౩. కోసలసంయుత్తం

౧. పఠమవగ్గో

౧. దహరసుత్తవణ్ణనా

౧౧౨. భగవతా సద్ధిం సమ్మోదీతి భగవతో గుణే అజానన్తో కోసలరాజా అత్తనో ఖత్తియమానేన కేవలం భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. పఠమాగతే హి సత్థరి తస్స సమ్మోదితాకారం దస్సేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. యథా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తోతి యథా భగవా ‘‘కచ్చి తే, మహారాజ, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయ’’న్తిఆదినా తేన రఞ్ఞా సద్ధిం పఠమం పవత్తమోదో అహోసి పుబ్బభాసితాయ, తదనుకరణేన ఏవం సోపి రాజా భగవతా సద్ధిం సమప్పవత్తమోదో అహోసీతి యోజనా. తం పన సమప్పవత్తమోదనం ఉపమాయ దస్సేతుం ‘‘సీతోదకం వియా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమ్మోదితన్తి సంసన్దితం ఏకీభావన్తి సమ్మోదనకిరియాయ సమానతం ఏకరూపతం, ఖమనీయన్తి ‘‘ఇదం చతుచక్కం నవద్వారం సరీరయన్తం దుక్ఖబహులతాయ సభావతో దుస్సహం, కచ్చి ఖమితుం సక్కుణేయ్య’’న్తి పుచ్ఛతి. యాపనీయన్తి పచ్చయాయత్తవుత్తికం చిరపబన్ధసఙ్ఖాతాయ యాపనాయ కచ్చి యాపేతుం సక్కుణేయ్యం. సీసరోగాదిఆబాధాభావేన కచ్చి అప్పాబాధం. దుక్ఖజీవికాభావేన కచ్చి అప్పాతఙ్కం. తంతంకిచ్చకరణే ఉట్ఠానసుఖతాయ కచ్చి లహుట్ఠానం. తదనురూపబలయోగతో కచ్చి బలం. సుఖవిహారసమ్భవేన కచ్చి ఫాసువిహారో అత్థీతి తత్థ తత్థ కచ్చి-సద్దం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో. బలవప్పత్తా పీతి పీతియేవ. తరుణపీతి పామోజ్జం. సమ్మోదనం జనేతి కరోతీతి సమ్మోదనీయం. సమ్మోదితబ్బతో సమ్మోదనీయన్తి ఇమం పన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘సమ్మోదితుం యుత్తభావతో’’తి ఆహ. సరితబ్బభావతోతి అనుస్సరితబ్బభావతో. ‘‘సరణీయ’’న్తి వత్తబ్బే దీఘం కత్వా ‘‘సారణీయ’’న్తి వుత్తం.

సుయ్యమానసుఖతోతి ఆపాథమధురతం ఆహ, అనుస్సరియమానసుఖతోతి విమద్దరమణీయతం. బ్యఞ్జనపరిసుద్ధతాయాతి సభావనిరుత్తిభావేన తస్సా కథాయ వచనచాతురియమాహ, అత్థపరిసుద్ధతాయాతి అత్థస్స నిరుపక్కిలేసతం. అనేకేహి పరియాయేహీతి అనేకేహి కారణేహి. అదిట్ఠత్తాతి ఉపసఙ్కమనవసేన అదిట్ఠత్తా. గుణాగుణవసేనాతి గుణవసేన గమ్భీరభావం వా అగుణవసేన ఉత్తానభావం వా. ఓవట్టికసారం కత్వాతి ఓవట్టికాయ గహేతబ్బసారవత్థుం కత్వా. లోకనిస్సరణభవోక్కన్తిపఞ్హన్తి లోకతో నిస్సటభావపఞ్హఞ్చేవ ఆదితో భవోక్కమనపఞ్హఞ్చ. సత్థు సమ్మాసమ్బుద్ధతం పుచ్ఛన్తో హి ‘‘కిం భవం గోతమో సబ్బలోకతో నిస్సటో, సబ్బసత్తేహి చ జేట్ఠో’’తి? పుచ్ఛతి నామ. యథా హి సత్థు సమ్మాసమ్బుద్ధతాయ లోకతో నిస్సటతా విఞ్ఞాయతి, ఏవం సబ్బసత్తేహి జేట్ఠభావతో సేట్ఠభావతో. స్వాయమత్థో అగ్గపసాదసుత్తాదీహి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪) విభావేతబ్బో. కథం పన సమ్బుద్ధతా విఞ్ఞాయతీతి? అవిపరీతధమ్మదేసనతో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాదీసు (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౨౪) వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

రాజా సత్థు అవిపరీతధమ్మదేసనం అజానన్తో తతో ఏవస్స సమ్మాసమ్బోధిం అసద్దహన్తో ‘‘వుడ్ఢతరేసుపి చిరపబ్బజితేసు సమ్మాసమ్బుద్ధభావే అలబ్భమానే తబ్బిపరీతే కథం లబ్భేయ్యా’’తి మఞ్ఞమానో ‘‘కిం పన భవం గోతమో’’తిఆదిం వక్ఖతి. రాజా అత్తనో లద్ధియా న పుచ్ఛతి అత్తనో సమ్ముఖా తేహి అసమ్మాసమ్బుద్ధభావస్సేవ పటిఞ్ఞాతత్తా. యస్మా తే ముసావాదితాయ అత్తనో ఉపట్ఠాకాదీనం ‘‘బుద్ధా మయ’’న్తి పటిజానింసు, తస్మా వుత్తం ‘‘లోకే మహాజనేన గహితపటిఞ్ఞావసేన పుచ్ఛతీ’’తి. స్వాయమత్థో ఆగమిస్సతి. బుద్ధసీహనాదన్తి బుద్ధానం ఏవ ఆవేణికం సీహనాదం. కామం మగ్గఞాణపదట్ఠానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, సమ్బోధిఞాణే పన గహితే తం అత్థతో గహితమేవ హోతీతి వుత్తం ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతం సమ్మాసమ్బోధి’’న్తి.

పబ్బజ్జూపగమనేనాతి యాయ కాయచి పబ్బజ్జాయ ఉపగమనమత్తేన సమణా, న సమితపాపతాయ. జాతివసేనాతి జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణా, న బాహితపాపతాయ. పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో సఙ్ఘోతి పబ్బజితసమూహతామత్తేన సఙ్ఘో, న నియ్యానికదిట్ఠివిసుద్ధసీలసామఞ్ఞవసేన సంహతత్తాతి అధిప్పాయో. ఏతేసం అత్థీతి ఏతేసం సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞాతానం పరివారభూతో అత్థి. స్వేవాతి పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో ఏవ. కేచి పన ‘‘పబ్బజితసమూహవసేన. సఙ్ఘినో, గహట్ఠసమూహవసేన గణినో’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం గణే ఏవ లోకే సఙ్ఘసద్దస్స నిరుళ్హత్తా. ఆచారసిక్ఖాపనవసేనాతి అచేలకవతచరియాది-ఆచారసిక్ఖాపనవసేన. పాకటాతి సఙ్ఘీఆదిభావేన పకాసితా. ‘‘అప్పిచ్ఛా’’తి వత్వా తత్థ లబ్భమానం అప్పిచ్ఛతం దస్సేతుం ‘‘అపిచ్ఛతాయ వత్థమ్పి న నివాసేన్తీ’’తి వుత్తం. న హి తేసు సాసనికేసు వియ సన్తగుణనిగుహనా అప్పిచ్ఛా లబ్భతీతి. యసోతి కిత్తిసద్దో. తరన్తి ఏతేన సంసారోఘన్తి ఏవం సమ్మతత్తా తిత్థం వుచ్చతి లద్ధీతి ఆహ ‘‘తిత్థకరాతి లద్ధికరా’’తి. సాధుసమ్మతాతి ‘‘సాధూ’’తి సమ్మతా, న సాధూహి సమ్మతాతి ఆహ ‘‘సన్తో…పే… పుథుజ్జనస్సా’’తి.

కప్పకోలాహలన్తి కప్పతో కోలాహలం, ‘‘కప్పుట్ఠానం భవిస్సతీ’’తి దేవపుత్తేహి ఉగ్ఘోసితమహాసద్దో. ఇమేతి పూరణాదయో. బుద్ధకోలాహలన్తి దేవతాహి ఘోసితం బుద్ధకోలాహలం. పయిరుపాసిత్వాతి పురిససుతిపరమ్పరాయ సుత్వా. చిన్తామణివిజ్జా నామ పరచిత్తజానాపనవిజ్జా. సా కేవట్టసుత్తే ‘‘మణికా’’తి ఆగతా, ఆది-సద్దేన గన్ధారిసమ్భవవిజ్జాదిం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ గన్ధారియా వికుబ్బనం దస్సేతి. అత్తభావేతి సరీరే. రాజుస్మాతి రాజతేజో.

సుక్కధమ్మోతి అనవజ్జధమ్మో నిక్కిలేసతా. ఇదం గహేత్వాతి ఇదం పరమ్ముఖా ‘‘మయం బుద్ధా’’తి వత్వా అత్తనో సమ్ముఖా ‘‘న మయం బుద్ధా’’తి తేహి వుత్తవచనం గహేత్వా. ఏవమాహాతి ‘‘యేపి తే, భో గోతమ…పే… నవో చ పబ్బజ్జాయా’’తి ఏవం అవోచ. అత్తనో పటిఞ్ఞం గహేత్వాతి ‘‘న మయం బుద్ధా’’తి తేసం అత్తనో పురతో పవత్తితం పటిఞ్ఞం గహేత్వా. ఈదిసే ఠానే కిం-సద్దో పటిసేధవాచకో హోతీతి వుత్తం ‘‘కిన్తి పటిక్ఖేపవచన’’న్తి, కస్మా పటిజానాతీతి అత్థో?

న ఉఞ్ఞాతబ్బాతి న గరహితబ్బా. గరహత్థో హి అయం ఉ-సద్దో. ‘‘దహరో’’తి అధికతత్తా వక్ఖమానత్తా చ ‘‘ఖత్తియోతి రాజకుమారో’’తి వుత్తం. ఉరసా గచ్ఛతీతి ఉరగో, యో కోచి సప్పో, ఇధ పన అధిప్పేతం దస్సేతుం ‘‘ఆసీవిసో’’తి ఆహ. సీలవన్తం పబ్బజితం దస్సేతి సామఞ్ఞతో ‘‘భిక్ఖూ’’తి వదన్తో. ఇధ పన యస్మా ‘‘భవమ్పి నో గోతమో’’తిఆదినా భగవన్తం ఉద్దిస్స కథం సముట్ఠాపేసి, తస్మా భగవా అత్తానం అబ్భన్తరం అకాసి. యదిపి విసేసో సామఞ్ఞజోతనాయ విభావితో హోతి, సంసయుప్పత్తిదీపకం నోతి వుత్తగ్గహణం పన తం పరిచ్ఛిజ్జతీతి. తేనాహ ‘‘దేసనాకుసలతాయా’’తిఆది. ఇదాని అవఞ్ఞాపరిభవే పయోగతో విభావేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అచిత్తీకతాకారవసేన అవఞ్ఞాయ పాకటభావో, వమ్భనవసేన పరిభవస్సాతి అధిప్పాయేన కాయపయోగవసేన అవఞ్ఞా దస్సితా, వచీపయోగవసేన పరిభవో, ఉభయం పన ఉభయత్థాపి పభేదతో గహితం, అవఞ్ఞపరిభవానం ద్విన్నమ్పి ఉభయత్థ పరిగ్గహో. తం సబ్బమ్పీతి తం అవఞ్ఞాది సబ్బమ్పి. చతూసుపి తం న కాతబ్బమేవ సమ్పతి ఆయతిఞ్చ అనత్థావహత్తా.

తదత్థదీపనాతి తస్స ఆదితో వుత్తస్స అత్థస్స దీపనా. విసేసత్థదీపనాతి తతో విసిట్ఠత్థదీపనా. ఖేత్తానం అధిపతీతి ఖత్తియోతి నిరుత్తినయేన సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. ఖేత్తతో వివాదా సత్తే తాయతీతి ఖత్తియోతి లోకియా కథయన్తి. ‘‘మహాసమ్మతో, ఖత్తియో, రాజా’’తి ఏవమాగతేసు ఇమేసు దుతియం. అక్ఖరన్తి సమఞ్ఞా. సా హి ఉదయబ్బయాభావతో ‘‘న కదాచి ఖరతీతి అక్ఖర’’న్తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘నామగోత్తం న జీరతీ’’తి. జాతిసమ్పన్నన్తి సమ్పన్నజాతిం అతివిసుద్ధజాతిం. తీణి కులానీతి బ్రాహ్మణవేస్ససుద్దకులాని. అతిక్కమిత్వాతి అత్తనో జాతిసమ్పత్తియా అభిభవిత్వా.

కేవలం నామపదం వుత్తం ఆఖ్యాతపదం అపేక్ఖతేవాతి ఆహ ‘‘ఠానం హీతి కారణం విజ్జతీ’’తి. ఉద్ధటదణ్డేనాతి సమన్తతో ఉబ్భతేన దణ్డేన సాసనేన, బలవం ఉపక్కమం గరుకం రాజానమ్పి. తం ఖత్తియం పరివజ్జేయ్యాతి ఖత్తియం అవఞ్ఞాపరిభవకరణతో వజ్జేయ్య. తేనాహ ‘‘న ఘట్టేయ్యా’’తి.

ఉరగస్స చ నానావిధవణ్ణగ్గహణే కారణం వదతి ‘‘యేన యేన హీ’’తిఆదినా. బహుభక్ఖన్తి మహాభక్ఖం సబ్బభక్ఖఖాదకం. పావకం సోధనత్థేన అసుద్ధస్సపి దహనేన. సోతి మగ్గో. కణ్హో వత్తనీ ఇమస్సాతి కణ్హవత్తనీ. మహన్తో అగ్గిక్ఖన్ధో హుత్వా. యావబ్రహ్మలోకప్పమాణోతి కప్పవుట్ఠానకాలే అరఞ్ఞే అగ్గినా గహితే కాలన్తరే ఏవ కట్ఠతిణరుక్ఖాదిసమ్భవోతి దస్సేతుం ‘‘జాయన్తి తత్థ పారోహా’’తి పాళియం వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ.

డహితుం న సక్కోతి పచ్చక్కోసనాదినా. వినస్సన్తి సమణతేజసా వినాసితత్తా. ‘‘న తస్సా’’తి ఏత్థ న-కారం ‘‘విన్దరే’’తి ఏత్థ ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బన్తి ఆహ ‘‘న విన్దన్తీ’’తి. వత్థుమత్తావసిట్ఠోతి ఠానమేవ నేసం అవసిస్సతి, సయం పన సబ్బసో సహ ధనేన వినస్సన్తీతి అత్థో.

‘‘సమ్మదేవ సమాచరే’’తి ఏత్థ యథా రాజాదీసు సమ్మా సమాచరేయ్య, తం విభాగేన దస్సేన్తో ‘‘ఖత్తియం తావా’’తిఆదిమాహ. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. తిస్సో కులసమ్పత్తియోతి ఖత్తియ-బ్రాహ్మణగహపతి-మహాసాలకులాని వదతి. పఞ్చ రూపిబ్రహ్మలోకే, చత్తారో అరూపీబ్రహ్మలోకేతి ఏవం నవ బ్రహ్మలోకే కమ్మభవవిభాగేన, సేసానం గణనానం ఉపపత్తిభవవిభాగేన.

అభిక్కన్తన్తి అతివియ కమనీయం. సా పనస్సా కన్తతా అతివియ ఇట్ఠతాయ మనవడ్ఢనతాయ సోభనతాయాతి ఆహ ‘‘అతిఇట్ఠం అతిమనాపం అతిసున్దరన్తి అత్థో’’తి. ‘‘అభిక్కన్త’’న్తి వచనం అపేక్ఖిత్వా నపుంసకనిద్దేసో, వచనం పన భగవతో ధమ్మదేసనాతి తథా వుత్తం. అత్థమత్తదస్సనం వా ఏతం, తస్మా అత్థవసేన లిఙ్గవిభత్తివిపరిణామో వేదితబ్బో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో.

అధోముఖఠపితన్తి కేనచి అధోముఖం ఠపితం. హేట్ఠాముఖజాతన్తి సభావేనేవ హేట్ఠాముఖం జాతం. ఉగ్ఘాటేయ్యాతి వివటం కరేయ్య. హత్థే గహేత్వాతి ‘‘పురత్థాభిముఖో ఉత్తరాభిముఖో వా గచ్ఛా’’తిఆదీని అవత్వా హత్థే గహేత్వా నిస్సన్దేహం కత్వా ‘‘ఏస మగ్గో’’తి ఏవం వత్వా ‘‘గచ్ఛా’’తి వదేయ్య. కాళపక్ఖచాతుద్దసీతి కాళపక్ఖే చాతుద్దసీ. నిక్కుజ్జితం ఉక్కుజ్జేయ్యాతి ఆధేయ్యస్స అనాధారభూతం భాజనం తస్స ఆధారభావాపాదనవసేన ఉక్కుజ్జేయ్య. అఞ్ఞాణస్స అభిముఖత్తా హేట్ఠాముఖజాతతాయ సద్ధమ్మవిముఖం, తతో ఏవ అధోముఖభావేన అసద్ధమ్మే పతితన్తి ఏవం పదద్వయం యథారహం యోజేతబ్బం, న యథాసఙ్ఖయం. కామం కామచ్ఛన్దాదయోపి పటిచ్ఛాదకా, మిచ్ఛాదిట్ఠి పన సవిసేసం పటిచ్ఛాదికాతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిగహనపటిచ్ఛన్న’’న్తి. తేనాహ భగవా – ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాహం, భిక్ఖవే, వజ్జం వదామీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦). సబ్బాపాయగామిమగ్గో కుమ్మగ్గో ‘‘కుచ్ఛితో మగ్గో’’తి కత్వా. సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం ఉజుపటిపక్ఖతాయ మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో అట్ఠ మిచ్ఛత్తధమ్మా మిచ్ఛామగ్గో. తేనేవ హి తదుభయపటిపక్ఖతం సన్ధాయ ‘‘సగ్గమోక్ఖమగ్గం ఆవికరోన్తేనా’’తి వుత్తం. సప్పిఆదిసన్నిస్సయో పదీపో న తథా ఉజ్జలో, యథా తేలసన్నిస్సయోతి తేలపజ్జోతగ్గహణం. ఏతేహి పరియాయేహీతి ఏతేహి నిక్కుజ్జితుక్కుజ్జనపటిచ్ఛన్నవివరణాదిఉపమోపమితబ్బప్పకారేహి.

పసన్నాకారన్తి పసన్నేహి కాతబ్బం సక్కారం. సరణన్తి పటిసరణం పరాయణం. అజ్జతాతి అజ్జాతి పదస్స వడ్ఢనమత్తం హేత్థ తా-సద్దో యథా ‘‘దేవతా’’తి. పాణేహి ఉపేతన్తి పాణేహి సహ సరణం ఉపేతం. ‘‘యావ మే పాణా ధరన్తి, తావ సరణం గతమేవ మం ధారేతూ’’తి ఆపాణకోటికం అత్తనో సరణగమనం పవేదేతి. తేనాహ ‘‘యావ మే’’తిఆది. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దహరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పురిససుత్తవణ్ణనా

౧౧౩. పురిమసుత్తేతి పురిమసుత్తదేసనాయం. తత్థ హి ఉపసఙ్కమన్తవేలాయ సత్థు గుణే అజానన్తో కేవలం సమ్మోదనం కరోతి. దేసనం సుత్వా పన సత్థు గుణే ఞత్వా సరణఙ్గతత్తా ఇధ ఇమస్మిం సమాగమే అభివాదేసి పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్ది. అత్తానం అధి అజ్ఝత్తం, అవిజహేన అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తధమ్మా అజ్ఝత్తం ఏకజ్ఝం గహణవసేన, భుమ్మత్థే చేతం పచ్చత్తవచనం. కామఞ్చాయం అజ్ఝత్తసద్దో గోచరజ్ఝత్తవిసయజ్ఝత్తఅజ్ఝత్తజ్ఝత్తేసు పవత్తతి. తే పనేత్థ న యుజ్జన్తీతి వుత్తం ‘‘నియకజ్ఝత్త’’న్తి, నియకసఙ్ఖాతఅజ్ఝత్తధమ్మేసూతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అత్తనో సన్తానే’’తి. లుబ్భనలక్ఖణోతి గిజ్ఝనలక్ఖణో, ఆరమ్మణే దళ్హగ్గహణసభావోతి అత్థో. దుస్సనలక్ఖణోతి కుజ్ఝనలక్ఖణో, బ్యాపజ్జనసభావోతి అత్థో. ముయ్హనలక్ఖణోతి అఞ్ఞాణలక్ఖణో, ఆరమ్మణే సభావసమ్మోహభావోతి అత్థో. విహేఠేన్తీతి అత్థనాసనఅనత్థుప్పాదనేహి విబాధేన్తి. తతో ఏవ యథా సగ్గమగ్గేసు న దిస్సతి, ఏవం కరోన్తీతి ఆహ ‘‘నాసేన్తి వినాసేన్తీ’’తి. అత్తని సమ్భూతాతి సన్తానే నిబ్బత్తా.

పురిససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. జరామరణసుత్తవణ్ణనా

౧౧౪. అఞ్ఞత్ర జరామరణాతి జరామరణేన వినా. జరామరణవిరహితో జాతో నామ అత్థి ను ఖోతి పుచ్ఛతి. పాళియం జాతస్సాతి పచ్చత్తే సామివచనం. మహాసాలాతి ఇమినా ర-కారస్స ల-కారం కత్వా ‘‘మహాసాలా’’తి వుత్తన్తి దస్సేతి యథా ‘‘పురత్థియోతి పులత్థియో’’తి. మహాసారప్పత్తాతి మహన్తం విభవసారం పత్తా. కోటిసతం ధనం, అయమేవ వా పాఠో. ‘‘కుమ్భం నామ దస అమ్బణానీ’’తి వదన్తి. ఇస్సరాతి విభవిస్సరియేన ఇస్సరా. సువణ్ణరజతభాజనాదీనన్తి ఆది-సద్దేన వత్థసేయ్యావసథాదిం సఙ్గణ్హాతి. అసాధారణధనానం నిధానగతత్తా ‘‘అనిధానగతస్సా’’తి వుత్తం. తుట్ఠికరణస్సాతి పాసాదసివికాదిసుఖసాధనస్స.

ఆరకా కిలేసేహీతి నిరుత్తినయేన సద్దసిద్ధిమాహ. ఆరకాతి చ సబ్బసో సముచ్ఛిన్నత్తా తేహి దూరేతి అత్థో. రాగాదీనం హతత్తా, పాపకరణే రహాభావతో, అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యతాదిపచ్చయా చ అరహం. కామఞ్చాయం సంయుత్తవణ్ణనా, అభిధమ్మనయో ఏవ పన నిప్పరియాయోతి ఆహ ‘‘చత్తారో ఆసవా’’తి బ్రహ్మచరియవాసన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియవాసం. వుట్ఠాతి వుట్ఠవన్తో. చతూహి మగ్గేహి కరణీయన్తి పచ్చేకం చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బం పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియభావనాభిసమయం. ఏవం గతం సోళసవిధం హోతి. ఓసీదాపనట్ఠేన భారా వియాతి భారా. తేనాహ ‘‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆది (సం. ని. ౩.౨౨). అత్తపటిబద్ధతాయ అత్తనో అవిజహనతో పరమత్థదేసనాయ చ పరమత్థో అరహత్తం. కామఞ్చాయమత్థో సబ్బసమిద్ధిససన్తతిపరియాపన్నో అనవజ్జధమ్మో సమ్భవతి అకుప్పసభావా, అపరిహానధమ్మేసు పన అగ్గభూతే అరహత్తే సాతిసయో, న ఇతరేసూతి ‘‘అరహత్తసఙ్ఖాతో’’తిఆది వుత్తం. ఓరమ్భాగియుద్ధమ్భాగియవిభాగం దసవిధమ్పి భవేసు సంయోజనం కిలేసకమ్మవిపాకవట్టపచ్చయో హుత్వా నిస్సరితుం అప్పదానవసేన బన్ధతీతి భవసంయోజనం. సతిపి హి అఞ్ఞేసం తప్పక్ఖియభావేన వినా సంయోజనాని తేసం తప్పచ్చయభావో అత్థి, భవనియామో ఓరమ్భాగియుద్ధమ్భాగియసఙ్గహితోతి తంతంభవనిబ్బత్తకకమ్మనియామో చ హోతి, న చ ఉపచ్ఛిన్నసంయోజనస్స కతానిపి కమ్మాని భవం నిబ్బత్తేన్తీతి తేసంయేవ సంయోజనట్ఠో దట్ఠబ్బో. సమ్మా కారణేహి జానిత్వాతి ఞాయేన దుక్ఖాదీసు సో యథా జానితబ్బో; తథా జానిత్వా, పుబ్బకాలకిరియావిముత్తా హి అపరకాలకిరియా చ యథా సమ్భవతి, తం దస్సేతుం ‘‘మగ్గపఞ్ఞాయా’’తిఆది వుత్తం.

భిజ్జనసభావో ఖణాయత్తత్తా. నిక్ఖిపితబ్బసభావో మరణధమ్మత్తా. అయం కాయో ఉస్మాయువిఞ్ఞాణాపగమో ఛడ్డనీయధమ్మో, యస్మిం యం పతిట్ఠితం, తం తస్స సన్తానగతవిప్పయుత్తన్తి కత్వా వత్తబ్బతం అరహతీతి ఆహ ‘‘ఖీణాసవస్స హి అజీరణధమ్మోపి అత్థీ’’తిఆది. తేనాహ భగవా ‘‘ఇమస్మింయేవ బ్యామమత్తే కళేవరే ససఞ్ఞిమ్హి సమనకే లోకఞ్చ పఞ్ఞపేమి లోకసముదయఞ్చ లోకనిరోధఞ్చా’’తిఆది (సం. ని. ౧.౧౦౭; అ. ని. ౪.౪౫). అస్స ఖీణాసవస్స, ‘‘జీరణధమ్మ’’న్తి యథావుత్తం అజీరణధమ్మం ఠపేత్వా జీరణధమ్మం దస్సేన్తో ‘‘తేసంపాయం కాయో భేదనధమ్మో’’తి ఏవమాహ. జరం పత్తస్సేవ హిస్స భేదననిక్ఖిపితబ్బతానియతే అత్థే సుత్తదేసనా పవత్తా. అత్థస్స ఉప్పత్తి అట్ఠుప్పత్తి, సా ఏతస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికో. కిర-సద్దో అనుస్సవత్థో, తేన అనుస్సవాగతోయమత్థో, న అట్ఠకథాగతోతి దీపేతి. తేనాహ ‘‘వదన్తీ’’తి. యేనాయం అత్థో హేతునా అట్ఠుప్పత్తికో, తం దస్సేతుం ‘‘సివికసాలాయం నిసీదిత్వా కథిత’’న్తి వుత్తం. ‘‘విహరతి జేతవనే’’తి నిదానవచనేన యథా న విరుజ్ఝతి, తథా వేదితబ్బం. నను ఇమస్స సుత్తస్స పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపోతి? సచ్చమేతం, సుత్తేకదేసం పన సన్ధాయ అట్ఠుప్పత్తికతావచనం. కేచి పన ‘‘యానం ఆరుహిత్వా రాజా ఆగతో, రఞ్ఞో ఆరోహనీయరథం దస్సేత్వా వుత్త’’న్తిపి వదన్తి.

సరీరే ఫేణపిణ్డసమే కిం వత్తబ్బం? సబ్భి సద్ధిన్తి సాధూహి సహ పవేదయన్తి. న హి కదాచి సాధూనం సాధూహి సహ కత్తబ్బా హోన్తి, తస్మా సీదనసభావానం కిలేసానం భిజ్జనప్పత్తత్తా నిబ్బానం సబ్భీతి వుచ్చతి. పురిమపదస్సాతి ‘‘సతఞ్చ ధమ్మో న జరం ఉపేతీ’’తి పదస్స. కారణం దస్సేన్తో బ్యతిరేకవసేన. సతం ధమ్మో నిబ్బానం కిలేసేహి సంసీదనభిజ్జనసభావో న హోతి, తస్మా తం ఆగమ్మ జరం న ఉపేతి. కిలేసా పన తన్నిమిత్తకా, ఏవమయం వుత్తకారణతో జరం న ఉపేతీతి. తేనాహ ‘‘ఇద’’న్తిఆది. సున్దరాధివచనం వా ఏతం ‘‘సబ్భీ’’తి పదం అపాపతాదీపనతో, సబ్భిధమ్మభూతన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪), న తేన ధమ్మేన సమత్థి కిఞ్చీ’’తి (ఖు. పా. ౬.౪; సు. ని. ౨౨౭) చ.

జరామరణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పియసుత్తవణ్ణనా

౧౧౫. రహసి గతస్సాతి జనసమ్బాధతో అపక్కన్తస్స. నిలీనస్స తేనేవ జనవివేకేన ఏకమన్తం నిసజ్జాయ ఏకీభావేన పటిసల్లీనస్స వియ. తేనాహ ‘‘ఏకీభూతస్సా’’తి. సబ్బఞ్ఞుభాసితం కరోన్తో ఆహ తస్స వచనం ‘‘ఏవమేత’’న్తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్స వచనం తథాపచ్చనుభాసన్తో. అన్తకేనాధిపన్నత్తా ఏవ ఖేత్తవత్థుహిరఞ్ఞసువణ్ణాది మానుసం భవం జహతో. అనుగన్తి అనుగతం, తమేవ అనుగామీతి అత్థో. నిచయన్తి ఉపరూపరి వడ్ఢియా నిచితభూతం. సమ్పరాయికన్తి సమ్పరాయ హితం.

పియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అత్తరక్ఖితసుత్తవణ్ణనా

౧౧౬. పీదహనన్తి సంయమనం. కమ్మపథభేదం అప్పత్తస్సాతి సుపినకాలో వియ పవత్తిమత్తతాయ కమ్మపథవిసేసం అగతస్స. కమ్మస్సాతి అకుసలకమ్మస్స. సంవరన్తి సంవరభావం దస్సేతి, ఇతరస్స పన సంవరభావో పురిమేహి తీహి పదేహి దస్సితోవాతి. ఓత్తప్పమ్పి గహితమేవ తదవినాభావతో. న హి పాపజిగుచ్ఛనం పాపఉత్రాసరహితం, ఉత్రాసో వా పాపజిగుచ్ఛనరహితో అత్థీతి.

అత్తరక్ఖితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అప్పకసుత్తవణ్ణనా

౧౧౭. ఉళారసద్దో సేట్ఠే బహుకే చ దిస్సతీతి ఆహ ‘‘పణీతే చ బహుకే చా’’తి. మానమజ్జనేనాతి మానవసేన మదప్పత్తియా. అతిక్కమన్తి సాధుమరియాదవీతిక్కమలక్ఖణం దోసం. కూటో పాసో.

అప్పకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అడ్డకరణసుత్తవణ్ణనా

౧౧౮. యస్మా కామనిమిత్తం సత్తో సమ్పజానముసా భాసతి, తస్మా కామా తస్స పతిట్ఠా పచ్చయో కారణన్తి ఆహ ‘‘కామహేతూ’’తిఆది. భద్రముఖసీసేన విటటుభం భద్రోపచారేన ఉపచరతీతి అత్థో, వినిచ్ఛయో కరీయతి ఏత్థాతి అడ్డకరణం, వినిచ్ఛయట్ఠానం. ఖిప్పన్తి కూటం, మచ్ఛఖిప్పన్తిపి వట్టతి. ఓడ్డితన్తి ఓడ్డనవసేన ఫలం పాపితం.

అడ్డకరణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. మల్లికాసుత్తవణ్ణనా

౧౧౯. ‘‘కస్మా పుచ్ఛతీ’’తి? పుచ్ఛాకారణం చోదేత్వా సముదయతో పట్ఠాయ దస్సేతుం ‘‘అయం కిర మల్లికా’’తిఆది వుత్తం. మాలారామం గన్త్వాతి అత్తనో పితు మాలారామం రక్ఖణత్థఞ్చేవ అవసేసపుప్ఫగ్గహణత్థఞ్చ గన్త్వా. కాసిగామేతి కాసిరట్ఠస్స గామే. సో కిర గామో మహాకోసలరాజేన అత్తనో ధీతుయా పతిఘరం గచ్ఛన్తియా పుప్ఫమూలత్థాయ దిన్నో, తంనిమిత్తం. భాగినేయ్యేన అజాతసత్తునా. తస్సాతి రఞ్ఞో పసేనదిస్స. సాతి మల్లికా. నివత్తితున్తి తస్సా ధమ్మతాయ నివత్తితుం తస్సా వచనం పటిక్ఖిపితుం. నేవజ్ఝగాతి వత్తమానత్థే అతీతవచనన్తి ఆహ ‘‘నాధిగచ్ఛతీ’’తి. పుథు అత్తాతి తేసం సత్తానం అత్తా.

మల్లికాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. యఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౧౨౦. థూణన్తి యఞ్ఞూపత్థమ్భం. ఉపనీతాని యఞ్ఞం యజితుం ఆరమ్భాయ. ఏత్తావతాతి ‘‘ఇధ, భన్తే…పే… రుదమానా పరికమ్మాని కరోన్తీ’’తి ఏత్తకేన పాఠేన. సన్నిట్ఠానన్తి ‘‘నం ఇత్థిం లభిస్సామి ను ఖో, న ను ఖో లభిస్సామీ’’తి నిచ్ఛయం అవిన్దన్తో న ఞాయన్తో. ఫేణుద్దేహకన్తి యథా యత్థ కుథితే ఫేణం ఉద్దేహతి న ఉపధీయతి, ఏవం అనేకవారం ఫేణం ఉట్ఠాపేత్వా. తం దివసన్తి తస్మిం రఞ్ఞా నిద్దం అలభిత్వా దుక్ఖసేయ్యదివసే. ఆలోకం ఓలోకేత్వాతి లోహకుమ్భిముఖవట్టిసీసే పత్తే తత్థ మహన్తం ఆలోకం ఓలోకేత్వా. అత్తానో వచనం రఞ్ఞో పవత్తిఞాపనత్థం. మహాసద్దో ఉదపాది ‘‘ఏవరూపం యఞ్ఞం రాజా కారాపేతీ’’తి. వత్తుకామో అహోసి, వత్తుఞ్చ పన అవిసహన్తో ‘‘స’’ ఇతి వత్వా లోహకుమ్భియం నిముగ్గో. ఇమం గాథం వత్తుకామో అహోసీతి అయం పనేత్థ సమ్బన్ధో. ఏస నయో సేసపదద్వయేపి. ధమ్మభేరిం చరాపేసుం ‘‘కోచి కఞ్చి పాణం మా హనతూ’’తి. సో ఇత్థిసామికో పురిసో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి అత్తనో ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా సత్తు చ దేసనావిలాససమ్పత్తియా, రాజా పన మహాబోధినిరుజ్ఝనసభావత్తా కిఞ్చి విసేసం నాధిగచ్ఛి.

సఙ్గహవత్థూనీతి లోకస్స సఙ్గహకారణాని. నిప్ఫన్నసస్సతో నవభాగే కస్సకస్స దత్వా రఞ్ఞం ఏకభాగగ్గహణం దసమభాగగ్గహణం. ఏవం కస్సకా హట్ఠతుట్ఠా సస్సాని సమ్పాదేన్తీతి ఆహ ‘‘సస్ససమ్పాదనే మేధావితాతి అత్థో’’తి. తతో ఓరభాగే కిర ఛభాగగ్గహణం జాతం. ఛమాసికన్తి ఛన్నం ఛన్నం మాసానం పహోనకం. పాసేతీతి పాసగతే వియ కరోతి. వాచాయ పియస్స పియకరస్స కమ్మం వాచాపేయ్యం. సబ్బసో రట్ఠస్స ఇద్ధాదిభావతో ఖేమం. నిరబ్బుదం చోరియాభావతో. ఇదఞ్హి రట్ఠం అచోరియం నిరగ్గళన్తి వుచ్చతి అపారుతఘరభావతో.

ఉద్ధంమూలకం కత్వాతి ఉమ్మూలం కత్వా. ద్వీహి పరియఞ్ఞేహీతి మహాయఞ్ఞస్స పుబ్బభాగే పచ్ఛా చ పవత్తేతబ్బేహి ద్వీహి పరివారయఞ్ఞేహి. సత్తవీసతి…పే… నస్సాతి సత్తవీసాధికానం తిణ్ణం పసుసతానం ద్వావీసతియా అస్సాదీహి చ సట్ఠిఅధికద్విసతఆరఞ్ఞకపసూహి చ సద్ధిం సమ్పిణ్డితానం పన నవాధికఛసతపసూనం మారణేన భేరవస్స పాపభీరుకానం భయావహస్స. తథా హి వదన్తి –

‘‘ఛసతాని నియుజ్జన్తి, పసూనం మజ్ఝిమే హని,

అస్సమేధస్స యఞ్ఞస్స, అధికాని నవాపి చా’’తి.

సమ్మన్తి యుగచ్ఛిద్దే పక్ఖిపితబ్బదణ్డకం. పాసేన్తీతి ఖిపన్తి. సంహారిమేహీతి సకటేహి వహితబ్బేహి యూపేహి. పుబ్బే కిర ఏకో రాజా సమ్మాపాసం యజన్తో సరస్సతినదీతీరే పథవియా వివరే దిన్నే నిముగ్గోయేవ అహోసి. అన్ధబాలబ్రాహ్మణా గతానుగతిగతా ‘‘అయం తస్స సగ్గగమనమగ్గో’’తి సఞ్ఞాయ తత్థ సమ్మాపాసయఞ్ఞం పట్ఠపేన్తి. తేన వుత్తం ‘‘నిముగ్గోకాసతో పభుతీ’’తి. అయూపో అప్పకదివసో యాగో, సయూపో బహుదివసం సాధేయ్యో సత్రయాగో. మన్తపదాభిసఙ్ఖతానం సప్పిమధూనం వాజమితి సమఞ్ఞా, హిరఞ్ఞసువణ్ణగోమహిం సాదిసత్తరసకదక్ఖిణస్స. సారగబ్భకోట్ఠాగారాదీసు నత్థేత్థ అగ్గళన్తి నిరగ్గళో. తత్థ కిర యఞ్ఞే అత్తనో సాపతేయ్యం అనవసేసతో అనిగూహిత్వా నియ్యాతీయతి. మహారమ్భాతి బహుపసుఘాతకమ్మా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘వివిధా యత్థ హఞ్ఞరే’’తి వక్ఖమానత్తా ‘‘మహాకిచ్చా’’తి అత్థో వుత్తో, ఇధ ‘‘మహారమ్భాతి పపఞ్చవసేన అజేళకా’’తిఆది వుత్తన్తి ‘‘బహుపసుఘాతకమ్మా’’తి అత్థో వుత్తో. నిరారమ్భాతి ఏత్థాపి వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. అనుగతం కులన్తి అనుకులం, కులానుగతన్తి అత్థో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘యం నిచ్చభత్తాది…పే… అత్థో’’తి.

యఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. బన్ధనసుత్తవణ్ణనా

౧౨౧. ఇదన్తి ‘‘ఇధ, భన్తే’’తిఆదికం వచనం. తే భిక్ఖూ ఆరోచేసున్తి సమ్బన్ధో. తేసూతి తేసు రఞ్ఞా బన్ధాపితమనుస్సేసు. సుకతకారణన్తి సుకారణకిరియం ఆరోచేసుం, న కేవలం తేసం మనుస్సానం బన్ధాపితభావం. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘రఞ్ఞో కిరా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠవఙ్కోతి అట్ఠంసో. అన్తోఘరచారినోతి అన్తేపురవాసినో.

ఉక్కట్ఠేతి యుద్ధే. మన్తీసూతి గుత్తమన్తీసు. అకుతూహలన్తి సఞ్ఞతం. పియన్తి పియాయితబ్బం. అన్నపానమ్హి మధురే అభుత్తే ఉప్పన్నే. అత్థేతి అత్థే కిచ్చే జాతే థిరన్తి న కథేన్తి కాయబలమత్తేన అపనేతుం సక్కుణేయ్యత్తా. సుట్ఠు రత్తరత్తాతి అతివియ రత్తా ఏవ హుత్వా రత్తా. సారత్తేనాతి సారభావేన సారభావసఞ్ఞాయ. ఓహారినన్తి హేట్ఠా హరణసీలన్తి ఆహ ‘‘చతూసు అపాయేసు ఆకడ్ఢనక’’న్తి. సిథిలన్తి సిథిలాకారం, న పన సిథిలం. తేనాహ భగవా ‘‘దుప్పముఞ్చ’’న్తి.

బన్ధనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియవగ్గో

౧. సత్తజటిలసుత్తవణ్ణనా

౧౨౨. పుబ్బారామసఙ్ఖాతేతి సావత్థినగరస్స పుబ్బదిసాయ కతత్తా పుబ్బారామేతి సఙ్ఖం గతే. తత్రాతి ‘‘మిగారమాతుయా పాసాదే’’తి తస్మిం సంఖిత్తవచనే. అయం ఇదాని వుచ్చమానా అనుపుబ్బికథా ఆదితో పట్ఠాయ అనుక్కమకథా. పత్థనం అకాసి తస్స భగవతో అగ్గుపట్ఠాయికం ఏకం ఉపాసికం దిస్వా తం ఠానన్తరం ఆకఙ్ఖన్తీ. మేణ్డకపుత్తస్సాతి మేణ్డకసేట్ఠిపుత్తస్స. మాతిట్ఠానే ఠపేసి తస్సా ఉపకారం గరుభావఞ్చ దిస్వా. తాయ కారితే పాసాదేతి తాయ మహాఉపాసికాయ మహాలతాపసాధనం విస్సజ్జేత్వా నవహి కోటీహి కరీసమత్తే భూమిభాగే కారితే సహస్సగబ్భపటిమణ్డితే పాసాదే.

పరూళ్హకచ్ఛాతి పరూళ్హకచ్ఛలోమా. కమణ్డలుఘటికాదిం పబ్బజితపరిక్ఖారం. నగ్గభోగ్గనిస్సిరికానన్తి నగ్గానఞ్చేవ భోగ్గానఞ్చ నిస్సిరికానఞ్చ. తే హి అనివత్థవత్థతాయ నగ్గా చేవ, అచేలకవతాదినా భోగ్గసరీరతాయ భోగ్గా, సోభారహితతాయ నిస్సిరికా చ. అత్తనా దిట్ఠసుతం పటిచ్ఛాదేత్వా న కథేయ్యున్తి అకారణమేతం తేసం రఞ్ఞా పయుత్తచరపురిసభావతో. ఏవం కతే పన తే ‘‘అఞ్ఞేపి పబ్బజితా అత్థీతి అయం జానాతీ’’తి మఞ్ఞేయ్యున్తి కోహఞ్ఞచిత్తో ఏవం అకాసీతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. తథా హి తేనత్థేన అపరితోసమానో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ.

కాసికచన్దనన్తి ఉజ్జలచన్దనం. తం కిర వణ్ణవసేన సముజ్జలం హోతి పభస్సరం, తదత్థమేవ నం సణ్హతరం కరోన్తి. తేనాహ ‘‘కాసికచన్దనన్తి సణ్హచన్దన’’న్తి. వణ్ణగన్ధత్థాయాతి వణ్ణసోభత్థఞ్చేవ సుగన్ధభావత్థఞ్చ. వణ్ణగన్ధత్థాయాతి ఛవిరాగకరణత్థఞ్చేవ సుగన్ధత్థాయ చ. ‘‘గిహినా’’తిఆదీహి పదేహి ఏవం పమాదవిహారినా తయా అరహన్తో దువిఞ్ఞేయ్యాతి దస్సేతి.

సంవాసో నామ ఇధ కాలేన ఉపసఙ్కమనన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఉపసఙ్కమన్తేనా’’తి ఆహ. కాయవాచాహి అసంయతేనపి సంయతాకారో, అసంవుతిన్ద్రియేనపి సంవుతిన్ద్రియాకారో. పరిగ్గహేస్సామీతి వీమంసిస్సామి ‘‘పరిసుద్ధం ను ఖో, నో’’తి. సప్పఞ్ఞేనాతి సీలపరిగ్గణ్హనపఞ్ఞాయ సప్పఞ్ఞేన. జానితుం న సక్కోతి సభావస్స సతో సీలస్స అనుపధారణతో.

కథనేనాతి అపరాపరం కథనేన. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ఏకచ్చస్స హీ’’తిఆది. అరియవోహారోతి దిట్ఠాదిలక్ఖణేన వోహరితో ‘‘దిట్ఠం అదిట్ఠ’’న్తిఆదినా పవుత్తసద్దవోహారో. తస్స పన కారణమేవ గణ్హన్తో ‘‘ఏత్థ చేతనా’’తి ఆహ. ఏస నయో అనరియవోహారేపి. పరమత్థతో హి సచ్చవాచాదయో ముసావాదాదయో చేతనాలక్ఖణాతి. పఞ్ఞత్తివోహారో తథా తథా వోహరితబ్బతో ఏవమాహ ‘‘సంవోహారేన ఖో, మహారాజ, సోచేయ్యం వేదితబ్బ’’న్తి.

ఞాణథామోతి ఞాణగుణబలం, యేన ఠానుప్పత్తికపటిభానాదినా అచ్చాయికకిచ్చకరణీయాని నిట్ఠాపేతి. సంకథాయాతి అత్థవీమంసనవసేన పవత్తాయ సమ్మాకథాయ. ఉప్పిలవతి లహుకభావతో. హేట్ఠాచరకాతి అవచరకా. యే అనుపవిసిత్వా పరేసం రహస్సవీమంసనవసేన పవత్తా, తేసు ఓచరకవోహారోతి వుత్తం ‘‘చరా హీ’’తిఆది.

వణ్ణసణ్ఠానేనాతి వణ్ణేన వా సణ్ఠానేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా సణ్ఠానసమ్పత్తియా వా. సుజానో పేసలో విస్ససేతి యోజనా. లహుకదస్సనేనాతి పరిత్తదస్సనేన విజ్జుకేన వియ. పరిక్ఖారభణ్డకేనాతి పబ్బజితపరిక్ఖారభూతేన భణ్డకేన. లోహడ్ఢమాసోతి లోహమయో ఉపడ్ఢగ్ఘనకమాసో.

సత్తజటిలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పఞ్చరాజసుత్తవణ్ణనా

౧౨౩. రూపాతి రూపసఙ్ఖాతా కామగుణా. తే పన నీలాదివసేన అనేకభేదభిన్నాపి రూపాయతనత్తా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యతం నాతివత్తన్తీతి ఆహ ‘‘నీలపీతాదిభేదం రూపారమ్మణ’’న్తి. తో-సద్దోపి దా-సద్దో వియ కాలత్థో హోతీతి ఆహ ‘‘యతోతి యదా’’తి. మనం ఆపయతి వడ్ఢేతీతి మనాపం, మనోరమం. మనాపనిప్ఫత్తితన్తి తస్స పుగ్గలస్స మనసా పియాయితం, తస్స అగ్గభావేన పరియన్తం పరమం కోటిం కత్వా పవత్తితన్తి అత్థో. పుగ్గలమనాపన్తి ఆరమ్మణసభావం అచిన్తేత్వా పుగ్గలస్స వసేన మనాపభావేనేవ ఇట్ఠతాయ ఇట్ఠన్తి. సమ్ముతీతి సమఞ్ఞా. పుగ్గలమనాపం నామ సఞ్ఞావిపల్లాసవసేన విపరీతమ్పి గణ్హాతి ఇతరసభావతోతి ఆహ ‘‘యం ఏకస్స…పే… ఇట్ఠం కన్త’’న్తి. ఇదాని తం జివ్హావిఞ్ఞేయ్యవసేన యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘పచ్చన్తవాసీన’’న్తిఆదిమాహ. ఇదం పుగ్గలమనాపన్తి ఇదం యథావుత్తం జివ్హావిఞ్ఞేయ్యం వియ అఞ్ఞమ్పి ఏవంజాతికం తేన తేన పుగ్గలేన మనాపన్తి గహేతబ్బారమ్మణం పుగ్గలమనాపం నామ.

లోకే పటివిభత్తం నత్థి, విభజిత్వా దస్సనేన లోకేన మధురజాతేనపి పటివిభత్తం కత్వా గహేతుం న సక్కుణేయ్యాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘విభజిత్వా పన దస్సేతబ్బ’’న్తి. దిబ్బకప్పమ్పీతి దేవలోకపరియాపన్నసదిసమ్పి అమనాపం ఉపట్ఠాతి ఉళారపణీతారమ్మణపరిచయతో. మజ్ఝిమానం పన…పే… విభజితబ్బం తేసం మనాపస్స మనాపతో, అమనాపస్స అమనాపతో ఉపట్ఠానతో. తత్థపి ఇట్ఠానిట్ఠపరిచ్ఛేదో నిప్పరియాయతో ఏవం వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తఞ్చ పనేత’’న్తిఆది. తఞ్చ పనేతం ఇట్ఠానిట్ఠభూతం ఆరమ్మణం కామావచరజవనేసు అకుసలస్స వసేన యేభుయ్యేన పవత్తతీతి కత్వా తత్థ ‘‘రజ్జతి దుస్సతీ’’తి అకుసలస్సేవ పవత్తి దస్సితా. సేసకామావచరస్సపి వసేన పవత్తి లబ్భతేవ. తథా హి తం అప్పటికూలేపి పటికూలాకారతో, పటికూలేపి అప్పటికూలాకారతో పవత్తతీతి. విపాకచిత్తం ఇట్ఠానిట్ఠం పరిచ్ఛిన్దతి, న సక్కా విపాకం వఞ్చేతున్తి. కుసలకమ్మం హి ఏకన్తతో ఇట్ఠమేవ, అకుసలకమ్మఞ్చ అనిట్ఠమేవ, తస్మా తత్థ ఉప్పజ్జమానం విపాకచిత్తం యథాసభావతో పవత్తతీతి.

యం పన సమ్మోహవినోదనియం ‘‘కుసలకమ్మజం అనిట్ఠం నామ నత్థీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, తం పన నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. తేన సోభనం అకుసలకమ్మజమ్పి ఏకచ్చానం సత్తానం ఇట్ఠన్తి అనుఞ్ఞాతం సియా. కుసలకమ్మజం పన సబ్బేసం ఇట్ఠమేవాతి వదన్తి. తిరచ్ఛానగతానం కేసఞ్చి మనుస్సరూపం అమనాపం, యతో తే దిస్వావ పలాయన్తి. మనుస్సా చ దేవతానం రూపం దిస్వా భాయన్తి, తేసమ్పి విపాకవిఞ్ఞాణం తం రూపం ఆరబ్భ కుసలవిపాకమేవ ఉప్పజ్జతి, తాదిసస్స పన పుఞ్ఞస్స అభావా న తేసం తత్థ అభిరతి హోతీతి దట్ఠబ్బం. కుసలకమ్మజస్స పన అనిట్ఠస్స అభావో వియ అకుసలకమ్మజస్స సోభనస్స ఇట్ఠస్స అభావో వత్తబ్బో. హత్థిఆదీనమ్పి హి అకుసలకమ్మజం మనుస్సానం అకుసలవిపాకస్సేవ ఆరమ్మణం, కుసలకమ్మజం పన పవత్తే సముట్ఠితం కుసలవిపాకస్స, ఇట్ఠారమ్మణేన వోమిస్సకత్తా అప్పకం అకుసలకమ్మజం బహులం అకుసలవిపాకుప్పత్తియా కారణం న భవిస్సతీతి సక్కా వత్తుం. ఇదాని తమేవ విపాకవసేన ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణవవత్థానం విభావేతుం ‘‘కిఞ్చాపి హీ’’తిఆది వుత్తం. తయిదం సమ్ముతిమనాపసంవిభాగత్థం వుత్తం, ఇధ పన న తథా విభత్తన్తి ఆహ ‘‘భగవా పనా’’తిఆది.

సో ఉపాసకో చన్దనఙ్గలగామే జాతత్తా ‘‘చన్దనఙ్గలికో’’తి పఞ్ఞాయతి, ‘‘చన్దనవిలాసో’’తి కేచి. తస్స ఉపాసకస్స పటిభానం ఉదపాదీతి యోజనా. తే రాజానో హతప్పభే హతసోభే దిస్వాతి సమ్బన్ధో. ఉదకాభిసిత్తేతి ఉదకేన అభిసిఞ్చితే. అఙ్గారే వియాతి అఙ్గారక్ఖణే వియ.

కాలస్సేవాతి పగేవ. అవిగతగన్ధం తఙ్ఖణవికసితతాయ. ఈదిసం వచనన్తి ‘‘అచ్ఛాదేసీ’’తి ఏవరూపం వచనన్తి.

పఞ్చరాజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. దోణపాకసుత్తవణ్ణనా

౧౨౪. ‘‘దోణపాకకుర’’న్తి ఏత్థ విభత్తిలోపం కత్వా నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘దోణపాకం కుర’’న్తి. దోణస్సాతి చతున్నం ఆళ్హకానం, సోళసనాళీనన్తి అత్థో. తదుపియన్తి తదనురూపం, తస్స వుత్తపరిమాణస్స అనుచ్ఛవికన్తి అత్థో. పుబ్బేతి తందివసతో పురిమతరదివసేసు. బలవాతి మహా. భత్తపరిళాహోతి భత్తసమ్మదహేతుకో. అస్స రఞ్ఞో ఉభోసు పస్సేసు గహితతాలవణ్టా బీజన్తి యమకతాలవణ్టేహి. ఫాసువిహారన్తి భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ లద్ధబ్బసుఖవిహారం. భోజనమత్తఞ్ఞూ హి సుఖవిహారో హోతి. తేనాహ ‘‘తనుకస్స భవన్తి వేదనా, సణికం జీరతి ఆయు పాలయ’’న్తి.

తనుకస్సాతి తనుకా అస్స పుగ్గలస్స, భుత్తపచ్చయా విసభాగవేదనా న హోన్తీతి అత్థో. సణికన్తి మన్దం ముదుకం, అపరిస్సయమేవాతి అత్థో. జీరతీతి పరిభుత్తాహారో పచ్చతి. ఆయుపాలయన్తి నిరోధో అవేదనో జీవితం రక్ఖన్తో. అథ వా సణికం జీరతీతి సో భోజనే మత్తఞ్ఞూ పుగ్గలో పరిమితాహారతాయ సణికం చిరేన జీరతి జరం పాపుణాతి జీవితం పాలేన్తో.

పరియాపుణిత్వాతి ఏత్థ యథా సబ్బం సో పరియాపుణి, తతో పరఞ్చ యథా పటిపజ్జి, తం దస్సేతుం ‘‘రఞ్ఞా సద్ధి’’న్తిఆది వుత్తం. తావతకే తణ్డులే హారేయ్యాసి తదుపియఞ్చ బ్యఞ్జనన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.

పురిసభాగో ఏసాతి మజ్ఝిమేన పురిసేన భుఞ్జితబ్బభాగో ఏసో, యదిదం నాళికోదనమత్తం. సల్లిఖితసరీరతాతి భమం ఆరోపేత్వా ఉల్లిఖితస్స వియ సబ్బపరిళాహవూపసమస్స పుథులతాపగతసరీరస్స. సీలం సమ్పరాయికత్థోతి వుత్తం, కుతో పనేత్థ సీలన్తి ఆహ ‘‘భోజనే’’తిఆది. సీలఙ్గం నామ హోతీతి చతుపారిసుద్ధిసీలస్స అవయవో ఏకో భాగో హోతి.

దోణపాకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పఠమసఙ్గామసుత్తవణ్ణనా

౧౨౫. వేదేన ఞాణేన ఈహతి ఇరియతీతి వేదేహీ, కోసలరాజభగినీ అజాతసత్తునో మాతా, సా కిర సమ్పజఞ్ఞజాతికా. తేనాహ ‘‘పణ్డితాధివచన’’న్తి, చత్తారి అఙ్గాని ఏతిస్సన్తి చతురఙ్గినీ. ద్విన్నం రజ్జానన్తి కాసికరజ్జమగధరజ్జానం అన్తరే, సో పన గామో కాసికరజ్జో.

పాపాతి లామకా నిహీనాచారా. మేజ్జతి సినియ్హతీతి మేత్తి, సా ఏతేసు అత్థీతి మిత్తా. సహ అయన్తి పవత్తన్తీతి సహాయా. సమ్పవఙ్కన్తి సుట్ఠు ఓనతం. జయకారణం దిస్వా ఆహ, తథా హి ‘‘అజ్జ ఇమం రత్తిం దుక్ఖం సేతీ’’తి కాలపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తం. వేరిఘాతో నామ వేరిపుగ్గలే సతీతి ఆహ ‘‘వేరిపుగ్గలం లభతీ’’తి.

పఠమసఙ్గామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియసఙ్గామసుత్తవణ్ణనా

౧౨౬. సుణాథాతి ‘‘వత్వా’’తి వచనసేసో. ఉపకప్పతీతి సమ్భవతి. సయ్హం హోతీతి కాతుం సక్కా హోతి. ‘‘యదా చఞ్ఞే’’తి చ-కారో నిపాతమత్తన్తి ఆహ ‘‘యదా అఞ్ఞే’’తి. విలుమ్పన్తీతి వినాసం అచ్ఛిన్దనం కరోన్తి. విలుమ్పీయతీతి విలుత్తపరసన్తకస్స అసకత్తా పుగ్గలో దిట్ఠధమ్మికం కమ్మఫలం పటిసంవేదేన్తో వియ సయమ్పి పరేన విలుమ్పీయతి, ధనజానిం పాపుణాతి. ‘‘కారణ’’న్తి హి మఞ్ఞతీతి పాపకిరియం అత్తనో హితావహం కారణం కత్వా మఞ్ఞతి. జయన్తో పుగ్గలో ‘‘ఇదం నామ జినామీ’’తి మఞ్ఞమానో సయమ్పి తతో పరాజయం పాపుణాతి. ఘట్టేతారన్తి పాపకమ్మవిపాకం. కమ్మవివట్టేనాతి కమ్మస్స వివట్టనేన, పచ్చయలాభేన లద్ధావసరేన వివట్టేత్వా విగమితేన కమ్మేనాతి అత్థో.

దుతియసఙ్గామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. మల్లికాసుత్తవణ్ణనా

౧౨౭. ఏకచ్చాతి పణ్డితా సపఞ్ఞా. సేయ్యాతి వరా. గాథాసుఖత్థం ససురసద్దలోపం కత్వా ‘‘సస్సుదేవా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సస్సుససురదేవతా’’తి. దిసాజేట్ఠకాతి చతూసుపి దిసాసు జేట్ఠకసీసేన హి లోకం వదతి. తాదిసాయాతి తథారూపాయ మేధావితాదిగుణవుత్తియా. సుభరియాయాతి సుఖేత్తభూతాయ సున్దరిత్థియాతి అత్థో.

మల్లికాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అప్పమాదసుత్తవణ్ణనా

౧౨౮. సమధిగ్గయ్హాతి సమ్మా అతివియ గహేత్వా, ఞాయేన విసేసతో గణ్హిత్వా. కారాపకఅప్పమాదోతి తిణ్ణం పుఞ్ఞకిరియవత్థూనం పవత్తకఅప్పమాదో. సమవధానన్తి సమవరోధం అన్తోగధం. ఉపక్ఖేపన్తి బహి అహుత్వా పక్ఖిపితబ్బతం. సేసపదజాతాని వియ అవ…పే… ధమ్మా సప్పదేసత్తా. అప్పమాదే సమోధానం గచ్ఛన్తి తస్స నిప్పదేసత్తా. అగ్గం సేట్ఠం మహన్తం సేసధమ్మానం అప్పమాదో. పటిలాభకట్ఠేనాతి అధిగమహేతుతాయ. లోకియోపి సమానోతి కామావచరోపి సమానో. మహగ్గతానుత్తరానం పుబ్బభాగే పవత్తఅప్పమాదో హి ఇధాధిప్పేతో.

పసంసన్తి పణ్డితాతి యోజనా. అప్పమాదస్స పాసంసభావే ఏకన్తతో కత్తబ్బతాయ పన ‘‘ఏతానీ’’తిఆదినా కారణం ఆహ. ఇమిస్సా యోజనాయ ‘‘పుఞ్ఞకిరియాసూ’’తి పదస్స ‘‘అప్పమత్తో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. యస్మా పణ్డితా అప్పమాదం పసంసన్తి, యస్మా చ పుఞ్ఞకిరియాసు అప్పమత్తో ఉభో అత్థే అధిగ్గణ్హాతి, తస్మా ఆయుఆదీని పత్థయన్తేన అప్పమాదోవ కాతబ్బోతి. దుతియయోజనాయ పన పణ్డితా అప్పమాదం పసంసన్తి. కత్థ? పుఞ్ఞకిరియాసు. కస్మాతి చే? అప్పమత్తోతిఆది. తేనాహ ‘‘యస్మా…పే… అత్థో’’తి. అత్థపటిలాభాతి దిట్ఠధమ్మికాదిహితపటిలాభా.

అప్పమాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. కల్యాణమిత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౨౯. సీలాదిగుణసమన్నాగతో కల్యాణో భద్దకో మిత్తో ఏతస్సాతి కల్యాణమిత్తో, తస్స ధమ్మో కల్యాణమిత్తస్సేవ స్వాఖాతో నామ హోతి సుత్వా కత్తబ్బకిచ్చస్స సాధనతో. తేనాహ ‘‘అత్థం పూరేతీ’’తి. ఇతరస్సాతి పాపమిత్తస్స. తేనాతి అత్థపూరణేన. ఏతన్తి ‘‘సో చ ఖో కల్యాణమిత్తస్సా’’తి ఏతం వచనం. దేసనాధమ్మోతి పరియత్తిధమ్మో. సో హి కల్యాణమిత్తతో పచ్చక్ఖతో లద్ధబ్బో, ఇతరే తదుపనిస్సయా పచ్చత్తపురిసకారేహి, తేన లద్ధబ్బో కల్యాణమిత్తోతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. సావకబోధిసత్తవసేన హేసా దేసనా ఆగతా. న హి సేసబోధిసత్తానం పరోపదేసేన పయోజనం అత్థి.

ఉపడ్ఢం కల్యాణమిత్తతోతి బ్రహ్మచరియం చరన్తస్స ఉపడ్ఢగుణో కల్యాణమిత్తతో లద్ధబ్బో. ఉపడ్ఢం పచ్చత్తపురిసకారతోతి ఇతరం ఉపడ్ఢం ఞాణం పటిపజ్జన్తస్స అత్తనో పురిసకారతో. లోకేపి పాకటోయమత్థో ‘‘ఆచరియతో ఉపడ్ఢం, పచ్చత్తపురిసకారతో ఉపడ్ఢం లద్ధబ్బా తేవిజ్జతా’’తి, తస్మా థేరో తథా చిన్తేసి. నిప్పదేసన్తి అనవసేసతో. తతోతి కల్యాణమిత్తతో. ఉపడ్ఢం ఆగచ్ఛతీతి ఉపడ్ఢగుణో పటిపజ్జన్తం ఉపగచ్ఛతి. బహూహి పురిసేహి. వినిబ్భోగో వివేచనం నత్థి ఏకజ్ఝం అత్థస్స వివేచేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. ఏసాతి పరతోఘోసపచ్చత్తపురిసకారతో చ సిజ్ఝమానో అత్థో. ఏత్తకన్తి ఏత్తకో భాగో. యది న సక్కా లద్ధుం, అథ కస్మా ఉపడ్ఢన్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కల్యాణమిత్తతాయా’’తిఆది. సమ్మాదిట్ఠిఆదీసు న సక్కా లద్ధుం. అసక్కుణేయ్యే సకలమ్పి న సమ్భవతి పరతోఘోసమత్తేన తేసం అసిజ్ఝనతో, పధానహేతుభావదీపనత్థం పన ‘‘సకలమేవా’’తి వుత్తం. పుబ్బభాగపటిలాభఙ్గన్తి పుబ్బభాగే పటిలద్ధబ్బకారణం కల్యాణమిత్తస్స ఉపదేసేన వినా తేన ఉత్తరి విసేసతో అలద్ధబ్బతో. అత్థతోతి పరమత్థతో. ‘‘కల్యాణమిత్తం…పే… చత్తారో ఖన్ధా’’తి వత్వా సుత్వాతి అత్థో. తే పన సీలాదయో సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నాతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతిపి వదన్తియేవా’’తి.

మాహేవన్తి మా అహ ఏవన్తి ఛేదో, అహాతి నిపాతమత్తం, మాతి పటిసేధే నిపాతో. తేనాహ ‘‘మా ఏవం అభణీ’’తి. ‘‘మాహేవం ఆనన్దా’’తి వదతో భగవతో ఇమస్మిం ఠానే తాదిసస్స నామ తే, ఆనన్ద, కల్యాణమిత్తగుణే సేవతో వత్తుం యుత్తం అయాథావతోతి ధమ్మభణ్డాగారికస్స యథాభూతగుణకిత్తనముఖేన పటిక్ఖేపో యుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘బహుస్సుతో’’తిఆదిమాహ. ఇదన్తి ఇదం వచనం భగవా ఆహాతి సమ్బన్ధో. సకలమేవ హీతి ఏత్థ హి-సద్దో హేతుఅత్థో. తేన ‘‘మాహేవ’’న్తి తస్స పటిక్ఖేపస్స కారణం జోతితం, న సరూపతో వుత్తం. ‘‘కల్యాణమిత్తస్సేత’’న్తిఆదినా పన తం సరూపతో దస్సితన్తి ఆహ ‘‘ఇదాని…పే… ఆదిమాహా’’తి. పాటికఙ్ఖితబ్బన్తి ఇచ్ఛనట్ఠేన పాటికఙ్ఖితబ్బం, న పటికఙ్ఖానిమిత్తేనాతి ఆహ ‘‘అవస్సంభావీతి అత్థో’’తి.

ఇధాతి అన్తోగధావధారణపదం, ఇధేవాతి అత్థో. ఇమస్మింయేవ హి సాసనే అరియమగ్గభావనా, న అఞ్ఞత్థ. ఆదిపదానంయేవాతి తస్మిం తస్మిం వాక్యే ఆదితో ఏవ వుత్తసమ్మాదిట్ఠిఆదిపదానంయేవ. సమ్మాదస్సనలక్ఖణాతి చతున్నం అరియసచ్చానం పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన సమ్మదేవ దస్సనసభావా. సమ్మాఅభిరోపనలక్ఖణోతి నిబ్బానసఙ్ఖాతే ఆరమ్మణే సమ్పయుత్తధమ్మే సమ్మదేవ ఆరోపనసభావో. సమ్మాపరిగ్గహణలక్ఖణాతి ముసావాదాదీనం విసంవాదనాదికిచ్చతాయ లూఖానం అపరిగ్గాహకానం పటిపక్ఖభావతో పరిగ్గాహకసభావా సమ్మావాచా సినిద్ధభావేన సమ్పయుత్తధమ్మే సమ్మావాచాపచ్చయం సుభాసితసోతారఞ్చ పుగ్గలం పరిగ్గణ్హాతీతి సమ్మాపరిగ్గహణలక్ఖణా. యథా కాయికకిరియా కిఞ్చి కత్తబ్బం సముట్ఠాపేతి, సయఞ్చ సముట్ఠహనం ఘటనం హోతి, తథా సమ్మాకమ్మన్త సఙ్ఖాతా విరతిపీతి సముట్ఠాపనలక్ఖణా దట్ఠబ్బా, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా ఉక్ఖిపనం సముట్ఠాపనం కాయికకిరియాయ భారుక్ఖిపనం వియ. జీవమానస్స సత్తస్స, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా, జీవితప్పవత్తియా ఆజీవస్సేవ వా సుద్ధి వోదానం. యథా ఉప్పన్నుప్పన్నానం వజ్జానం ధమ్మేన పహానానుప్పాదఅత్థలాభాదిపరివుడ్ఢి హోతి, ఏవం సమ్పయుత్తానం పగ్గహణసభావోతి సమ్మాపగ్గహలక్ఖణో సమ్మావాయామో. కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు సుభసుఖనిచ్చఅత్తగాహానఞ్చ విధమనవసేన సమ్మాపతిట్ఠానసభావాతి సమ్మాఉపట్ఠానలక్ఖణా సమ్మాసతి. సమ్పయుత్తధమ్మానం సమ్మా సమాదహనం ఏకగ్గతాకరణం సభావో ఏతస్సాతి సమ్మాసమాధానలక్ఖణో సమ్మాసమాధి. తీణి కిచ్చాని హోన్తి పటిపక్ఖధమ్మేసు, ఆరమ్మణధమ్మేసు, సమ్పయుత్తధమ్మేసు చ ఏకస్మింయేవ ఖణే పవత్తివిసేసభూతాని. ఇదాని తాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘సేయ్యథిద’’న్తిఆది వుత్తం. సద్ధిన్తి ఇమినా ‘‘అఞ్ఞేహీ’’తి వుత్తకిలేసా మిచ్ఛాదిట్ఠియా సహ ఏకట్ఠా వా అనేకట్ఠా వాతి దస్సేతి. పజహతి పహాయ నం పటివిజ్ఝతి. నిరోధన్తి నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతి సచ్ఛికిరియాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి.

న కేవలం మగ్గధమ్మా వుత్తనయేనేవ, అథ ఖో అపరేనపి నయేన వేదితబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. నానాఖణా పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో. నానారమ్మణా అనిచ్చానుపస్సనాదిభావతో. ఏకక్ఖణా సకిదేవ ఉప్పజ్జనతో. ఏకారమ్మణా నిబ్బానవిసయత్తా. చత్తారి నామాని లభతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన పవత్తియా. తీణి నామాని లభతి కామసఙ్కప్పాదీనం పహానవసేన పవత్తియా. పటిపక్ఖపహానవసేన హిస్స నామత్తయలాభో. ఏస నయో సేసేసుపి. విరతియోపి హోన్తి చేతనాయోపి పుబ్బభాగేపి విక్ఖమ్భనవసేన పవత్తనతో. మగ్గక్ఖణే పన విరతియోవ పటిపక్ఖసముచ్ఛిన్దనస్స మగ్గకిచ్చత్తా. న హి చేతనా మగ్గసభావా. సమ్మప్పధానసతిపట్ఠానవసేనాతి చతుబ్బిధసమ్మప్పధానచతుబ్బిధసతిపట్ఠానవసేన చత్తారి నామాని లభతి అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనాదీనం కుసలానఞ్చ వడ్ఢనతో. పుబ్బభాగేపి మగ్గక్ఖణేపీతి యథా పుబ్బభాగే పఠమజ్ఝానాదివసేన నానా. ఏవం మగ్గక్ఖణేపి. న హి ఏకోపి చ మగ్గసమాధి పఠమజ్ఝానసమాధిఆదినామాని లభతి సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం వియ కిచ్చవసేన భేదాభావతో. తేనాహ ‘‘మగ్గక్ఖణేపి సమ్మాసమాధియేవా’’తి.

ఞత్వా ఞాతబ్బాతి సమ్బన్ధో. వుద్ధి నామ వేపుల్లం భియ్యోభావో పునప్పునం ఉప్పాదో ఏవాతి ఆహ ‘‘పునప్పునం జనేతీ’’తి. అభినిబ్బత్తేతీతి అభివడ్ఢం పాపేన్తో నిబ్బత్తేతి. వివిత్తతాతి వివిత్తభావో. సో హి వివేచనీయతో వివిచ్చతి, యం వివిచ్చిత్వా ఠితం, తదుభయమ్పి ఇధ వివిత్తభావసామఞ్ఞేన ‘‘వివిత్తతా’’తి వుత్తం. తేసు పురిమో వివేచనీయతో వివిచ్చమానతాయ వివిచ్చనకిరియాయ సమఙ్గీ ధమ్మసమూహో తాయ ఏవ వివిచ్చనకిరియాయ వసేన వివేకోతి గహితో. ఇతరో సబ్బసో తతో వివిత్తసభావతాయ. తత్థ యస్మిం ధమ్మపుఞ్జే సమ్మాదిట్ఠి పవత్తతి, తం యథావుత్తాయ వివిచ్చమానతాయ వివేకసఙ్ఖాతం నిస్సాయేవ పవత్తతి, ఇతరం పన తంనిన్నతాతంఆరమ్మణతాహీతి వుత్తం ‘‘వివేకం నిస్సితం, వివేకే వా నిస్సిత’’న్తి.

యథా వా వివేకవసేన పవత్తం ఝానం ‘‘వివేకజ’’న్తి వుత్తం, ఏవం వివేకవసేన పవత్తా సమ్మాదిట్ఠి ‘‘వివేకనిస్సితా’’తి దట్ఠబ్బా. నిస్సయో చ విపస్సనామగ్గానం వసేన మగ్గఫలానం వేదితబ్బో. అసతిపి తాసం పుబ్బాపరభావే ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి ఏత్థ పచ్చయానం సముప్పాదనం వియ అభిన్నధమ్మాధారా నిస్సయభావనా సమ్భవన్తి. తస్స తదఙ్గ-సముచ్ఛేదనిస్సరణవివేకనిస్సితతం వత్వా పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితతాయ అవచనం అరియమగ్గభావనాయ వుచ్చమానత్తా. భావితమగ్గస్స హి యే సచ్ఛికాతబ్బా ధమ్మా. తేసం కిచ్చం పటిప్పస్సద్ధివివేకో. అజ్ఝాసయతోతి ‘‘నిబ్బానం సచ్ఛికరిస్సామీ’’తి మహన్తఅజ్ఝాసయతో. యదిపి హి విపస్సనాక్ఖణే సఙ్ఖారారమ్మణం చిత్తం, సఙ్ఖారేసు పన ఆదీనవం సుట్ఠు, దిస్వా తప్పటిపక్ఖే నిబ్బానే నిన్నతాయ అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితో హోతి, ఉణ్హాభిభూతస్స పుగ్గలస్స సీతనిన్నచిత్తతా వియ. కేచి పన ‘‘యథా సభావతో, యథా అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితతా, ఏవం పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితతాపి సియా’’తి వదన్తి. యదగ్గేన హి నిబ్బాననిన్నతా సియా, తదగ్గేన ఫలనిన్నతాపి సియా ‘‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’’న్తి అజ్ఝాసయసమ్పత్తియా భావతో. యస్మా పహానవినయో వియ రాగనిరోధోపి ఇధాధిప్పేతవివేకేన అత్థతో నిబ్బిసిట్ఠో, తస్మా వుత్తం ఏస నయో విరాగనిస్సితాదీసూతి. తేనాహ ‘‘వివేకత్థా ఏవ హి విరాగాదయో’’తి.

వోస్సగ్గసద్దో పరిచ్చాగత్థో పక్ఖన్దనత్థో చాతి వోస్సగ్గస్స దువిధతా వుత్తా. వోస్సజ్జనఞ్హి పహానం, విస్సట్ఠభావేన నిరాసఙ్కపవత్తి చ, తస్మా విపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గవసేన, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదవసేన పటిపక్ఖస్స పహానం వోస్సగ్గో, తథా విపస్సనాక్ఖణే తంనిన్నభావేన, మగ్గక్ఖణే ఆరమ్మణకరణేన విస్సట్ఠసభావతా వోస్సగ్గోతి వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘తత్థ పరిచ్చాగవోస్సగ్గో’’తిఆది. అయం సమ్మాదిట్ఠీతి అయం మిస్సకవసేన వుత్తా సమ్మాదిట్ఠి. యథావుత్తేన పకారేనాతి తదఙ్గప్పహానసముచ్ఛేదప్పహానపకారేన తంనిన్నతదారమ్మణకరణప్పకారేన చ.

పుబ్బే వోస్సగ్గవచనస్సేవ అత్థస్స వుత్తత్తా ఆహ ‘‘సకలేన వచనేనా’’తి. పరిణమన్తం విపస్సనాక్ఖణే, పరిణతం మగ్గక్ఖణే. పరిణామో నామ ఇధ పరిపాకోతి ఆహ ‘‘పరిపచ్చన్తం పరిపక్కఞ్చా’’తి. పరిపాకో చ ఆసేవనలాభేన లద్ధసామత్థియస్స కిలేసే పరిచ్చజితుం నిబ్బానం పక్ఖన్దితుం తిక్ఖవిసదభావో. తేనాహ ‘‘అయ’’న్తిఆది. ఏస నయోతి య్వాయం నయో ‘‘వివేకనిస్సిత’’న్తిఆదినా సమ్మాదిట్ఠియం వుత్తో, సేసేసు సమ్మాసఙ్కప్పాదీసుపి ఏసేవ నయో, ఏవం తత్థ నేతబ్బన్తి అత్థో. పటిచ్చాతి నిస్సాయ. జాతిసభావాతి జాయనసభావా. సకలోతి అనవసేసో, సబ్బోతి అత్థో. న కోచి మగ్గో సావసేసో హుత్వా సమ్భవతి. హేట్ఠిమే మగ్గే ఉప్పన్నే ఉపరిమో ఉప్పన్నో ఏవ నామ అనన్తరాయేన ఉప్పజ్జనతో. వవస్సగ్గత్థేతి వచసాయత్థే. వణ్ణయన్తీతి గుణవణ్ణనవసేన విత్థారేన్తి.

కల్యాణమిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పఠమఅపుత్తకసుత్తవణ్ణనా

౧౩౦. దివ-సద్దో దివా-సద్దో వియ దివసపరియాయో, తస్మా విసేసనభావేన వుచ్చమానో దివసద్దో అత్థవిసేసం దీపేతీతి ఆహ ‘‘దివసస్స దివా’’తిఆది. సం వుచ్చతి ధనం, తస్స పతీతి సమ్పతి, ధనసామికో, తస్స హితావహత్తా సాపతేయ్యన్తి ఆహ ‘‘సాపతేయ్యన్తి ధన’’న్తి. తస్స గేహే కతాకతభణ్డస్స అతిబహుభావతో విమ్హయప్పత్తో రాజా ‘‘కో పన వాదో’’తి ఆహ. కాళలోహం నామ అయోఫలం. కచ్ఛపాదిరూపేహిపి సోవణ్ణాదీని ఠపేన్తి. సకుణ్డకభత్తన్తి సకుణ్డేహి వా సథుసేహి వా పక్కభత్తం. బిలఙ్గం వుచ్చతి ధఞ్ఞబిలఙ్గం, ఆరనాలన్తిపి వుచ్చతి, తం దుతియం అస్సాతి బిలఙ్గదుతియం. తఞ్హి కఞ్జితో నిబ్బత్తత్తా కఞ్జికం నామ. తీహి పక్ఖేహి వత్థఖణ్డేహి కతనివాసనం తిపక్ఖవసనం. తేనాహ ‘‘తీణి…పే… నివాసన’’న్తి.

అసన్తో నీచో పురిసోతి అసప్పురిసోతి ఆహ ‘‘లామకపురిసో’’తి. కమ్మస్స నిబ్బత్తభావేన ఓతరణతాయ ఫలం అగ్గం నామ, ఉపరిభూమిగతత్తా ఉద్ధం అగ్గం అస్సాతి ఉద్ధగ్గికం. దక్ఖిణన్తి దానమాహ. సగ్గో నామ కామభవూపపత్తిభవో, తస్స నిబ్బత్తనతో ‘‘సగ్గస్స హితా’’తి వుత్తం. తత్రుపపత్తిజననతోతి తత్ర ఉపపత్తియా జననతో, ఉప్పాదనతోతి అత్థో.

సేతం ఉదకం ఏతిస్సాతి సేతోదకా. సో యేన భావేన యత్థ పాకటతరో హుత్వా దిస్సతి, తం దస్సేతుం ‘‘వీచీనం భిన్నట్ఠానే’’తి ఆహ. సుఖోతరణట్ఠానతాయ కద్దమాదిదోసవిరహతో చ సున్దరతిత్థా. తం అపేయ్యమానన్తి తం ఉదకం కేనచి అపరిభుఞ్జియమానం. అత్తనా కత్తబ్బకిచ్చకరోతి అత్తనా కాతబ్బకమ్మసఙ్ఖాతకిచ్చకరో, పరిభోగవసేన చేవ సఙ్గహేతబ్బసఙ్గణ్హనవసేన చ నియోజకోతి అత్థో. కుసలకిచ్చకరోతి అత్తనా కాతబ్బపుఞ్ఞకరో.

పఠమఅపుత్తకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దుతియఅపుత్తకసుత్తవణ్ణనా

౧౩౧. పిణ్డపాతేనాతి సహయోగే కరణవచనం. పటిపాదనం తేన సహ యోజనన్తి ఆహ ‘‘పిణ్డపాతేన సద్ధిం సంయోజేసి, పిణ్డపాతం అదాసీతి అత్థో’’తి. ‘‘పణీతభోజనం భుఞ్జిత్వా’’తి వుత్తం, పాళియం పన ‘‘కణాజకం భుఞ్జతి బిలఙ్గదుతియ’’న్తి. తం తం పవత్తితం యేభుయ్యవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఇదాని ‘‘ఇమస్స సేట్ఠిస్స కస్సచి సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా దేథా’’తి వచనం న సుతపుబ్బం, యస్మా పచ్చేకబుద్ధా నామ అత్తనో గుణానుభావేహి లోకే పాకటా సఞ్జాతా ఏవ హోన్తి, తస్మా సేట్ఠిభరియాయ ‘‘న యస్స వా తస్స వా’’తిఆది చిన్తితం. తథా హి తేసం దేన్తాపి సక్కచ్చం యేభుయ్యేన పణీతమేవ దేన్తి. నాసాపుటం పహరి అత్తనో ఆనుభావేన. సో లుద్ధతాయ ‘‘బహు వత ధఞ్ఞం మమస్సా’’తి చిత్తం సంయమేతుం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో.

విప్పటిసారుప్పన్నాకారం దస్సేతుం ‘‘వరమేత’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘ఇమస్స సమణస్స పిణ్డపాతం దేహీ’’తి వదతో న ఏకాయ ఏవ జవనవీథియా వసేన అత్థసిద్ధి. అథ ఖో తత్థ ఆదితో పవత్తజవనవారోపి అత్థి మజ్ఝే పవత్తజవనవారోపి, తం సన్ధాయాహ ‘‘పుబ్బపచ్ఛిమచేతనావసేనా’’తి. ఏకా చేతనా ద్వే పటిసన్ధియో న దేతీతి ఏత్థ సాకేతపఞ్హవసేన నిచ్ఛయో వేదితబ్బో. చుద్దసన్నం చేతనానం పుబ్బే పురేతరం కతత్తా పురాణం.

పరిగయ్హతీతి పరిగ్గహోతి ఆహ ‘‘పరిగ్గహితం వత్థు’’న్తి. అన్వాయ ఉపనిస్సాయ జీవన్తీతి అనుజీవినో. సబ్బమేతన్తి ధనధఞ్ఞాదిసబ్బం ఏతం యథావుత్తపరిగ్గహవత్థుం. నిక్ఖిప్పగామినన్తి నిక్ఖిపితబ్బతాగామినం. నిక్ఖిపితబ్బసభావం హోతీతి ఆహ ‘‘నిక్ఖిప్పసభావ’’న్తి. పహాయ గమనీయన్తి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘పరిచ్చజితబ్బసభావమేవా’’తి.

దుతియఅపుత్తకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియవగ్గో

౧. పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా

౧౩౨. ‘‘నీచే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆది అప్పకాసనభావేన తమతీతి తమో, తేన తమేన యుత్తోతి తమో పుగ్గలో వుచ్చతి, తంయోగతో పుగ్గలస్స తబ్బోహారో యథా ‘‘మచ్ఛేరయోగతో మచ్ఛేరో’’తి. తస్మా తమోతి అప్పకాసనభావేన తమో తమభూతో అన్ధకారో వియ జాతో, అన్ధకారత్తం వా పత్తోతి అత్థో. వుత్తలక్ఖణం తమమేవ పరమ్పరతో అయనం గతి నిట్ఠా ఏతస్సాతి తమపరాయణో, తమపరాయణతం వా పత్తోతి అత్థో. ఞాయేనపి తమగ్గహణేన ఖన్ధతమోవ కథితో, న అన్ధకారతమో. ఖన్ధతమోతి చ సమ్పత్తిరహితా ఖన్ధపవత్తియేవ దట్ఠబ్బా. ‘‘ఉచ్చే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆది పకాసనభావేన జోతేతీతి జోతి, తేన జోతినా యుత్తోతిఆది సబ్బం తమే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇతరే ద్వేతి జోతితమపరాయణో జోతిజోతిపరాయణోతి ఇతరే ద్వే పుగ్గలే.

వేణువేత్తాదికేహి పేళాదికారకా విలీవకారకా. మిగమచ్ఛాదీనం నిసాదనతో నేసాదా, మాగవికమచ్ఛబన్ధాదయో. రథేసు చమ్మేన హననకరణతో రథకారా చమ్మకారా వుత్తా. ‘‘పు’’ ఇతి కరీసస్స నామం, తం కుసేన్తి అపనేన్తీతి పుక్కుసా, పుప్ఫఛడ్డకా. దుబ్బణ్ణోతి విరూపో. ఓకోటిమకోతి ఆరోహాభావేన హేట్ఠిమకోటికో, రస్సకాయోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘లకుణ్డకో’’తి. లకు వియ ఘటికా వియ డేతి పవత్తతీతి హి లకుణ్డకో, రస్సో. కణతి నిమీలతీతి కాణో. తం పనస్స నిమీలనం ఏకేన అక్ఖినా ద్వీహిపి వాతి ఆహ ‘‘ఏకక్ఖికాణో వా ఉభయక్ఖికాణో వా’’తి. కుణనం కుణో, హత్థవేకల్లం, సో ఏతస్స అత్థీతి కుణీ. ఖఞ్జో వుచ్చతి పాదవికలో. హేట్ఠిమకాయసఙ్ఖాతో సరీరస్స పక్ఖో పదేసో హతో అస్సాతి పక్ఖహతో. తేనాహ ‘‘పీఠసమ్పీ’’తి. పదీపే పదీపనే ఏతబ్బం నేతబ్బన్తి పదీపేయ్యం, తేలకపల్లాదిఉపకరణం. వుత్తన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం.

ఆగమనవిపత్తీతి ఆగమనట్ఠానవసేన విపత్తి ఆగమో ఏత్థాతి కత్వా. పుబ్బుప్పన్నపచ్చయవిపత్తీతి పఠముప్పన్నపచ్చయవసేన విపత్తి. చణ్డాలాదిసభావా హిస్స మాతాపితరో పఠముప్పన్నపచ్చయా, పఠముప్పత్తియా వా పచ్చయా, తేహేవస్స విపత్తి ఏవ, న సమ్పత్తి. పవత్తపచ్చయవిపత్తీతి పవత్తే సుఖపచ్చయవిపత్తి. తాదిసే నిహీనకులే ఉప్పన్నోపి కోచి విభవసమ్పన్నో సియా, అయం పన దుగ్గతో దురూపో హోతి. ఆజీవుపాయవిపత్తీతి ఆజీవనుపాయవసేన విపత్తి. సుఖేన హి జీవికం పవత్తేతుం ఉపాయభూతా హత్థిసిప్పాదయో ఇమస్స నత్థి, పుప్ఫఛడ్డకసిలాకోట్టనాదికమ్మం పన కత్వా జీవికం పవత్తేతి. తేనాహ ‘‘కసిరవుత్తికే’’తి. అత్తభావవిపత్తీతి ఉపధివిపత్తి. దుక్ఖకారణసమాయోగోతి కాయికచేతసికదుక్ఖుప్పత్తియా పచ్చయసమోధానం. సుఖకారణవిపత్తీతి సుఖపచ్చయపరిహాని. ఉపభోగవిపత్తీతి ఉపభోగసుఖస్స వినాసో అనుపలద్ధి. జోతి చేవ జోతిపరాయణభావో చ సుక్కపక్ఖో.

దసహి అక్కోసవత్థూహీతి లక్ఖణవచనం ఏతం యథా ‘‘యది మే బ్యాధితా హోన్తి, దాతబ్బమిదమోసధ’’న్తి, తస్మా దసహి అక్కోసవత్థూహి, తత్థ వా యేన కేనచి పరిభాసతీతి అత్థో. ఏకగ్గచిత్తోతి దానం దాతుం అపేక్ఖితతాయ సమాహితచిత్తో.

పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అయ్యికాసుత్తవణ్ణనా

౧౩౩. జరాజిణ్ణాతి జరాయ జిణ్ణా. తేన పాకటజరాయ మత్థకప్పత్తిమాహ. వయోవుడ్ఢాతి వయసా వుడ్ఢా. తేన పచ్ఛిమవయస్స ఓసక్కసమ్పవత్తిం వదతి. జాతిమహల్లికాతి జాతిమహత్తగతా. చిరకాలం అతిక్కన్తాతి ద్వే తయో రాజపరివట్టే వీతివత్తా. వయో-సద్దో సాధారణవచనోపి జిణ్ణసద్దసన్నిధానతో ఓసానవయం ఏవ వదతీతి ఆహ ‘‘పచ్ఛిమవయం సమ్పత్తా’’తి. అయ్యికాతి మాతామహిం సన్ధాయ వదతి. హత్థీ ఏవ రతనభూతో హత్థిరతనన్తి ఆహ ‘‘సతసహస్సగ్ఘనకేనా’’తిఆది. సబ్బాని తానీతి కుమ్భకారభాజనాని, తేహి సద్ధిం సత్తసన్తానస్స పమాణం దస్సేన్తో ‘‘తేసు హీ’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అయ్యికాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఇస్సత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౩౫. అట్ఠుప్పత్తికోతి ఏత్థ కా అస్స అట్ఠుప్పత్తి? తిత్థియానం భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ అలాభాయ అయసాయ పరిసక్కనం. తం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘భగవతో కిరా’’తిఆది వుత్తం. యథా తం సబ్బదిసాసు యమకమహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా మహాఓఘం వియ సబ్బా పారమియో ‘‘ఇమస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దస్సామా’’తి సమ్పిణ్డితా వియ లాభసక్కారమహోఘం నిబ్బత్తయింసు. తతో తతో అన్నపానయానవత్థమాలాగన్ధవిలేపనాదిహత్థా ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో ఆగన్త్వా – ‘‘కహం భగవా, కహం దేవదేవో నరాసభో లోకనాథో’’తి భగవన్తం పరియేసన్తి, సకటసతేహిపి పచ్చయే ఆహరిత్వా ఓకాసం అలభమానా సమన్తా గావుతప్పమాణమ్పి సకటధురేన సకటధురం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి చేవ అనువత్తన్తి చ అన్ధకవిన్దబ్రాహ్మణాదయో వియ. సబ్బం ఖన్ధకే (మహావ. ౨౮౨) తేసు తేసు సుత్తేసు చ ఆగతనయేన వేదితబ్బం. యథా చ భగవతో, ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సపి. వుత్తమ్పి – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవర…పే… పరిక్ఖారానం, భిక్ఖుసఙ్ఘోపి ఖో’’తిఆది (ఉదా. ౩౮), తథా ‘‘యావతా ఖో, చున్ద, ఏతరహి సఙ్ఘో వా గణో వా లోకే ఉప్పన్నో, నాహం, చున్ద, అఞ్ఞం ఏకం సఙ్ఘమ్పి ఏకం గణమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం లాభగ్గయసగ్గప్పత్తం, యథరివాయం, చున్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి (దీ. ని. ౩.౧౭౬). ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన. నిజ్ఝత్తిన్తి సఞ్ఞత్తిం. నన్తి కథం.

ఏవం పుచ్ఛితుం అయుత్తం తిత్థియానం కథా మహాజనసన్నిపాతే నియ్యాతితా హోతీతి. తస్మిం దాతబ్బం, చిత్తప్పసాదమత్తేన దేన్తేపి హి పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి. ఆరోచితం అత్తనోతి అధిప్పాయో. భగవాతి సత్థు ఆమన్తనం. చిత్తం నామ యథాపచ్చయం పవత్తమానం నిగణ్ఠా…పే… పసీదతి పసన్నస్సాతి అధిప్పాయో. పుబ్బే అవిసేసతో దేయ్యధమ్మస్స దాతబ్బట్ఠానం నామ పుచ్ఛితం, ఇదాని తస్స మహప్ఫలభావకరో దక్ఖిణేయ్యవిసేసోతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞం తయా పఠమం పుచ్ఛితం, అఞ్ఞం పచ్ఛా’’తి. సల్లక్ఖేహి ఏతం. పచ్ఛిమం పురిమేన సద్ధిం ఆనేహీతి అధిప్పాయో. పుచ్ఛితస్స నామ పఞ్హస్స కథనం మయ్హమేవ భారో. సముపబ్యూళ్హోతి ఏకతో సేనాయ రాసివసేన సమ్పిణ్డితోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘రాసిభూతో’’తి. అసిక్ఖితోతి సత్తట్ఠసంవచ్ఛరాని ధనుసిప్పేన సిక్ఖితో. ధనుసిప్పం సిక్ఖిత్వాపి కోచి కతహత్థో న హోతి, అయం పన అసిక్ఖితో న కతహత్థో, పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖభావోయేవ బ్యామముట్ఠిబన్ధో. తిణపుఞ్జమత్తికాపుఞ్జాదీసూతి ఆది-సద్దేన పంసుపుఞ్జవాలుకపుఞ్జసారఫలకఅయోఘనాదికే సఙ్గణ్హాతి. అకతపరిచయోతి తేసం సన్తికా విజ్ఝనట్ఠేన అకతపరిచయో. రాజరాజమహామత్తాదికే ఉపేచ్చ అసనం ఉపాసనం, న కతం ఉపాసనం ఏతేనాతి అకతూపాసనో. అసిక్ఖితతాదినా భీరుభావేన వా కాయస్స ఛమ్భనం సఙ్కమ్పనం ఉత్తాసో ఏతస్స అత్థీతి ఛమ్భీతి ఆహ ‘‘పవేధితకాయో’’తి.

దక్ఖిణేయ్యతాయ అధిప్పేతత్తా ‘‘అరహత్తమగ్గేన కామచ్ఛన్దో పహీనో హోతీ’’తి ఆహ. అచ్చన్తప్పహానస్స ఇచ్ఛితత్తా తతియేనేవ కుక్కుచ్చం పహీనం హోతి పటిఘసమ్పయోగం. అసేక్ఖస్స అయన్తి అసేక్ఖం, సీలక్ఖన్ధో. తయిదం న అగ్గఫలం సీలమేవ అధిప్పేతం, అథ ఖో యం కిఞ్చి అసేక్ఖసన్తానే పవత్తం సీలం, లోకుత్తరో ఏవ న అధిప్పేతో సిక్ఖాయ జాతత్తా, ఏవం విముత్తిక్ఖన్ధోపీతి. సేక్ఖస్స ఏసోతి వా, అపరియోసితసిక్ఖత్తా సయమేవ సిక్ఖతీతి వా సేక్ఖో, చతూసు మగ్గేసు హేట్ఠిమేసు చ తీసు ఫలేసు సీలక్ఖన్ధో. ఉపరి సిక్ఖితబ్బాభావతో అసేక్ఖో. వుడ్ఢిప్పత్తో సేక్ఖోతి అసేక్ఖో. అగ్గఫలభూతో సీలక్ఖన్ధో వుచ్చేయ్య, అట్ఠకథాయం పన విపస్సకస్స సీలస్స అధిప్పేతత్తా తథా అత్థో వుత్తో. సబ్బత్థాతి ‘‘అసేక్ఖేనా’’తిఆదీసు. ఏత్థ చ యథా సీలసమాధిపఞ్ఞాక్ఖన్ధా మిస్సకా అధిప్పేతా, ఏవం విముత్తిక్ఖన్ధాపీతి తదఙ్గవిముత్తిఆదయోపి వేదితబ్బా, న పటిప్పస్సద్ధివిముత్తి ఏవ.

యేన సిప్పేన ఇస్సాసో హోతి, తం ఇస్సత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉసుసిప్ప’’న్తి. యస్సా వాయోధాతుయా వసేన సరీరం సఞ్జాతథామం హోతి, తం బలపచ్చయం సన్ధాయాహ ‘‘బలం నామ వాయోధాతూ’’తి. సమప్పవత్తితో హి విసమప్పవత్తినివారకధాతు బలం నామ, తేన తతో అఞ్ఞం బలరూపం నామ నత్థి.

యస్మా అరహా ఏవ ఏకన్తతో సోరతో, తస్స భావో సోరచ్చన్తి ఆహ ‘‘సోరచ్చన్తి అరహత్త’’న్తి. ఏతే ద్వేతి ఖన్తి సోరచ్చన్తి ఏతే ద్వే ధమ్మా. పానీయం పివన్తి ఏత్థాతి పపా, యో కోచి జలాసయో యం కిఞ్చి పానీయట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘చతురస్సపోక్ఖరణీఆదీనీ’’తి. ఉదకవికూలాదీసు కమన్తి అతిక్కమన్తి ఏతేహీతి సఙ్కమనాని, సేతుఆదీని. సేతుకరణయుత్తట్ఠానే సేతుం, చఙ్కమనకరణయుత్తట్ఠానే చఙ్కమనం, మగ్గకరణయుత్తట్ఠానే మగ్గం కరేయ్యాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘పణ్ణాసా’’తిఆది.

భిక్ఖాచారవత్తన్తి అరియానం హితం వత్తపటిపత్తిం. దేన్తోపీతి పి-సద్దేన అఖీణాసవస్స దేన్తోపీతి ఇమమత్థం దస్సేతి యస్స కస్సచిపి దేన్తేనపి కమ్మఫలం సద్దహిత్వా విప్పసన్నచిత్తేనేవ దాతబ్బత్తా. థనయన్తి ఇదం తస్స మహామేఘభావదస్సనం, యో హి మహావస్సం వస్సతి, సో గజ్జన్తో విజ్జుమ్మాలం విస్సజ్జేన్తో పవస్సతి. అభిసఙ్ఖరిత్వా సమోధానేత్వాతి ఖాదనీయస్స వివిధజాతియాని సమ్పిణ్డేత్వా. తేనాహ ‘‘రాసిం కత్వా’’తి.

పకిరణం నామ వికిరణమ్పి హోతి అనేకత్థత్తా ధాతూనన్తి ఆహ ‘‘వికిరతీ’’తి. పకిరన్తో వియ వా దానం దేతీతి ఇమినా గుణఖేత్తమేవ అపరియేసిత్వా కరుణాఖేత్తేపి మహాదానం పవత్తేతీతి దస్సేతి. తేన ‘‘పకిరేతీ’’తి వదన్తేన భగవతా అట్ఠుప్పత్తియం ఆగతతిత్థియవాదేన అప్పటిసేధితతాపి దీపితా హోతి. పుఞ్ఞధారాతి పుఞ్ఞమయధారా పుఞ్ఞాభిసన్దా. సినేహయన్తీతి థూలధారేనపి సినేహేన సినిద్ధం కరోన్తీ. కిలేదయన్తీతి అల్లభావం పాపయన్తీ. యథాయం పుఞ్ఞధారా దాతారం అన్తో సినేహేతి పూరేతి అభిసన్దేతి, ఏవం పటిగ్గాహకానమ్పి అన్తో సినేహేతి పూరేతి అభిసన్దేతి. తేనేవాహ ‘‘దదం పియో హోతి భజన్తి నం బహూ’’తిఆది (అ. ని. ౫.౩౪) ఏవం సన్తేపి ‘‘దాతారం అభివస్సతీ’’తి వుత్తత్తా అట్ఠకథాయం దాయకవసేనేవ ‘‘సినేహేతీ’’తి వుత్తం, యస్మా వా పటిగ్గాహకస్స సినేహుప్పత్తి ఆమిసనిస్సితాతి దాయకవసేనేవ వుత్తం.

ఇస్సత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పబ్బతూపమసుత్తవణ్ణనా

౧౩౬. ఖత్తియాతి అభిసేకప్పత్తా. ఇస్సరియమదో కామగేధో. పథవిమణ్డలస్స మహన్తతా తంనివాసినం అనుయన్తతాతి సబ్బమిదం యథిచ్ఛితస్స రాజకిచ్చస్స సుఖేన సమిజ్ఝనస్స కారణకిత్తనం. యాదిసే రాజకిచ్చే ఉస్సుక్కం ఆపన్నో, తం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘ఏస కిరా’’తిఆది వుత్తం. అన్తరగమనానీతి తిణ్ణం నిరన్తరగమనానం అన్తరన్తరా గమనాని. చోరా చిన్తయింసూతి ఏకో అన్తరభోగికో రాజాపరాధికో పఞ్చసతమనుస్సపరివారో చోరియం కరోన్తో విచరతి, తే సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘అయుత్తం తే కత’’న్తి సచాహం వక్ఖామీతి యోజనా. ధురవిహారేతి రథస్స ధురం వియ నగరస్స ధురభూతే విహారే. సన్థమ్భితున్తి విస్సాసభావేన ఉపట్ఠాతుం. సద్ధాయికోతి సద్ధాయ అయితబ్బో, సద్ధేయ్యోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సద్ధాతబ్బో’’తి. పచ్చయికోతి పత్తియాయితబ్బో. అబ్భసమం పుథులభావేన. నిప్పోథేన్తోతి నిమ్మద్దేన్తో. సణ్హకరణీయం అతిసణ్హం పిసన్తో నిసదపోతో వియ పిసన్తో.

ధమ్మచరియాతిఆదిత్తమ్పి సీసం చేలఞ్చ అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా సమ్మాపటిపత్తి ఏవ కాతబ్బా తస్సా ఏవ పరలోకే పతిట్ఠాభావతో. ఆచిక్ఖామీతి కథేమి, కథేన్తో చ యథా తమత్థం సమ్మదేవ రాజా జానాతి, ఏవం జానాపేమీతి. నిప్ఫత్తి యుద్ధేన కాతబ్బఅత్థసిద్ధి. విసినోతి బన్ధతి యథాధిప్పేతం చిత్తం ఏతేనాతి విసయో, సమత్థభావో. మన్తసమ్పన్నాతి సమ్పన్నరాజమన్తా. మహాఅమచ్చాతి మహోసధాదిసదిసా నీతిసత్థఛేకా అమచ్చపురిసా. ఉపలాపేతున్తి పరేసం అన్తరే విరోధత్థం సఙ్గణ్హితుం.

ద్వేయేవ పబ్బతాతి పబ్బతసదిసా ద్వేయేవ గహితా. రాజోవాదేతి రాజోవాదసుత్తే. ఆగతావ తత్తన్తియా అనురూపత్థం. విలుమ్పమానాతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. విపత్తీతి భోగపరిహానాదివినాసో. హత్థియుద్ధాదీహి జరామరణం జినితుం న సక్కా సత్తస్స అవిసయభావతో. యేన పన జినితుం సక్కా, తం దస్సేన్తో భగవా ‘‘బుద్ధే…పే… నివేసయే’’తి ఆహ. రతనత్తయే హి సద్ధా నివిట్ఠా మూలజాతా పతిట్ఠితా ఏకన్తతో జరామరణవిజయాయ హోతి. తేనాహ ‘‘తస్మా సద్ధ’’న్తి.

పబ్బతూపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

కోసలసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.