధం కరోన్తీ. కిలేదయన్తీతి అల్లభావం పాపయన్తీ. యథాయం పుఞ్ఞధారా దాతారం అన్తో సినేహేతి పూరేతి అభిసన్దేతి, ఏవం పటిగ్గాహకానమ్పి అన్తో సినేహేతి పూరేతి అభిసన్దేతి. తేనేవాహ ‘‘దదం పియో హోతి భజన్తి నం బహూ’’తిఆది (అ. ని. ౫.౩౪) ఏవం సన్తేపి ‘‘దాతారం అభివస్సతీ’’తి వుత్తత్తా అట్ఠకథాయం దాయకవసేనేవ ‘‘సినేహేతీ’’తి వుత్తం, యస్మా వా పటిగ్గాహకస్స సినేహుప్పత్తి ఆమిసనిస్సితాతి దాయకవసేనేవ వుత్తం.

ఇస్సత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పబ్బతూపమసుత్తవణ్ణనా

౧౩౬. ఖత్తియాతి అభిసేకప్పత్తా. ఇస్సరియమదో కామగేధో. పథవిమణ్డలస్స మహన్తతా తంనివాసినం అనుయన్తతాతి సబ్బమిదం యథిచ్ఛితస్స రాజకిచ్చస్స సుఖేన సమిజ్ఝనస్స కారణకిత్తనం. యాదిసే రాజకిచ్చే ఉస్సుక్కం ఆపన్నో, తం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘ఏస కిరా’’తిఆది వుత్తం. అన్తరగమనానీతి తిణ్ణం నిరన్తరగమనానం అన్తరన్తరా గమనాని. చోరా చిన్తయింసూతి ఏకో అన్తరభోగికో రాజాపరాధికో పఞ్చసతమనుస్సపరివారో చోరియం కరోన్తో విచరతి, తే సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘అయుత్తం తే కత’’న్తి సచాహం వక్ఖామీతి యోజనా. ధురవిహారేతి రథస్స ధురం వియ నగరస్స ధురభూతే విహారే. సన్థమ్భితున్తి విస్సాసభావేన ఉపట్ఠాతుం. సద్ధాయికోతి సద్ధాయ అయితబ్బో, సద్ధేయ్యోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సద్ధాతబ్బో’’తి. పచ్చయికోతి పత్తియాయితబ్బో. అబ్భసమం పుథులభావేన. నిప్పోథేన్తోతి నిమ్మద్దేన్తో. సణ్హకరణీయం అతిసణ్హం పిసన్తో నిసదపోతో వియ పిసన్తో.

ధమ్మచరియాతిఆదిత్తమ్పి సీసం చేలఞ్చ అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా సమ్మాపటిపత్తి ఏవ కాతబ్బా తస్సా ఏవ పరలోకే పతిట్ఠాభావతో. ఆచిక్ఖామీతి కథేమి, కథేన్తో చ యథా తమత్థం సమ్మదేవ రాజా జానాతి, ఏవం జానాపేమీతి. నిప్ఫత్తి యుద్ధేన కాతబ్బఅత్థసిద్ధి. విసినోతి బన్ధతి యథాధిప్పేతం చిత్తం ఏతేనాతి విసయో, సమత్థభావో. మన్తసమ్పన్నాతి సమ్పన్నరాజమన్తా. మహాఅమచ్చాతి మహోసధాదిసదిసా నీతిసత్థఛేకా అమచ్చపురిసా. ఉపలాపేతున్తి పరేసం అన్తరే విరోధత్థం సఙ్గణ్హితుం.

ద్వేయేవ పబ్బతాతి పబ్బతసదిసా ద్వేయేవ గహితా. రాజోవాదేతి రాజోవాదసుత్తే. ఆగతావ తత్తన్తియా అనురూపత్థం. విలుమ్పమానాతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. విపత్తీతి భోగపరిహానాదివినాసో. హత్థియుద్ధాదీహి జరామరణం జినితుం న సక్కా సత్తస్స అవిసయభావతో. యేన పన జినితుం సక్కా, తం దస్సేన్తో భగవా ‘‘బుద్ధే…పే… నివేసయే’’తి ఆహ. రతనత్తయే హి సద్ధా నివిట్ఠా మూలజాతా పతిట్ఠితా ఏకన్తతో జరామరణవిజయాయ హోతి. తేనాహ ‘‘తస్మా సద్ధ’’న్తి.

పబ్బతూపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

కోసలసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.