౩. జరామరణసుత్తవణ్ణనా

౧౧౪. అఞ్ఞత్ర జరామరణాతి జరామరణేన వినా. జరామరణవిరహితో జాతో నామ అత్థి ను ఖోతి పుచ్ఛతి. పాళియం జాతస్సాతి పచ్చత్తే సామివచనం. మహాసాలాతి ఇమినా ర-కారస్స ల-కారం కత్వా ‘‘మహాసాలా’’తి వుత్తన్తి దస్సేతి యథా ‘‘పురత్థియోతి పులత్థియో’’తి. మహాసారప్పత్తాతి మహన్తం విభవసారం పత్తా. కోటిసతం ధనం, అయమేవ వా పాఠో. ‘‘కుమ్భం నామ దస అమ్బణానీ’’తి వదన్తి. ఇస్సరాతి విభవిస్సరియేన ఇస్సరా. సువణ్ణరజతభాజనాదీనన్తి ఆది-సద్దేన వత్థసేయ్యావసథాదిం సఙ్గణ్హాతి. అసాధారణధనానం నిధానగతత్తా ‘‘అనిధానగతస్సా’’తి వుత్తం. తుట్ఠికరణస్సాతి పాసాదసివికాదిసుఖసాధనస్స.

ఆరకా కిలేసేహీతి నిరుత్తినయేన సద్దసిద్ధిమాహ. ఆరకాతి చ సబ్బసో సముచ్ఛిన్నత్తా తేహి దూరేతి అత్థో. రాగాదీనం హతత్తా, పాపకరణే రహాభావతో, అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యతాదిపచ్చయా చ అరహం. కామఞ్చాయం సంయుత్తవణ్ణనా, అభిధమ్మనయో ఏవ పన నిప్పరియాయోతి ఆహ ‘‘చత్తారో ఆసవా’’తి బ్రహ్మచరియవాసన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియవాసం. వుట్ఠాతి వుట్ఠవన్తో. చతూహి మగ్గేహి కరణీయన్తి పచ్చేకం చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బం పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియభావనాభిసమయం. ఏవం గతం సోళసవిధం హోతి. ఓసీదాపనట్ఠేన భారా వియాతి భారా. తేనాహ ‘‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆది (సం. ని. ౩.౨౨). అత్తపటిబద్ధతాయ అత్తనో అవిజహనతో పరమత్థదేసనాయ చ పరమత్థో అరహత్తం. కామఞ్చాయమత్థో సబ్బసమిద్ధిససన్తతిపరియాపన్నో అనవజ్జధమ్మో సమ్భవతి అకుప్పసభావా, అపరిహానధమ్మేసు పన అగ్గభూతే అరహత్తే సాతిసయో, న ఇతరేసూతి ‘‘అరహత్తసఙ్ఖాతో’’తిఆది వుత్తం. ఓరమ్భాగియుద్ధమ్భాగియవిభాగం దసవిధమ్పి భవేసు సంయోజనం కిలేసకమ్మవిపాకవట్టపచ్చయో హుత్వా నిస్సరితుం అప్పదానవసేన బన్ధతీతి భవసంయోజనం. సతిపి హి అఞ్ఞేసం తప్పక్ఖియభావేన వినా సంయోజనాని తేసం తప్పచ్చయభావో అత్థి, భవనియామో ఓరమ్భాగియుద్ధమ్భాగియసఙ్గహితోతి తంతంభవనిబ్బత్తకకమ్మనియామో చ హోతి, న చ ఉపచ్ఛిన్నసంయోజనస్స కతానిపి కమ్మాని భవం నిబ్బత్తేన్తీతి తేసంయేవ సంయోజనట్ఠో దట్ఠబ్బో. సమ్మా కారణేహి జానిత్వాతి ఞాయేన దుక్ఖాదీసు సో యథా జానితబ్బో; తథా జానిత్వా, పుబ్బకాలకిరియావిముత్తా హి అపరకాలకిరియా చ యథా సమ్భవతి, తం దస్సేతుం ‘‘మగ్గపఞ్ఞాయా’’తిఆది వుత్తం.

భిజ్జనసభావో ఖణాయత్తత్తా. నిక్ఖిపితబ్బసభావో మరణధమ్మత్తా. అయం కాయో ఉస్మాయువిఞ్ఞాణాపగమో ఛడ్డనీయధమ్మో, యస్మిం యం పతిట్ఠితం, తం తస్స సన్తానగతవిప్పయుత్తన్తి కత్వా వత్తబ్బతం అరహతీతి ఆహ ‘‘ఖీణాసవస్స హి అజీరణధమ్మోపి అత్థీ’’తిఆది. తేనాహ భగవా ‘‘ఇమస్మింయేవ బ్యామమత్తే కళేవరే ససఞ్ఞిమ్హి సమనకే లోకఞ్చ పఞ్ఞపేమి లోకసముదయఞ్చ లోకనిరోధఞ్చా’’తిఆది (సం. ని. ౧.౧౦౭; అ. ని. ౪.౪౫). అస్స ఖీణాసవస్స, ‘‘జీరణధమ్మ’’న్తి యథావుత్తం అజీరణధమ్మం ఠపేత్వా జీరణధమ్మం దస్సేన్తో ‘‘తేసంపాయం కాయో భేదనధమ్మో’’తి ఏవమాహ. జరం పత్తస్సేవ హిస్స భేదననిక్ఖిపితబ్బతానియతే అత్థే సుత్తదేసనా పవత్తా. అత్థస్స ఉప్పత్తి అట్ఠుప్పత్తి, సా ఏతస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికో. కిర-సద్దో అనుస్సవత్థో, తేన అనుస్సవాగతోయమత్థో, న అట్ఠకథాగతోతి దీపేతి. తేనాహ ‘‘వదన్తీ’’తి. యేనాయం అత్థో హేతునా అట్ఠుప్పత్తికో, తం దస్సేతుం ‘‘సివికసాలాయం నిసీదిత్వా కథిత’’న్తి వుత్తం. ‘‘విహరతి జేతవనే’’తి నిదానవచనేన యథా న విరుజ్ఝతి, తథా వేదితబ్బం. నను ఇమస్స సుత్తస్స పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపోతి? సచ్చమేతం, సుత్తేకదేసం పన సన్ధాయ అట్ఠుప్పత్తికతావచనం. కేచి పన ‘‘యానం ఆరుహిత్వా రాజా ఆగతో, రఞ్ఞో ఆరోహనీయరథం దస్సేత్వా వుత్త’’న్తిపి వదన్తి.

సరీరే ఫేణపిణ్డసమే కిం వత్తబ్బం? సబ్భి సద్ధిన్తి సాధూహి సహ పవేదయన్తి. న హి కదాచి సాధూనం సాధూహి సహ కత్తబ్బా హోన్తి, తస్మా సీదనసభావానం కిలేసానం భిజ్జనప్పత్తత్తా నిబ్బానం సబ్భీతి వుచ్చతి. పురిమపదస్సాతి ‘‘సతఞ్చ ధమ్మో న జరం ఉపేతీ’’తి పదస్స. కారణం దస్సేన్తో బ్యతిరేకవసేన. సతం ధమ్మో నిబ్బానం కిలేసేహి సంసీదనభిజ్జనసభావో న హోతి, తస్మా తం ఆగమ్మ జరం న ఉపేతి. కిలేసా పన తన్నిమిత్తకా, ఏవమయం వుత్తకారణతో జరం న ఉపేతీతి. తేనాహ ‘‘ఇద’’న్తిఆది. సున్దరాధివచనం వా ఏతం ‘‘సబ్భీ’’తి పదం అపాపతాదీపనతో, సబ్భిధమ్మభూతన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪), న తేన ధమ్మేన సమత్థి కిఞ్చీ’’తి (ఖు. పా. ౬.౪; సు. ని. ౨౨౭) చ.

జరామరణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.