౨. దుతియవగ్గో
౧. సత్తజటిలసుత్తవణ్ణనా
౧౨౨. పుబ్బారామసఙ్ఖాతేతి సావత్థినగరస్స పుబ్బదిసాయ కతత్తా పుబ్బారామేతి సఙ్ఖం గతే. తత్రాతి ‘‘మిగారమాతుయా పాసాదే’’తి తస్మిం సంఖిత్తవచనే. అయం ఇదాని వుచ్చమానా అనుపుబ్బికథా ఆదితో పట్ఠాయ అనుక్కమకథా. పత్థనం అకాసి తస్స భగవతో అగ్గుపట్ఠాయికం ఏకం ఉపాసికం దిస్వా తం ఠానన్తరం ఆకఙ్ఖన్తీ. మేణ్డకపుత్తస్సాతి మేణ్డకసేట్ఠిపుత్తస్స. మాతిట్ఠానే ఠపేసి తస్సా ఉపకారం గరుభావఞ్చ దిస్వా. తాయ కారితే పాసాదేతి తాయ మహాఉపాసికాయ మహాలతాపసాధనం విస్సజ్జేత్వా నవహి కోటీహి కరీసమత్తే భూమిభాగే కారితే సహస్సగబ్భపటిమణ్డితే పాసాదే.
పరూళ్హకచ్ఛాతి పరూళ్హకచ్ఛలోమా. కమణ్డలుఘటికాదిం పబ్బజితపరిక్ఖారం. నగ్గభోగ్గనిస్సిరికానన్తి నగ్గానఞ్చేవ భోగ్గానఞ్చ నిస్సిరికానఞ్చ. తే హి అనివత్థవత్థతాయ నగ్గా చేవ, అచేలకవతాదినా భోగ్గసరీరతాయ భోగ్గా, సోభారహితతాయ నిస్సిరికా చ. అత్తనా దిట్ఠసుతం పటిచ్ఛాదేత్వా న కథేయ్యున్తి అకారణమేతం తేసం రఞ్ఞా పయుత్తచరపురిసభావతో. ఏవం కతే పన తే ‘‘అఞ్ఞేపి పబ్బజితా అత్థీతి అయం జానాతీ’’తి మఞ్ఞేయ్యున్తి కోహఞ్ఞచిత్తో ఏవం అకాసీతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. తథా హి తేనత్థేన అపరితోసమానో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ.
కాసికచన్దనన్తి ఉజ్జలచన్దనం. తం కిర వణ్ణవసేన సముజ్జలం హోతి పభస్సరం, తదత్థమేవ నం సణ్హతరం కరోన్తి. తేనాహ ‘‘కాసికచన్దనన్తి సణ్హచన్దన’’న్తి. వణ్ణగన్ధత్థాయాతి వణ్ణసోభత్థఞ్చేవ సుగన్ధభావత్థఞ్చ. వణ్ణగన్ధత్థాయాతి ఛవిరాగకరణత్థఞ్చేవ సుగన్ధత్థాయ చ. ‘‘గిహినా’’తిఆదీహి పదేహి ఏవం పమాదవిహారినా తయా అరహన్తో దువిఞ్ఞేయ్యాతి దస్సేతి.
సంవాసో నామ ఇధ కాలేన ఉపసఙ్కమనన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఉపసఙ్కమన్తేనా’’తి ఆహ. కాయవాచాహి అసంయతేనపి సంయతాకారో, అసంవుతిన్ద్రియేనపి సంవుతిన్ద్రియాకారో. పరిగ్గహేస్సామీతి వీమంసిస్సామి ‘‘పరిసుద్ధం ను ఖో, నో’’తి. సప్పఞ్ఞేనాతి సీలపరిగ్గణ్హనపఞ్ఞాయ సప్పఞ్ఞేన. జానితుం న సక్కోతి సభావస్స సతో సీలస్స అనుపధారణతో.
కథనేనాతి అపరాపరం కథనేన. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ఏకచ్చస్స హీ’’తిఆది. అరియవోహారోతి దిట్ఠాదిలక్ఖణేన వోహరితో ‘‘దిట్ఠం అదిట్ఠ’’న్తిఆదినా పవుత్తసద్దవోహారో. తస్స పన కారణమేవ గణ్హన్తో ‘‘ఏత్థ చేతనా’’తి ఆహ. ఏస నయో అనరియవోహారేపి. పరమత్థతో హి సచ్చవాచాదయో ముసావాదాదయో చేతనాలక్ఖణాతి. పఞ్ఞత్తివోహారో తథా తథా వోహరితబ్బతో ఏవమాహ ‘‘సంవోహారేన ఖో, మహారాజ, సోచేయ్యం వేదితబ్బ’’న్తి.
ఞాణథామోతి ఞాణగుణబలం, యేన ఠానుప్పత్తికపటిభానాదినా అచ్చాయికకిచ్చకరణీయాని నిట్ఠాపేతి. సంకథాయాతి అత్థవీమంసనవసేన పవత్తాయ సమ్మాకథాయ. ఉప్పిలవతి లహుకభావతో. హేట్ఠాచరకాతి అవచరకా. యే అనుపవిసిత్వా పరేసం రహస్సవీమంసనవసేన పవత్తా, తేసు ఓచరకవోహారోతి వుత్తం ‘‘చరా హీ’’తిఆది.
వణ్ణసణ్ఠానేనాతి వణ్ణేన వా సణ్ఠానేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా సణ్ఠానసమ్పత్తియా వా. సుజానో పేసలో విస్ససేతి యోజనా. లహుకదస్సనేనాతి పరిత్తదస్సనేన విజ్జుకేన వియ. పరిక్ఖారభణ్డకేనాతి పబ్బజితపరిక్ఖారభూతేన భణ్డకేన. లోహడ్ఢమాసోతి లోహమయో ఉపడ్ఢగ్ఘనకమాసో.
సత్తజటిలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పఞ్చరాజసుత్తవణ్ణనా
౧౨౩. రూపాతి రూపసఙ్ఖాతా కామగుణా. తే పన నీలాదివసేన అనేకభేదభిన్నాపి రూపాయతనత్తా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యతం నాతివత్తన్తీతి ఆహ ‘‘నీలపీతాదిభేదం రూపారమ్మణ’’న్తి. తో-సద్దోపి దా-సద్దో వియ కాలత్థో హోతీతి ఆహ ‘‘యతోతి యదా’’తి. మనం ఆపయతి వడ్ఢేతీతి మనాపం, మనోరమం. మనాపనిప్ఫత్తితన్తి తస్స పుగ్గలస్స మనసా పియాయితం, తస్స అగ్గభావేన పరియన్తం పరమం కోటిం కత్వా పవత్తితన్తి అత్థో. పుగ్గలమనాపన్తి ఆరమ్మణసభావం అచిన్తేత్వా పుగ్గలస్స వసేన మనాపభావేనేవ ఇట్ఠతాయ ఇట్ఠన్తి. సమ్ముతీతి సమఞ్ఞా. పుగ్గలమనాపం నామ సఞ్ఞావిపల్లాసవసేన విపరీతమ్పి గణ్హాతి ఇతరసభావతోతి ఆహ ‘‘యం ఏకస్స…పే… ఇట్ఠం కన్త’’న్తి. ఇదాని తం జివ్హావిఞ్ఞేయ్యవసేన యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘పచ్చన్తవాసీన’’న్తిఆదిమాహ. ఇదం పుగ్గలమనాపన్తి ఇదం యథావుత్తం జివ్హావిఞ్ఞేయ్యం వియ అఞ్ఞమ్పి ఏవంజాతికం తేన తేన పుగ్గలేన మనాపన్తి గహేతబ్బారమ్మణం పుగ్గలమనాపం నామ.
లోకే పటివిభత్తం నత్థి, విభజిత్వా దస్సనేన లోకేన మధురజాతేనపి పటివిభత్తం కత్వా గహేతుం న సక్కుణేయ్యాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘విభజిత్వా పన దస్సేతబ్బ’’న్తి. దిబ్బకప్పమ్పీతి దేవలోకపరియాపన్నసదిసమ్పి అమనాపం ఉపట్ఠాతి ఉళారపణీతారమ్మణపరిచయతో. మజ్ఝిమానం పన…పే… విభజితబ్బం తేసం మనాపస్స మనాపతో, అమనాపస్స అమనాపతో ఉపట్ఠానతో. తత్థపి ఇట్ఠానిట్ఠపరిచ్ఛేదో నిప్పరియాయతో ఏవం వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తఞ్చ పనేత’’న్తిఆది. తఞ్చ పనేతం ఇట్ఠానిట్ఠభూతం ఆరమ్మణం కామావచరజవనేసు అకుసలస్స వసేన యేభుయ్యేన పవత్తతీతి కత్వా తత్థ ‘‘రజ్జతి దుస్సతీ’’తి అకుసలస్సేవ పవత్తి దస్సితా. సేసకామావచరస్సపి వసేన పవత్తి లబ్భతేవ. తథా హి తం అప్పటికూలేపి పటికూలాకారతో, పటికూలేపి అప్పటికూలాకారతో పవత్తతీతి. విపాకచిత్తం ఇట్ఠానిట్ఠం పరిచ్ఛిన్దతి, న సక్కా విపాకం వఞ్చేతున్తి. కుసలకమ్మం హి ఏకన్తతో ఇట్ఠమేవ, అకుసలకమ్మఞ్చ అనిట్ఠమేవ, తస్మా తత్థ ఉప్పజ్జమానం విపాకచిత్తం యథాసభావతో పవత్తతీతి.
యం పన సమ్మోహవినోదనియం ‘‘కుసలకమ్మజం అనిట్ఠం నామ నత్థీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, తం పన నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. తేన సోభనం అకుసలకమ్మజమ్పి ఏకచ్చానం సత్తానం ఇట్ఠన్తి అనుఞ్ఞాతం సియా. కుసలకమ్మజం పన సబ్బేసం ఇట్ఠమేవాతి వదన్తి. తిరచ్ఛానగతానం కేసఞ్చి మనుస్సరూపం అమనాపం, యతో తే దిస్వావ పలాయన్తి. మనుస్సా చ దేవతానం రూపం దిస్వా భాయన్తి, తేసమ్పి విపాకవిఞ్ఞాణం తం రూపం ఆరబ్భ కుసలవిపాకమేవ ఉప్పజ్జతి, తాదిసస్స పన పుఞ్ఞస్స అభావా న తేసం తత్థ అభిరతి హోతీతి దట్ఠబ్బం. కుసలకమ్మజస్స పన అనిట్ఠస్స అభావో వియ అకుసలకమ్మజస్స సోభనస్స ఇట్ఠస్స అభావో వత్తబ్బో. హత్థిఆదీనమ్పి హి అకుసలకమ్మజం మనుస్సానం అకుసలవిపాకస్సేవ ఆరమ్మణం, కుసలకమ్మజం పన పవత్తే సముట్ఠితం కుసలవిపాకస్స, ఇట్ఠారమ్మణేన వోమిస్సకత్తా అప్పకం అకుసలకమ్మజం బహులం అకుసలవిపాకుప్పత్తియా కారణం న భవిస్సతీతి సక్కా వత్తుం. ఇదాని తమేవ విపాకవసేన ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణవవత్థానం విభావేతుం ‘‘కిఞ్చాపి హీ’’తిఆది వుత్తం. తయిదం సమ్ముతిమనాపసంవిభాగత్థం వుత్తం, ఇధ పన న తథా విభత్తన్తి ఆహ ‘‘భగవా పనా’’తిఆది.
సో ఉపాసకో చన్దనఙ్గలగామే జాతత్తా ‘‘చన్దనఙ్గలికో’’తి పఞ్ఞాయతి, ‘‘చన్దనవిలాసో’’తి కేచి. తస్స ఉపాసకస్స పటిభానం ఉదపాదీతి యోజనా. తే రాజానో హతప్పభే హతసోభే దిస్వాతి సమ్బన్ధో. ఉదకాభిసిత్తేతి ఉదకేన అభిసిఞ్చితే. అఙ్గారే వియాతి అఙ్గారక్ఖణే వియ.
కాలస్సేవాతి పగేవ. అవిగతగన్ధం తఙ్ఖణవికసితతాయ. ఈదిసం వచనన్తి ‘‘అచ్ఛాదేసీ’’తి ఏవరూపం వచనన్తి.
పఞ్చరాజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. దోణపాకసుత్తవణ్ణనా
౧౨౪. ‘‘దోణపాకకుర’’న్తి ఏత్థ విభత్తిలోపం కత్వా నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘దోణపాకం కుర’’న్తి. దోణస్సాతి చతున్నం ఆళ్హకానం, సోళసనాళీనన్తి అత్థో. తదుపియన్తి తదనురూపం, తస్స వుత్తపరిమాణస్స అనుచ్ఛవికన్తి అత్థో. పుబ్బేతి తందివసతో పురిమతరదివసేసు. బలవాతి మహా. భత్తపరిళాహోతి భత్తసమ్మదహేతుకో. అస్స రఞ్ఞో ఉభోసు పస్సేసు గహితతాలవణ్టా బీజన్తి యమకతాలవణ్టేహి. ఫాసువిహారన్తి భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ లద్ధబ్బసుఖవిహారం. భోజనమత్తఞ్ఞూ హి సుఖవిహారో హోతి. తేనాహ ‘‘తనుకస్స భవన్తి వేదనా, సణికం జీరతి ఆయు పాలయ’’న్తి.
తనుకస్సాతి తనుకా అస్స పుగ్గలస్స, భుత్తపచ్చయా విసభాగవేదనా న హోన్తీతి అత్థో. సణికన్తి మన్దం ముదుకం, అపరిస్సయమేవాతి అత్థో. జీరతీతి పరిభుత్తాహారో పచ్చతి. ఆయుపాలయన్తి నిరోధో అవేదనో జీవితం రక్ఖన్తో. అథ వా సణికం జీరతీతి సో భోజనే మత్తఞ్ఞూ పుగ్గలో పరిమితాహారతాయ సణికం చిరేన జీరతి జరం పాపుణాతి జీవితం పాలేన్తో.
పరియాపుణిత్వాతి ఏత్థ యథా సబ్బం సో పరియాపుణి, తతో పరఞ్చ యథా పటిపజ్జి, తం దస్సేతుం ‘‘రఞ్ఞా సద్ధి’’న్తిఆది వుత్తం. తావతకే తణ్డులే హారేయ్యాసి తదుపియఞ్చ బ్యఞ్జనన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.
పురిసభాగో ఏసాతి మజ్ఝిమేన పురిసేన భుఞ్జితబ్బభాగో ఏసో, యదిదం నాళికోదనమత్తం. సల్లిఖితసరీరతాతి భమం ఆరోపేత్వా ఉల్లిఖితస్స వియ సబ్బపరిళాహవూపసమస్స పుథులతాపగతసరీరస్స. సీలం సమ్పరాయికత్థోతి వుత్తం, కుతో పనేత్థ సీలన్తి ఆహ ‘‘భోజనే’’తిఆది. సీలఙ్గం నామ హోతీతి చతుపారిసుద్ధిసీలస్స అవయవో ఏకో భాగో హోతి.
దోణపాకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పఠమసఙ్గామసుత్తవణ్ణనా
౧౨౫. వేదేన ఞాణేన ఈహతి ఇరియతీతి వేదేహీ, కోసలరాజభగినీ అజాతసత్తునో మాతా, సా కిర సమ్పజఞ్ఞజాతికా. తేనాహ ‘‘పణ్డితాధివచన’’న్తి, చత్తారి అఙ్గాని ఏతిస్సన్తి చతురఙ్గినీ. ద్విన్నం రజ్జానన్తి కాసికరజ్జమగధరజ్జానం అన్తరే, సో పన గామో కాసికరజ్జో.
పాపాతి లామకా నిహీనాచారా. మేజ్జతి సినియ్హతీతి మేత్తి, సా ఏతేసు అత్థీతి మిత్తా. సహ అయన్తి పవత్తన్తీతి సహాయా. సమ్పవఙ్కన్తి సుట్ఠు ఓనతం. జయకారణం దిస్వా ఆహ, తథా హి ‘‘అజ్జ ఇమం రత్తిం దుక్ఖం సేతీ’’తి కాలపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తం. వేరిఘాతో నామ వేరిపుగ్గలే సతీతి ఆహ ‘‘వేరిపుగ్గలం లభతీ’’తి.
పఠమసఙ్గామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. దుతియసఙ్గామసుత్తవణ్ణనా
౧౨౬. సుణాథాతి ‘‘వత్వా’’తి వచనసేసో. ఉపకప్పతీతి సమ్భవతి. సయ్హం హోతీతి కాతుం సక్కా హోతి. ‘‘యదా చఞ్ఞే’’తి చ-కారో నిపాతమత్తన్తి ఆహ ‘‘యదా అఞ్ఞే’’తి. విలుమ్పన్తీతి వినాసం అచ్ఛిన్దనం కరోన్తి. విలుమ్పీయతీతి విలుత్తపరసన్తకస్స అసకత్తా పుగ్గలో దిట్ఠధమ్మికం కమ్మఫలం పటిసంవేదేన్తో వియ సయమ్పి పరేన విలుమ్పీయతి, ధనజానిం పాపుణాతి. ‘‘కారణ’’న్తి హి మఞ్ఞతీతి పాపకిరియం అత్తనో హితావహం కారణం కత్వా మఞ్ఞతి. జయన్తో పుగ్గలో ‘‘ఇదం నామ జినామీ’’తి మఞ్ఞమానో సయమ్పి తతో పరాజయం పాపుణాతి. ఘట్టేతారన్తి పాపకమ్మవిపాకం. కమ్మవివట్టేనాతి కమ్మస్స వివట్టనేన, పచ్చయలాభేన లద్ధావసరేన వివట్టేత్వా విగమితేన కమ్మేనాతి అత్థో.
దుతియసఙ్గామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. మల్లికాసుత్తవణ్ణనా
౧౨౭. ఏకచ్చాతి పణ్డితా సపఞ్ఞా. సేయ్యాతి వరా. గాథాసుఖత్థం ససురసద్దలోపం కత్వా ‘‘సస్సుదేవా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సస్సుససురదేవతా’’తి. దిసాజేట్ఠకాతి చతూసుపి దిసాసు జేట్ఠకసీసేన హి లోకం వదతి. తాదిసాయాతి తథారూపాయ మేధావితాదిగుణవుత్తియా. సుభరియాయాతి సుఖేత్తభూతాయ సున్దరిత్థియాతి అత్థో.
మల్లికాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అప్పమాదసుత్తవణ్ణనా
౧౨౮. సమధిగ్గయ్హాతి సమ్మా అతివియ గహేత్వా, ఞాయేన విసేసతో గణ్హిత్వా. కారాపకఅప్పమాదోతి తిణ్ణం పుఞ్ఞకిరియవత్థూనం పవత్తకఅప్పమాదో. సమవధానన్తి సమవరోధం అన్తోగధం. ఉపక్ఖేపన్తి బహి అహుత్వా పక్ఖిపితబ్బతం. సేసపదజాతాని వియ అవ…పే… ధమ్మా సప్పదేసత్తా. అప్పమాదే సమోధానం గచ్ఛన్తి తస్స నిప్పదేసత్తా. అగ్గం సేట్ఠం మహన్తం సేసధమ్మానం అప్పమాదో. పటిలాభకట్ఠేనాతి అధిగమహేతుతాయ. లోకియోపి సమానోతి కామావచరోపి సమానో. మహగ్గతానుత్తరానం పుబ్బభాగే పవత్తఅప్పమాదో హి ఇధాధిప్పేతో.
పసంసన్తి పణ్డితాతి యోజనా. అప్పమాదస్స పాసంసభావే ఏకన్తతో కత్తబ్బతాయ పన ‘‘ఏతానీ’’తిఆదినా కారణం ఆహ. ఇమిస్సా యోజనాయ ‘‘పుఞ్ఞకిరియాసూ’’తి పదస్స ‘‘అప్పమత్తో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. యస్మా పణ్డితా అప్పమాదం పసంసన్తి, యస్మా చ పుఞ్ఞకిరియాసు అప్పమత్తో ఉభో అత్థే అధిగ్గణ్హాతి, తస్మా ఆయుఆదీని పత్థయన్తేన అప్పమాదోవ కాతబ్బోతి. దుతియయోజనాయ పన పణ్డితా అప్పమాదం పసంసన్తి. కత్థ? పుఞ్ఞకిరియాసు. కస్మాతి చే? అప్పమత్తోతిఆది. తేనాహ ‘‘యస్మా…పే… అత్థో’’తి. అత్థపటిలాభాతి దిట్ఠధమ్మికాదిహితపటిలాభా.
అప్పమాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. కల్యాణమిత్తసుత్తవణ్ణనా
౧౨౯. సీలాదిగుణసమన్నాగతో కల్యాణో భద్దకో మిత్తో ఏతస్సాతి కల్యాణమిత్తో, తస్స ధమ్మో కల్యాణమిత్తస్సేవ స్వాఖాతో నామ హోతి సుత్వా కత్తబ్బకిచ్చస్స సాధనతో. తేనాహ ‘‘అత్థం పూరేతీ’’తి. ఇతరస్సాతి పాపమిత్తస్స. తేనాతి అత్థపూరణేన. ఏతన్తి ‘‘సో చ ఖో కల్యాణమిత్తస్సా’’తి ఏతం వచనం. దేసనాధమ్మోతి పరియత్తిధమ్మో. సో హి కల్యాణమిత్తతో పచ్చక్ఖతో లద్ధబ్బో, ఇతరే తదుపనిస్సయా పచ్చత్తపురిసకారేహి, తేన లద్ధబ్బో కల్యాణమిత్తోతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. సావకబోధిసత్తవసేన హేసా దేసనా ఆగతా. న హి సేసబోధిసత్తానం పరోపదేసేన పయోజనం అత్థి.
ఉపడ్ఢం కల్యాణమిత్తతోతి బ్రహ్మచరియం చరన్తస్స ఉపడ్ఢగుణో కల్యాణమిత్తతో లద్ధబ్బో. ఉపడ్ఢం పచ్చత్తపురిసకారతోతి ఇతరం ఉపడ్ఢం ఞాణం పటిపజ్జన్తస్స అత్తనో పురిసకారతో. లోకేపి పాకటోయమత్థో ‘‘ఆచరియతో ఉపడ్ఢం, పచ్చత్తపురిసకారతో ఉపడ్ఢం లద్ధబ్బా తేవిజ్జతా’’తి, తస్మా థేరో తథా చిన్తేసి. నిప్పదేసన్తి అనవసేసతో. తతోతి కల్యాణమిత్తతో. ఉపడ్ఢం ఆగచ్ఛతీతి ఉపడ్ఢగుణో పటిపజ్జన్తం ఉపగచ్ఛతి. బహూహి పురిసేహి. వినిబ్భోగో వివేచనం నత్థి ఏకజ్ఝం అత్థస్స వివేచేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. ఏసాతి పరతోఘోసపచ్చత్తపురిసకారతో చ సిజ్ఝమానో అత్థో. ఏత్తకన్తి ఏత్తకో భాగో. యది న సక్కా లద్ధుం, అథ కస్మా ఉపడ్ఢన్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కల్యాణమిత్తతాయా’’తిఆది. సమ్మాదిట్ఠిఆదీసు న సక్కా లద్ధుం. అసక్కుణేయ్యే సకలమ్పి న సమ్భవతి పరతోఘోసమత్తేన తేసం అసిజ్ఝనతో, పధానహేతుభావదీపనత్థం పన ‘‘సకలమేవా’’తి వుత్తం. పుబ్బభాగపటిలాభఙ్గన్తి పుబ్బభాగే పటిలద్ధబ్బకారణం కల్యాణమిత్తస్స ఉపదేసేన వినా తేన ఉత్తరి విసేసతో అలద్ధబ్బతో. అత్థతోతి పరమత్థతో. ‘‘కల్యాణమిత్తం…పే… చత్తారో ఖన్ధా’’తి వత్వా సుత్వాతి అత్థో. తే పన సీలాదయో సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నాతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతిపి వదన్తియేవా’’తి.
మాహేవన్తి మా అహ ఏవన్తి ఛేదో, అహాతి నిపాతమత్తం, మాతి పటిసేధే నిపాతో. తేనాహ ‘‘మా ఏవం అభణీ’’తి. ‘‘మాహేవం ఆనన్దా’’తి వదతో భగవతో ఇమస్మిం ఠానే తాదిసస్స నామ తే, ఆనన్ద, కల్యాణమిత్తగుణే సేవతో వత్తుం యుత్తం అయాథావతోతి ధమ్మభణ్డాగారికస్స యథాభూతగుణకిత్తనముఖేన పటిక్ఖేపో యుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘బహుస్సుతో’’తిఆదిమాహ. ఇదన్తి ఇదం వచనం భగవా ఆహాతి సమ్బన్ధో. సకలమేవ హీతి ఏత్థ హి-సద్దో హేతుఅత్థో. తేన ‘‘మాహేవ’’న్తి తస్స పటిక్ఖేపస్స కారణం జోతితం, న సరూపతో వుత్తం. ‘‘కల్యాణమిత్తస్సేత’’న్తిఆదినా పన తం సరూపతో దస్సితన్తి ఆహ ‘‘ఇదాని…పే… ఆదిమాహా’’తి. పాటికఙ్ఖితబ్బన్తి ఇచ్ఛనట్ఠేన పాటికఙ్ఖితబ్బం, న పటికఙ్ఖానిమిత్తేనాతి ఆహ ‘‘అవస్సంభావీతి అత్థో’’తి.
ఇధాతి అన్తోగధావధారణపదం, ఇధేవాతి అత్థో. ఇమస్మింయేవ హి సాసనే అరియమగ్గభావనా, న అఞ్ఞత్థ. ఆదిపదానంయేవాతి తస్మిం తస్మిం వాక్యే ఆదితో ఏవ వుత్తసమ్మాదిట్ఠిఆదిపదానంయేవ. సమ్మాదస్సనలక్ఖణాతి చతున్నం అరియసచ్చానం పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన సమ్మదేవ దస్సనసభావా. సమ్మాఅభిరోపనలక్ఖణోతి నిబ్బానసఙ్ఖాతే ఆరమ్మణే సమ్పయుత్తధమ్మే సమ్మదేవ ఆరోపనసభావో. సమ్మాపరిగ్గహణలక్ఖణాతి ముసావాదాదీనం విసంవాదనాదికిచ్చతాయ లూఖానం అపరిగ్గాహకానం పటిపక్ఖభావతో పరిగ్గాహకసభావా సమ్మావాచా సినిద్ధభావేన సమ్పయుత్తధమ్మే సమ్మావాచాపచ్చయం సుభాసితసోతారఞ్చ పుగ్గలం పరిగ్గణ్హాతీతి సమ్మాపరిగ్గహణలక్ఖణా. యథా కాయికకిరియా కిఞ్చి కత్తబ్బం సముట్ఠాపేతి, సయఞ్చ సముట్ఠహనం ఘటనం హోతి, తథా సమ్మాకమ్మన్త సఙ్ఖాతా విరతిపీతి సముట్ఠాపనలక్ఖణా దట్ఠబ్బా, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా ఉక్ఖిపనం సముట్ఠాపనం కాయికకిరియాయ భారుక్ఖిపనం వియ. జీవమానస్స సత్తస్స, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా, జీవితప్పవత్తియా ఆజీవస్సేవ వా సుద్ధి వోదానం. యథా ఉప్పన్నుప్పన్నానం వజ్జానం ధమ్మేన పహానానుప్పాదఅత్థలాభాదిపరివుడ్ఢి హోతి, ఏవం సమ్పయుత్తానం పగ్గహణసభావోతి సమ్మాపగ్గహలక్ఖణో సమ్మావాయామో. కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు సుభసుఖనిచ్చఅత్తగాహానఞ్చ విధమనవసేన సమ్మాపతిట్ఠానసభావాతి సమ్మాఉపట్ఠానలక్ఖణా సమ్మాసతి. సమ్పయుత్తధమ్మానం సమ్మా సమాదహనం ఏకగ్గతాకరణం సభావో ఏతస్సాతి సమ్మాసమాధానలక్ఖణో సమ్మాసమాధి. తీణి కిచ్చాని హోన్తి పటిపక్ఖధమ్మేసు, ఆరమ్మణధమ్మేసు, సమ్పయుత్తధమ్మేసు చ ఏకస్మింయేవ ఖణే పవత్తివిసేసభూతాని. ఇదాని తాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘సేయ్యథిద’’న్తిఆది వుత్తం. సద్ధిన్తి ఇమినా ‘‘అఞ్ఞేహీ’’తి వుత్తకిలేసా మిచ్ఛాదిట్ఠియా సహ ఏకట్ఠా వా అనేకట్ఠా వాతి దస్సేతి. పజహతి పహాయ నం పటివిజ్ఝతి. నిరోధన్తి నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతి సచ్ఛికిరియాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి.
న కేవలం మగ్గధమ్మా వుత్తనయేనేవ, అథ ఖో అపరేనపి నయేన వేదితబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. నానాఖణా పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో. నానారమ్మణా అనిచ్చానుపస్సనాదిభావతో. ఏకక్ఖణా సకిదేవ ఉప్పజ్జనతో. ఏకారమ్మణా నిబ్బానవిసయత్తా. చత్తారి నామాని లభతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన పవత్తియా. తీణి నామాని లభతి కామసఙ్కప్పాదీనం పహానవసేన పవత్తియా. పటిపక్ఖపహానవసేన హిస్స నామత్తయలాభో. ఏస నయో సేసేసుపి. విరతియోపి హోన్తి చేతనాయోపి పుబ్బభాగేపి విక్ఖమ్భనవసేన పవత్తనతో. మగ్గక్ఖణే పన విరతియోవ పటిపక్ఖసముచ్ఛిన్దనస్స మగ్గకిచ్చత్తా. న హి చేతనా మగ్గసభావా. సమ్మప్పధానసతిపట్ఠానవసేనాతి చతుబ్బిధసమ్మప్పధానచతుబ్బిధసతిపట్ఠానవసేన చత్తారి నామాని లభతి అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనాదీనం కుసలానఞ్చ వడ్ఢనతో. పుబ్బభాగేపి మగ్గక్ఖణేపీతి యథా పుబ్బభాగే పఠమజ్ఝానాదివసేన నానా. ఏవం మగ్గక్ఖణేపి. న హి ఏకోపి చ మగ్గసమాధి పఠమజ్ఝానసమాధిఆదినామాని లభతి సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం వియ కిచ్చవసేన భేదాభావతో. తేనాహ ‘‘మగ్గక్ఖణేపి సమ్మాసమాధియేవా’’తి.
ఞత్వా ఞాతబ్బాతి సమ్బన్ధో. వుద్ధి నామ వేపుల్లం భియ్యోభావో పునప్పునం ఉప్పాదో ఏవాతి ఆహ ‘‘పునప్పునం జనేతీ’’తి. అభినిబ్బత్తేతీతి అభివడ్ఢం పాపేన్తో నిబ్బత్తేతి. వివిత్తతాతి వివిత్తభావో. సో హి వివేచనీయతో వివిచ్చతి, యం వివిచ్చిత్వా ఠితం, తదుభయమ్పి ఇధ వివిత్తభావసామఞ్ఞేన ‘‘వివిత్తతా’’తి వుత్తం. తేసు పురిమో వివేచనీయతో వివిచ్చమానతాయ వివిచ్చనకిరియాయ సమఙ్గీ ధమ్మసమూహో తాయ ఏవ వివిచ్చనకిరియాయ వసేన వివేకోతి గహితో. ఇతరో సబ్బసో తతో వివిత్తసభావతాయ. తత్థ యస్మిం ధమ్మపుఞ్జే సమ్మాదిట్ఠి పవత్తతి, తం యథావుత్తాయ వివిచ్చమానతాయ వివేకసఙ్ఖాతం నిస్సాయేవ పవత్తతి, ఇతరం పన తంనిన్నతాతంఆరమ్మణతాహీతి వుత్తం ‘‘వివేకం నిస్సితం, వివేకే వా నిస్సిత’’న్తి.
యథా వా వివేకవసేన పవత్తం ఝానం ‘‘వివేకజ’’న్తి వుత్తం, ఏవం వివేకవసేన పవత్తా సమ్మాదిట్ఠి ‘‘వివేకనిస్సితా’’తి దట్ఠబ్బా. నిస్సయో చ విపస్సనామగ్గానం వసేన మగ్గఫలానం వేదితబ్బో. అసతిపి తాసం పుబ్బాపరభావే ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి ఏత్థ పచ్చయానం సముప్పాదనం వియ అభిన్నధమ్మాధారా నిస్సయభావనా సమ్భవన్తి. తస్స తదఙ్గ-సముచ్ఛేదనిస్సరణవివేకనిస్సితతం వత్వా పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితతాయ అవచనం అరియమగ్గభావనాయ వుచ్చమానత్తా. భావితమగ్గస్స హి యే సచ్ఛికాతబ్బా ధమ్మా. తేసం కిచ్చం పటిప్పస్సద్ధివివేకో. అజ్ఝాసయతోతి ‘‘నిబ్బానం సచ్ఛికరిస్సామీ’’తి మహన్తఅజ్ఝాసయతో. యదిపి హి విపస్సనాక్ఖణే సఙ్ఖారారమ్మణం చిత్తం, సఙ్ఖారేసు పన ఆదీనవం సుట్ఠు, దిస్వా తప్పటిపక్ఖే నిబ్బానే నిన్నతాయ అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితో హోతి, ఉణ్హాభిభూతస్స పుగ్గలస్స సీతనిన్నచిత్తతా వియ. కేచి పన ‘‘యథా సభావతో, యథా అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితతా, ఏవం పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితతాపి సియా’’తి వదన్తి. యదగ్గేన హి నిబ్బాననిన్నతా సియా, తదగ్గేన ఫలనిన్నతాపి సియా ‘‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’’న్తి అజ్ఝాసయసమ్పత్తియా భావతో. యస్మా పహానవినయో వియ రాగనిరోధోపి ఇధాధిప్పేతవివేకేన అత్థతో నిబ్బిసిట్ఠో, తస్మా వుత్తం ఏస నయో విరాగనిస్సితాదీసూతి. తేనాహ ‘‘వివేకత్థా ఏవ హి విరాగాదయో’’తి.
వోస్సగ్గసద్దో పరిచ్చాగత్థో పక్ఖన్దనత్థో చాతి వోస్సగ్గస్స దువిధతా వుత్తా. వోస్సజ్జనఞ్హి పహానం, విస్సట్ఠభావేన నిరాసఙ్కపవత్తి చ, తస్మా విపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గవసేన, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదవసేన పటిపక్ఖస్స పహానం వోస్సగ్గో, తథా విపస్సనాక్ఖణే తంనిన్నభావేన, మగ్గక్ఖణే ఆరమ్మణకరణేన విస్సట్ఠసభావతా వోస్సగ్గోతి వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘తత్థ పరిచ్చాగవోస్సగ్గో’’తిఆది. అయం సమ్మాదిట్ఠీతి అయం మిస్సకవసేన వుత్తా సమ్మాదిట్ఠి. యథావుత్తేన పకారేనాతి తదఙ్గప్పహానసముచ్ఛేదప్పహానపకారేన తంనిన్నతదారమ్మణకరణప్పకారేన చ.
పుబ్బే వోస్సగ్గవచనస్సేవ అత్థస్స వుత్తత్తా ఆహ ‘‘సకలేన వచనేనా’’తి. పరిణమన్తం విపస్సనాక్ఖణే, పరిణతం మగ్గక్ఖణే. పరిణామో నామ ఇధ పరిపాకోతి ఆహ ‘‘పరిపచ్చన్తం పరిపక్కఞ్చా’’తి. పరిపాకో చ ఆసేవనలాభేన లద్ధసామత్థియస్స కిలేసే పరిచ్చజితుం నిబ్బానం పక్ఖన్దితుం తిక్ఖవిసదభావో. తేనాహ ‘‘అయ’’న్తిఆది. ఏస నయోతి య్వాయం నయో ‘‘వివేకనిస్సిత’’న్తిఆదినా సమ్మాదిట్ఠియం వుత్తో, సేసేసు సమ్మాసఙ్కప్పాదీసుపి ఏసేవ నయో, ఏవం తత్థ నేతబ్బన్తి అత్థో. పటిచ్చాతి నిస్సాయ. జాతిసభావాతి జాయనసభావా. సకలోతి అనవసేసో, సబ్బోతి అత్థో. న కోచి మగ్గో సావసేసో హుత్వా సమ్భవతి. హేట్ఠిమే మగ్గే ఉప్పన్నే ఉపరిమో ఉప్పన్నో ఏవ నామ అనన్తరాయేన ఉప్పజ్జనతో. వవస్సగ్గత్థేతి వచసాయత్థే. వణ్ణయన్తీతి గుణవణ్ణనవసేన విత్థారేన్తి.
కల్యాణమిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పఠమఅపుత్తకసుత్తవణ్ణనా
౧౩౦. దివ-సద్దో దివా-సద్దో వియ దివసపరియాయో, తస్మా విసేసనభావేన వుచ్చమానో దివసద్దో అత్థవిసేసం దీపేతీతి ఆహ ‘‘దివసస్స దివా’’తిఆది. సం వుచ్చతి ధనం, తస్స పతీతి సమ్పతి, ధనసామికో, తస్స హితావహత్తా సాపతేయ్యన్తి ఆహ ‘‘సాపతేయ్యన్తి ధన’’న్తి. తస్స గేహే కతాకతభణ్డస్స అతిబహుభావతో విమ్హయప్పత్తో రాజా ‘‘కో పన వాదో’’తి ఆహ. కాళలోహం నామ అయోఫలం. కచ్ఛపాదిరూపేహిపి సోవణ్ణాదీని ఠపేన్తి. సకుణ్డకభత్తన్తి సకుణ్డేహి వా సథుసేహి వా పక్కభత్తం. బిలఙ్గం వుచ్చతి ధఞ్ఞబిలఙ్గం, ఆరనాలన్తిపి వుచ్చతి, తం దుతియం అస్సాతి బిలఙ్గదుతియం. తఞ్హి కఞ్జితో నిబ్బత్తత్తా కఞ్జికం నామ. తీహి పక్ఖేహి వత్థఖణ్డేహి కతనివాసనం తిపక్ఖవసనం. తేనాహ ‘‘తీణి…పే… నివాసన’’న్తి.
అసన్తో నీచో పురిసోతి అసప్పురిసోతి ఆహ ‘‘లామకపురిసో’’తి. కమ్మస్స నిబ్బత్తభావేన ఓతరణతాయ ఫలం అగ్గం నామ, ఉపరిభూమిగతత్తా ఉద్ధం అగ్గం అస్సాతి ఉద్ధగ్గికం. దక్ఖిణన్తి దానమాహ. సగ్గో నామ కామభవూపపత్తిభవో, తస్స నిబ్బత్తనతో ‘‘సగ్గస్స హితా’’తి వుత్తం. తత్రుపపత్తిజననతోతి తత్ర ఉపపత్తియా జననతో, ఉప్పాదనతోతి అత్థో.
సేతం ఉదకం ఏతిస్సాతి సేతోదకా. సో యేన భావేన యత్థ పాకటతరో హుత్వా దిస్సతి, తం దస్సేతుం ‘‘వీచీనం భిన్నట్ఠానే’’తి ఆహ. సుఖోతరణట్ఠానతాయ కద్దమాదిదోసవిరహతో చ సున్దరతిత్థా. తం అపేయ్యమానన్తి తం ఉదకం కేనచి అపరిభుఞ్జియమానం. అత్తనా కత్తబ్బకిచ్చకరోతి అత్తనా కాతబ్బకమ్మసఙ్ఖాతకిచ్చకరో, పరిభోగవసేన చేవ సఙ్గహేతబ్బసఙ్గణ్హనవసేన చ నియోజకోతి అత్థో. కుసలకిచ్చకరోతి అత్తనా కాతబ్బపుఞ్ఞకరో.
పఠమఅపుత్తకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దుతియఅపుత్తకసుత్తవణ్ణనా
౧౩౧. పిణ్డపాతేనాతి సహయోగే కరణవచనం. పటిపాదనం తేన సహ యోజనన్తి ఆహ ‘‘పిణ్డపాతేన సద్ధిం సంయోజేసి, పిణ్డపాతం అదాసీతి అత్థో’’తి. ‘‘పణీతభోజనం భుఞ్జిత్వా’’తి వుత్తం, పాళియం పన ‘‘కణాజకం భుఞ్జతి బిలఙ్గదుతియ’’న్తి. తం తం పవత్తితం యేభుయ్యవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఇదాని ‘‘ఇమస్స సేట్ఠిస్స కస్సచి సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా దేథా’’తి వచనం న సుతపుబ్బం, యస్మా పచ్చేకబుద్ధా నామ అత్తనో గుణానుభావేహి లోకే పాకటా సఞ్జాతా ఏవ హోన్తి, తస్మా సేట్ఠిభరియాయ ‘‘న యస్స వా తస్స వా’’తిఆది చిన్తితం. తథా హి తేసం దేన్తాపి సక్కచ్చం యేభుయ్యేన పణీతమేవ దేన్తి. నాసాపుటం పహరి అత్తనో ఆనుభావేన. సో లుద్ధతాయ ‘‘బహు వత ధఞ్ఞం మమస్సా’’తి చిత్తం సంయమేతుం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో.
విప్పటిసారుప్పన్నాకారం దస్సేతుం ‘‘వరమేత’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘ఇమస్స సమణస్స పిణ్డపాతం దేహీ’’తి వదతో న ఏకాయ ఏవ జవనవీథియా వసేన అత్థసిద్ధి. అథ ఖో తత్థ ఆదితో పవత్తజవనవారోపి అత్థి మజ్ఝే పవత్తజవనవారోపి, తం సన్ధాయాహ ‘‘పుబ్బపచ్ఛిమచేతనావసేనా’’తి. ఏకా చేతనా ద్వే పటిసన్ధియో న దేతీతి ఏత్థ సాకేతపఞ్హవసేన నిచ్ఛయో వేదితబ్బో. చుద్దసన్నం చేతనానం పుబ్బే పురేతరం కతత్తా పురాణం.
పరిగయ్హతీతి పరిగ్గహోతి ఆహ ‘‘పరిగ్గహితం వత్థు’’న్తి. అన్వాయ ఉపనిస్సాయ జీవన్తీతి అనుజీవినో. సబ్బమేతన్తి ధనధఞ్ఞాదిసబ్బం ఏతం యథావుత్తపరిగ్గహవత్థుం. నిక్ఖిప్పగామినన్తి నిక్ఖిపితబ్బతాగామినం. నిక్ఖిపితబ్బసభావం హోతీతి ఆహ ‘‘నిక్ఖిప్పసభావ’’న్తి. పహాయ గమనీయన్తి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘పరిచ్చజితబ్బసభావమేవా’’తి.
దుతియఅపుత్తకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.