౧. పఠమవగ్గో

౧. దహరసుత్తవణ్ణనా

౧౧౨. భగవతా సద్ధిం సమ్మోదీతి భగవతో గుణే అజానన్తో కోసలరాజా అత్తనో ఖత్తియమానేన కేవలం భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. పఠమాగతే హి సత్థరి తస్స సమ్మోదితాకారం దస్సేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. యథా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తోతి యథా భగవా ‘‘కచ్చి తే, మహారాజ, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయ’’న్తిఆదినా తేన రఞ్ఞా సద్ధిం పఠమం పవత్తమోదో అహోసి పుబ్బభాసితాయ, తదనుకరణేన ఏవం సోపి రాజా భగవతా సద్ధిం సమప్పవత్తమోదో అహోసీతి యోజనా. తం పన సమప్పవత్తమోదనం ఉపమాయ దస్సేతుం ‘‘సీతోదకం వియా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమ్మోదితన్తి సంసన్దితం ఏకీభావన్తి సమ్మోదనకిరియాయ సమానతం ఏకరూపతం, ఖమనీయన్తి ‘‘ఇదం చతుచక్కం నవద్వారం సరీరయన్తం దుక్ఖబహులతాయ సభావతో దుస్సహం, కచ్చి ఖమితుం సక్కుణేయ్య’’న్తి పుచ్ఛతి. యాపనీయన్తి పచ్చయాయత్తవుత్తికం చిరపబన్ధసఙ్ఖాతాయ యాపనాయ కచ్చి యాపేతుం సక్కుణేయ్యం. సీసరోగాదిఆబాధాభావేన కచ్చి అప్పాబాధం. దుక్ఖజీవికాభావేన కచ్చి అప్పాతఙ్కం. తంతంకిచ్చకరణే ఉట్ఠానసుఖతాయ కచ్చి లహుట్ఠానం. తదనురూపబలయోగతో కచ్చి బలం. సుఖవిహారసమ్భవేన కచ్చి ఫాసువిహారో అత్థీతి తత్థ తత్థ కచ్చి-సద్దం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో. బలవప్పత్తా పీతి పీతియేవ. తరుణపీతి పామోజ్జం. సమ్మోదనం జనేతి కరోతీతి సమ్మోదనీయం. సమ్మోదితబ్బతో సమ్మోదనీయన్తి ఇమం పన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘సమ్మోదితుం యుత్తభావతో’’తి ఆహ. సరితబ్బభావతోతి అనుస్సరితబ్బభావతో. ‘‘సరణీయ’’న్తి వత్తబ్బే దీఘం కత్వా ‘‘సారణీయ’’న్తి వుత్తం.

సుయ్యమానసుఖతోతి ఆపాథమధురతం ఆహ, అనుస్సరియమానసుఖతోతి విమద్దరమణీయతం. బ్యఞ్జనపరిసుద్ధతాయాతి సభావనిరుత్తిభావేన తస్సా కథాయ వచనచాతురియమాహ, అత్థపరిసుద్ధతాయాతి అత్థస్స నిరుపక్కిలేసతం. అనేకేహి పరియాయేహీతి అనేకేహి కారణేహి. అదిట్ఠత్తాతి ఉపసఙ్కమనవసేన అదిట్ఠత్తా. గుణాగుణవసేనాతి గుణవసేన గమ్భీరభావం వా అగుణవసేన ఉత్తానభావం వా. ఓవట్టికసారం కత్వాతి ఓవట్టికాయ గహేతబ్బసారవత్థుం కత్వా. లోకనిస్సరణభవోక్కన్తిపఞ్హన్తి లోకతో నిస్సటభావపఞ్హఞ్చేవ ఆదితో భవోక్కమనపఞ్హఞ్చ. సత్థు సమ్మాసమ్బుద్ధతం పుచ్ఛన్తో హి ‘‘కిం భవం గోతమో సబ్బలోకతో నిస్సటో, సబ్బసత్తేహి చ జేట్ఠో’’తి? పుచ్ఛతి నామ. యథా హి సత్థు సమ్మాసమ్బుద్ధతాయ లోకతో నిస్సటతా విఞ్ఞాయతి, ఏవం సబ్బసత్తేహి జేట్ఠభావతో సేట్ఠభావతో. స్వాయమత్థో అగ్గపసాదసుత్తాదీహి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪) విభావేతబ్బో. కథం పన సమ్బుద్ధతా విఞ్ఞాయతీతి? అవిపరీతధమ్మదేసనతో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాదీసు (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౨౪) వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

రాజా సత్థు అవిపరీతధమ్మదేసనం అజానన్తో తతో ఏవస్స సమ్మాసమ్బోధిం అసద్దహన్తో ‘‘వుడ్ఢతరేసుపి చిరపబ్బజితేసు సమ్మాసమ్బుద్ధభావే అలబ్భమానే తబ్బిపరీతే కథం లబ్భేయ్యా’’తి మఞ్ఞమానో ‘‘కిం పన భవం గోతమో’’తిఆదిం వక్ఖతి. రాజా అత్తనో లద్ధియా న పుచ్ఛతి అత్తనో సమ్ముఖా తేహి అసమ్మాసమ్బుద్ధభావస్సేవ పటిఞ్ఞాతత్తా. యస్మా తే ముసావాదితాయ అత్తనో ఉపట్ఠాకాదీనం ‘‘బుద్ధా మయ’’న్తి పటిజానింసు, తస్మా వుత్తం ‘‘లోకే మహాజనేన గహితపటిఞ్ఞావసేన పుచ్ఛతీ’’తి. స్వాయమత్థో ఆగమిస్సతి. బుద్ధసీహనాదన్తి బుద్ధానం ఏవ ఆవేణికం సీహనాదం. కామం మగ్గఞాణపదట్ఠానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, సమ్బోధిఞాణే పన గహితే తం అత్థతో గహితమేవ హోతీతి వుత్తం ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతం సమ్మాసమ్బోధి’’న్తి.

పబ్బజ్జూపగమనేనాతి యాయ కాయచి పబ్బజ్జాయ ఉపగమనమత్తేన సమణా, న సమితపాపతాయ. జాతివసేనాతి జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణా, న బాహితపాపతాయ. పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో సఙ్ఘోతి పబ్బజితసమూహతామత్తేన సఙ్ఘో, న నియ్యానికదిట్ఠివిసుద్ధసీలసామఞ్ఞవసేన సంహతత్తాతి అధిప్పాయో. ఏతేసం అత్థీతి ఏతేసం సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞాతానం పరివారభూతో అత్థి. స్వేవాతి పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో ఏవ. కేచి పన ‘‘పబ్బజితసమూహవసేన. సఙ్ఘినో, గహట్ఠసమూహవసేన గణినో’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం గణే ఏవ లోకే సఙ్ఘసద్దస్స నిరుళ్హత్తా. ఆచారసిక్ఖాపనవసేనాతి అచేలకవతచరియాది-ఆచారసిక్ఖాపనవసేన. పాకటాతి సఙ్ఘీఆదిభావేన పకాసితా. ‘‘అప్పిచ్ఛా’’తి వత్వా తత్థ లబ్భమానం అప్పిచ్ఛతం దస్సేతుం ‘‘అపిచ్ఛతాయ వత్థమ్పి న నివాసేన్తీ’’తి వుత్తం. న హి తేసు సాసనికేసు వియ సన్తగుణనిగుహనా అప్పిచ్ఛా లబ్భతీతి. యసోతి కిత్తిసద్దో. తరన్తి ఏతేన సంసారోఘన్తి ఏవం సమ్మతత్తా తిత్థం వుచ్చతి లద్ధీతి ఆహ ‘‘తిత్థకరాతి లద్ధికరా’’తి. సాధుసమ్మతాతి ‘‘సాధూ’’తి సమ్మతా, న సాధూహి సమ్మతాతి ఆహ ‘‘సన్తో…పే… పుథుజ్జనస్సా’’తి.

కప్పకోలాహలన్తి కప్పతో కోలాహలం, ‘‘కప్పుట్ఠానం భవిస్సతీ’’తి దేవపుత్తేహి ఉగ్ఘోసితమహాసద్దో. ఇమేతి పూరణాదయో. బుద్ధకోలాహలన్తి దేవతాహి ఘోసితం బుద్ధకోలాహలం. పయిరుపాసిత్వాతి పురిససుతిపరమ్పరాయ సుత్వా. చిన్తామణివిజ్జా నామ పరచిత్తజానాపనవిజ్జా. సా కేవట్టసుత్తే ‘‘మణికా’’తి ఆగతా, ఆది-సద్దేన గన్ధారిసమ్భవవిజ్జాదిం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ గన్ధారియా వికుబ్బనం దస్సేతి. అత్తభావేతి సరీరే. రాజుస్మాతి రాజతేజో.

సుక్కధమ్మోతి అనవజ్జధమ్మో నిక్కిలేసతా. ఇదం గహేత్వాతి ఇదం పరమ్ముఖా ‘‘మయం బుద్ధా’’తి వత్వా అత్తనో సమ్ముఖా ‘‘న మయం బుద్ధా’’తి తేహి వుత్తవచనం గహేత్వా. ఏవమాహాతి ‘‘యేపి తే, భో గోతమ…పే… నవో చ పబ్బజ్జాయా’’తి ఏవం అవోచ. అత్తనో పటిఞ్ఞం గహేత్వాతి ‘‘న మయం బుద్ధా’’తి తేసం అత్తనో పురతో పవత్తితం పటిఞ్ఞం గహేత్వా. ఈదిసే ఠానే కిం-సద్దో పటిసేధవాచకో హోతీతి వుత్తం ‘‘కిన్తి పటిక్ఖేపవచన’’న్తి, కస్మా పటిజానాతీతి అత్థో?

న ఉఞ్ఞాతబ్బాతి న గరహితబ్బా. గరహత్థో హి అయం ఉ-సద్దో. ‘‘దహరో’’తి అధికతత్తా వక్ఖమానత్తా చ ‘‘ఖత్తియోతి రాజకుమారో’’తి వుత్తం. ఉరసా గచ్ఛతీతి ఉరగో, యో కోచి సప్పో, ఇధ పన అధిప్పేతం దస్సేతుం ‘‘ఆసీవిసో’’తి ఆహ. సీలవన్తం పబ్బజితం దస్సేతి సామఞ్ఞతో ‘‘భిక్ఖూ’’తి వదన్తో. ఇధ పన యస్మా ‘‘భవమ్పి నో గోతమో’’తిఆదినా భగవన్తం ఉద్దిస్స కథం సముట్ఠాపేసి, తస్మా భగవా అత్తానం అబ్భన్తరం అకాసి. యదిపి విసేసో సామఞ్ఞజోతనాయ విభావితో హోతి, సంసయుప్పత్తిదీపకం నోతి వుత్తగ్గహణం పన తం పరిచ్ఛిజ్జతీతి. తేనాహ ‘‘దేసనాకుసలతాయా’’తిఆది. ఇదాని అవఞ్ఞాపరిభవే పయోగతో విభావేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అచిత్తీకతాకారవసేన అవఞ్ఞాయ పాకటభావో, వమ్భనవసేన పరిభవస్సాతి అధిప్పాయేన కాయపయోగవసేన అవఞ్ఞా దస్సితా, వచీపయోగవసేన పరిభవో, ఉభయం పన ఉభయత్థాపి పభేదతో గహితం, అవఞ్ఞపరిభవానం ద్విన్నమ్పి ఉభయత్థ పరిగ్గహో. తం సబ్బమ్పీతి తం అవఞ్ఞాది సబ్బమ్పి. చతూసుపి తం న కాతబ్బమేవ సమ్పతి ఆయతిఞ్చ అనత్థావహత్తా.

తదత్థదీపనాతి తస్స ఆదితో వుత్తస్స అత్థస్స దీపనా. విసేసత్థదీపనాతి తతో విసిట్ఠత్థదీపనా. ఖేత్తానం అధిపతీతి ఖత్తియోతి నిరుత్తినయేన సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. ఖేత్తతో వివాదా సత్తే తాయతీతి ఖత్తియోతి లోకియా కథయన్తి. ‘‘మహాసమ్మతో, ఖత్తియో, రాజా’’తి ఏవమాగతేసు ఇమేసు దుతియం. అక్ఖరన్తి సమఞ్ఞా. సా హి ఉదయబ్బయాభావతో ‘‘న కదాచి ఖరతీతి అక్ఖర’’న్తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘నామగోత్తం న జీరతీ’’తి. జాతిసమ్పన్నన్తి సమ్పన్నజాతిం అతివిసుద్ధజాతిం. తీణి కులానీతి బ్రాహ్మణవేస్ససుద్దకులాని. అతిక్కమిత్వాతి అత్తనో జాతిసమ్పత్తియా అభిభవిత్వా.

కేవలం నామపదం వుత్తం ఆఖ్యాతపదం అపేక్ఖతేవాతి ఆహ ‘‘ఠానం హీతి కారణం విజ్జతీ’’తి. ఉద్ధటదణ్డేనాతి సమన్తతో ఉబ్భతేన దణ్డేన సాసనేన, బలవం ఉపక్కమం గరుకం రాజానమ్పి. తం ఖత్తియం పరివజ్జేయ్యాతి ఖత్తియం అవఞ్ఞాపరిభవకరణతో వజ్జేయ్య. తేనాహ ‘‘న ఘట్టేయ్యా’’తి.

ఉరగస్స చ నానావిధవణ్ణగ్గహణే కారణం వదతి ‘‘యేన యేన హీ’’తిఆదినా. బహుభక్ఖన్తి మహాభక్ఖం సబ్బభక్ఖఖాదకం. పావకం సోధనత్థేన అసుద్ధస్సపి దహనేన. సోతి మగ్గో. కణ్హో వత్తనీ ఇమస్సాతి కణ్హవత్తనీ. మహన్తో అగ్గిక్ఖన్ధో హుత్వా. యావబ్రహ్మలోకప్పమాణోతి కప్పవుట్ఠానకాలే అరఞ్ఞే అగ్గినా గహితే కాలన్తరే ఏవ కట్ఠతిణరుక్ఖాదిసమ్భవోతి దస్సేతుం ‘‘జాయన్తి తత్థ పారోహా’’తి పాళియం వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ.

డహితుం న సక్కోతి పచ్చక్కోసనాదినా. వినస్సన్తి సమణతేజసా వినాసితత్తా. ‘‘న తస్సా’’తి ఏత్థ న-కారం ‘‘విన్దరే’’తి ఏత్థ ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బన్తి ఆహ ‘‘న విన్దన్తీ’’తి. వత్థుమత్తావసిట్ఠోతి ఠానమేవ నేసం అవసిస్సతి, సయం పన సబ్బసో సహ ధనేన వినస్సన్తీతి అత్థో.

‘‘సమ్మదేవ సమాచరే’’తి ఏత్థ యథా రాజాదీసు సమ్మా సమాచరేయ్య, తం విభాగేన దస్సేన్తో ‘‘ఖత్తియం తావా’’తిఆదిమాహ. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. తిస్సో కులసమ్పత్తియోతి ఖత్తియ-బ్రాహ్మణగహపతి-మహాసాలకులాని వదతి. పఞ్చ రూపిబ్రహ్మలోకే, చత్తారో అరూపీబ్రహ్మలోకేతి ఏవం నవ బ్రహ్మలోకే కమ్మభవవిభాగేన, సేసానం గణనానం ఉపపత్తిభవవిభాగేన.

అభిక్కన్తన్తి అతివియ కమనీయం. సా పనస్సా కన్తతా అతివియ ఇట్ఠతాయ మనవడ్ఢనతాయ సోభనతాయాతి ఆహ ‘‘అతిఇట్ఠం అతిమనాపం అతిసున్దరన్తి అత్థో’’తి. ‘‘అభిక్కన్త’’న్తి వచనం అపేక్ఖిత్వా నపుంసకనిద్దేసో, వచనం పన భగవతో ధమ్మదేసనాతి తథా వుత్తం. అత్థమత్తదస్సనం వా ఏతం, తస్మా అత్థవసేన లిఙ్గవిభత్తివిపరిణామో వేదితబ్బో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో.

అధోముఖఠపితన్తి కేనచి అధోముఖం ఠపితం. హేట్ఠాముఖజాతన్తి సభావేనేవ హేట్ఠాముఖం జాతం. ఉగ్ఘాటేయ్యాతి వివటం కరేయ్య. హత్థే గహేత్వాతి ‘‘పురత్థాభిముఖో ఉత్తరాభిముఖో వా గచ్ఛా’’తిఆదీని అవత్వా హత్థే గహేత్వా నిస్సన్దేహం కత్వా ‘‘ఏస మగ్గో’’తి ఏవం వత్వా ‘‘గచ్ఛా’’తి వదేయ్య. కాళపక్ఖచాతుద్దసీతి కాళపక్ఖే చాతుద్దసీ. నిక్కుజ్జితం ఉక్కుజ్జేయ్యాతి ఆధేయ్యస్స అనాధారభూతం భాజనం తస్స ఆధారభావాపాదనవసేన ఉక్కుజ్జేయ్య. అఞ్ఞాణస్స అభిముఖత్తా హేట్ఠాముఖజాతతాయ సద్ధమ్మవిముఖం, తతో ఏవ అధోముఖభావేన అసద్ధమ్మే పతితన్తి ఏవం పదద్వయం యథారహం యోజేతబ్బం, న యథాసఙ్ఖయం. కామం కామచ్ఛన్దాదయోపి పటిచ్ఛాదకా, మిచ్ఛాదిట్ఠి పన సవిసేసం పటిచ్ఛాదికాతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిగహనపటిచ్ఛన్న’’న్తి. తేనాహ భగవా – ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాహం, భిక్ఖవే, వజ్జం వదామీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦). సబ్బాపాయగామిమగ్గో కుమ్మగ్గో ‘‘కుచ్ఛితో మగ్గో’’తి కత్వా. సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం ఉజుపటిపక్ఖతాయ మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో అట్ఠ మిచ్ఛత్తధమ్మా మిచ్ఛామగ్గో. తేనేవ హి తదుభయపటిపక్ఖతం సన్ధాయ ‘‘సగ్గమోక్ఖమగ్గం ఆవికరోన్తేనా’’తి వుత్తం. సప్పిఆదిసన్నిస్సయో పదీపో న తథా ఉజ్జలో, యథా తేలసన్నిస్సయోతి తేలపజ్జోతగ్గహణం. ఏతేహి పరియాయేహీతి ఏతేహి నిక్కుజ్జితుక్కుజ్జనపటిచ్ఛన్నవివరణాదిఉపమోపమితబ్బప్పకారేహి.

పసన్నాకారన్తి పసన్నేహి కాతబ్బం సక్కారం. సరణన్తి పటిసరణం పరాయణం. అజ్జతాతి అజ్జాతి పదస్స వడ్ఢనమత్తం హేత్థ తా-సద్దో యథా ‘‘దేవతా’’తి. పాణేహి ఉపేతన్తి పాణేహి సహ సరణం ఉపేతం. ‘‘యావ మే పాణా ధరన్తి, తావ సరణం గతమేవ మం ధారేతూ’’తి ఆపాణకోటికం అత్తనో సరణగమనం పవేదేతి. తేనాహ ‘‘యావ మే’’తిఆది. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దహరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పురిససుత్తవణ్ణనా

౧౧౩. పురిమసుత్తేతి పురిమసుత్తదేసనాయం. తత్థ హి ఉపసఙ్కమన్తవేలాయ సత్థు గుణే అజానన్తో కేవలం సమ్మోదనం కరోతి. దేసనం సుత్వా పన సత్థు గుణే ఞత్వా సరణఙ్గతత్తా ఇధ ఇమస్మిం సమాగమే అభివాదేసి పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్ది. అత్తానం అధి అజ్ఝత్తం, అవిజహేన అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తధమ్మా అజ్ఝత్తం ఏకజ్ఝం గహణవసేన, భుమ్మత్థే చేతం పచ్చత్తవచనం. కామఞ్చాయం అజ్ఝత్తసద్దో గోచరజ్ఝత్తవిసయజ్ఝత్తఅజ్ఝత్తజ్ఝత్తేసు పవత్తతి. తే పనేత్థ న యుజ్జన్తీతి వుత్తం ‘‘నియకజ్ఝత్త’’న్తి, నియకసఙ్ఖాతఅజ్ఝత్తధమ్మేసూతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అత్తనో సన్తానే’’తి. లుబ్భనలక్ఖణోతి గిజ్ఝనలక్ఖణో, ఆరమ్మణే దళ్హగ్గహణసభావోతి అత్థో. దుస్సనలక్ఖణోతి కుజ్ఝనలక్ఖణో, బ్యాపజ్జనసభావోతి అత్థో. ముయ్హనలక్ఖణోతి అఞ్ఞాణలక్ఖణో, ఆరమ్మణే సభావసమ్మోహభావోతి అత్థో. విహేఠేన్తీతి అత్థనాసనఅనత్థుప్పాదనేహి విబాధేన్తి. తతో ఏవ యథా సగ్గమగ్గేసు న దిస్సతి, ఏవం కరోన్తీతి ఆహ ‘‘నాసేన్తి వినాసేన్తీ’’తి. అత్తని సమ్భూతాతి సన్తానే నిబ్బత్తా.

పురిససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. జరామరణసుత్తవణ్ణనా

౧౧౪. అఞ్ఞత్ర జరామరణాతి జరామరణేన వినా. జరామరణవిరహితో జాతో నామ అత్థి ను ఖోతి పుచ్ఛతి. పాళియం జాతస్సాతి పచ్చత్తే సామివచనం. మహాసాలాతి ఇమినా ర-కారస్స ల-కారం కత్వా ‘‘మహాసాలా’’తి వుత్తన్తి దస్సేతి యథా ‘‘పురత్థియోతి పులత్థియో’’తి. మహాసారప్పత్తాతి మహన్తం విభవసారం పత్తా. కోటిసతం ధనం, అయమేవ వా పాఠో. ‘‘కుమ్భం నామ దస అమ్బణానీ’’తి వదన్తి. ఇస్సరాతి విభవిస్సరియేన ఇస్సరా. సువణ్ణరజతభాజనాదీనన్తి ఆది-సద్దేన వత్థసేయ్యావసథాదిం సఙ్గణ్హాతి. అసాధారణధనానం నిధానగతత్తా ‘‘అనిధానగతస్సా’’తి వుత్తం. తుట్ఠికరణస్సాతి పాసాదసివికాదిసుఖసాధనస్స.

ఆరకా కిలేసేహీతి నిరుత్తినయేన సద్దసిద్ధిమాహ. ఆరకాతి చ సబ్బసో సముచ్ఛిన్నత్తా తేహి దూరేతి అత్థో. రాగాదీనం హతత్తా, పాపకరణే రహాభావతో, అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యతాదిపచ్చయా చ అరహం. కామఞ్చాయం సంయుత్తవణ్ణనా, అభిధమ్మనయో ఏవ పన నిప్పరియాయోతి ఆహ ‘‘చత్తారో ఆసవా’’తి బ్రహ్మచరియవాసన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియవాసం. వుట్ఠాతి వుట్ఠవన్తో. చతూహి మగ్గేహి కరణీయన్తి పచ్చేకం చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బం పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియభావనాభిసమయం. ఏవం గతం సోళసవిధం హోతి. ఓసీదాపనట్ఠేన భారా వియాతి భారా. తేనాహ ‘‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆది (సం. ని. ౩.౨౨). అత్తపటిబద్ధతాయ అత్తనో అవిజహనతో పరమత్థదేసనాయ చ పరమత్థో అరహత్తం. కామఞ్చాయమత్థో సబ్బసమిద్ధిససన్తతిపరియాపన్నో అనవజ్జధమ్మో సమ్భవతి అకుప్పసభావా, అపరిహానధమ్మేసు పన అగ్గభూతే అరహత్తే సాతిసయో, న ఇతరేసూతి ‘‘అరహత్తసఙ్ఖాతో’’తిఆది వుత్తం. ఓరమ్భాగియుద్ధమ్భాగియవిభాగం దసవిధమ్పి భవేసు సంయోజనం కిలేసకమ్మవిపాకవట్టపచ్చయో హుత్వా నిస్సరితుం అప్పదానవసేన బన్ధతీతి భవసంయోజనం. సతిపి హి అఞ్ఞేసం తప్పక్ఖియభావేన వినా సంయోజనాని తేసం తప్పచ్చయభావో అత్థి, భవనియామో ఓరమ్భాగియుద్ధమ్భాగియసఙ్గహితోతి తంతంభవనిబ్బత్తకకమ్మనియామో చ హోతి, న చ ఉపచ్ఛిన్నసంయోజనస్స కతానిపి కమ్మాని భవం నిబ్బత్తేన్తీతి తేసంయేవ సంయోజనట్ఠో దట్ఠబ్బో. సమ్మా కారణేహి జానిత్వాతి ఞాయేన దుక్ఖాదీసు సో యథా జానితబ్బో; తథా జానిత్వా, పుబ్బకాలకిరియావిముత్తా హి అపరకాలకిరియా చ యథా సమ్భవతి, తం దస్సేతుం ‘‘మగ్గపఞ్ఞాయా’’తిఆది వుత్తం.

భిజ్జనసభావో ఖణాయత్తత్తా. నిక్ఖిపితబ్బసభావో మరణధమ్మత్తా. అయం కాయో ఉస్మాయువిఞ్ఞాణాపగమో ఛడ్డనీయధమ్మో, యస్మిం యం పతిట్ఠితం, తం తస్స సన్తానగతవిప్పయుత్తన్తి కత్వా వత్తబ్బతం అరహతీతి ఆహ ‘‘ఖీణాసవస్స హి అజీరణధమ్మోపి అత్థీ’’తిఆది. తేనాహ భగవా ‘‘ఇమస్మింయేవ బ్యామమత్తే కళేవరే ససఞ్ఞిమ్హి సమనకే లోకఞ్చ పఞ్ఞపేమి లోకసముదయఞ్చ లోకనిరోధఞ్చా’’తిఆది (సం. ని. ౧.౧౦౭; అ. ని. ౪.౪౫). అస్స ఖీణాసవస్స, ‘‘జీరణధమ్మ’’న్తి యథావుత్తం అజీరణధమ్మం ఠపేత్వా జీరణధమ్మం దస్సేన్తో ‘‘తేసంపాయం కాయో భేదనధమ్మో’’తి ఏవమాహ. జరం పత్తస్సేవ హిస్స భేదననిక్ఖిపితబ్బతానియతే అత్థే సుత్తదేసనా పవత్తా. అత్థస్స ఉప్పత్తి అట్ఠుప్పత్తి, సా ఏతస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికో. కిర-సద్దో అనుస్సవత్థో, తేన అనుస్సవాగతోయమత్థో, న అట్ఠకథాగతోతి దీపేతి. తేనాహ ‘‘వదన్తీ’’తి. యేనాయం అత్థో హేతునా అట్ఠుప్పత్తికో, తం దస్సేతుం ‘‘సివికసాలాయం నిసీదిత్వా కథిత’’న్తి వుత్తం. ‘‘విహరతి జేతవనే’’తి నిదానవచనేన యథా న విరుజ్ఝతి, తథా వేదితబ్బం. నను ఇమస్స సుత్తస్స పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపోతి? సచ్చమేతం, సుత్తేకదేసం పన సన్ధాయ అట్ఠుప్పత్తికతావచనం. కేచి పన ‘‘యానం ఆరుహిత్వా రాజా ఆగతో, రఞ్ఞో ఆరోహనీయరథం దస్సేత్వా వుత్త’’న్తిపి వదన్తి.

సరీరే ఫేణపిణ్డసమే కిం వత్తబ్బం? సబ్భి సద్ధిన్తి సాధూహి సహ పవేదయన్తి. న హి కదాచి సాధూనం సాధూహి సహ కత్తబ్బా హోన్తి, తస్మా సీదనసభావానం కిలేసానం భిజ్జనప్పత్తత్తా నిబ్బానం సబ్భీతి వుచ్చతి. పురిమపదస్సాతి ‘‘సతఞ్చ ధమ్మో న జరం ఉపేతీ’’తి పదస్స. కారణం దస్సేన్తో బ్యతిరేకవసేన. సతం ధమ్మో నిబ్బానం కిలేసేహి సంసీదనభిజ్జనసభావో న హోతి, తస్మా తం ఆగమ్మ జరం న ఉపేతి. కిలేసా పన తన్నిమిత్తకా, ఏవమయం వుత్తకారణతో జరం న ఉపేతీతి. తేనాహ ‘‘ఇద’’న్తిఆది. సున్దరాధివచనం వా ఏతం ‘‘సబ్భీ’’తి పదం అపాపతాదీపనతో, సబ్భిధమ్మభూతన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪), న తేన ధమ్మేన సమత్థి కిఞ్చీ’’తి (ఖు. పా. ౬.౪; సు. ని. ౨౨౭) చ.

జరామరణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పియసుత్తవణ్ణనా

౧౧౫. రహసి గతస్సాతి జనసమ్బాధతో అపక్కన్తస్స. నిలీనస్స తేనేవ జనవివేకేన ఏకమన్తం నిసజ్జాయ ఏకీభావేన పటిసల్లీనస్స వియ. తేనాహ ‘‘ఏకీభూతస్సా’’తి. సబ్బఞ్ఞుభాసితం కరోన్తో ఆహ తస్స వచనం ‘‘ఏవమేత’’న్తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్స వచనం తథాపచ్చనుభాసన్తో. అన్తకేనాధిపన్నత్తా ఏవ ఖేత్తవత్థుహిరఞ్ఞసువణ్ణాది మానుసం భవం జహతో. అనుగన్తి అనుగతం, తమేవ అనుగామీతి అత్థో. నిచయన్తి ఉపరూపరి వడ్ఢియా నిచితభూతం. సమ్పరాయికన్తి సమ్పరాయ హితం.

పియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అత్తరక్ఖితసుత్తవణ్ణనా

౧౧౬. పీదహనన్తి సంయమనం. కమ్మపథభేదం అప్పత్తస్సాతి సుపినకాలో వియ పవత్తిమత్తతాయ కమ్మపథవిసేసం అగతస్స. కమ్మస్సాతి అకుసలకమ్మస్స. సంవరన్తి సంవరభావం దస్సేతి, ఇతరస్స పన సంవరభావో పురిమేహి తీహి పదేహి దస్సితోవాతి. ఓత్తప్పమ్పి గహితమేవ తదవినాభావతో. న హి పాపజిగుచ్ఛనం పాపఉత్రాసరహితం, ఉత్రాసో వా పాపజిగుచ్ఛనరహితో అత్థీతి.

అత్తరక్ఖితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అప్పకసుత్తవణ్ణనా

౧౧౭. ఉళారసద్దో సేట్ఠే బహుకే చ దిస్సతీతి ఆహ ‘‘పణీతే చ బహుకే చా’’తి. మానమజ్జనేనాతి మానవసేన మదప్పత్తియా. అతిక్కమన్తి సాధుమరియాదవీతిక్కమలక్ఖణం దోసం. కూటో పాసో.

అప్పకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అడ్డకరణసుత్తవణ్ణనా

౧౧౮. యస్మా కామనిమిత్తం సత్తో సమ్పజానముసా భాసతి, తస్మా కామా తస్స పతిట్ఠా పచ్చయో కారణన్తి ఆహ ‘‘కామహేతూ’’తిఆది. భద్రముఖసీసేన విటటుభం భద్రోపచారేన ఉపచరతీతి అత్థో, వినిచ్ఛయో కరీయతి ఏత్థాతి అడ్డకరణం, వినిచ్ఛయట్ఠానం. ఖిప్పన్తి కూటం, మచ్ఛఖిప్పన్తిపి వట్టతి. ఓడ్డితన్తి ఓడ్డనవసేన ఫలం పాపితం.

అడ్డకరణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. మల్లికాసుత్తవణ్ణనా

౧౧౯. ‘‘కస్మా పుచ్ఛతీ’’తి? పుచ్ఛాకారణం చోదేత్వా సముదయతో పట్ఠాయ దస్సేతుం ‘‘అయం కిర మల్లికా’’తిఆది వుత్తం. మాలారామం గన్త్వాతి అత్తనో పితు మాలారామం రక్ఖణత్థఞ్చేవ అవసేసపుప్ఫగ్గహణత్థఞ్చ గన్త్వా. కాసిగామేతి కాసిరట్ఠస్స గామే. సో కిర గామో మహాకోసలరాజేన అత్తనో ధీతుయా పతిఘరం గచ్ఛన్తియా పుప్ఫమూలత్థాయ దిన్నో, తంనిమిత్తం. భాగినేయ్యేన అజాతసత్తునా. తస్సాతి రఞ్ఞో పసేనదిస్స. సాతి మల్లికా. నివత్తితున్తి తస్సా ధమ్మతాయ నివత్తితుం తస్సా వచనం పటిక్ఖిపితుం. నేవజ్ఝగాతి వత్తమానత్థే అతీతవచనన్తి ఆహ ‘‘నాధిగచ్ఛతీ’’తి. పుథు అత్తాతి తేసం సత్తానం అత్తా.

మల్లికాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. యఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౧౨౦. థూణన్తి యఞ్ఞూపత్థమ్భం. ఉపనీతాని యఞ్ఞం యజితుం ఆరమ్భాయ. ఏత్తావతాతి ‘‘ఇధ, భన్తే…పే… రుదమానా పరికమ్మాని కరోన్తీ’’తి ఏత్తకేన పాఠేన. సన్నిట్ఠానన్తి ‘‘నం ఇత్థిం లభిస్సామి ను ఖో, న ను ఖో లభిస్సామీ’’తి నిచ్ఛయం అవిన్దన్తో న ఞాయన్తో. ఫేణుద్దేహకన్తి యథా యత్థ కుథితే ఫేణం ఉద్దేహతి న ఉపధీయతి, ఏవం అనేకవారం ఫేణం ఉట్ఠాపేత్వా. తం దివసన్తి తస్మిం రఞ్ఞా నిద్దం అలభిత్వా దుక్ఖసేయ్యదివసే. ఆలోకం ఓలోకేత్వాతి లోహకుమ్భిముఖవట్టిసీసే పత్తే తత్థ మహన్తం ఆలోకం ఓలోకేత్వా. అత్తానో వచనం రఞ్ఞో పవత్తిఞాపనత్థం. మహాసద్దో ఉదపాది ‘‘ఏవరూపం యఞ్ఞం రాజా కారాపేతీ’’తి. వత్తుకామో అహోసి, వత్తుఞ్చ పన అవిసహన్తో ‘‘స’’ ఇతి వత్వా లోహకుమ్భియం నిముగ్గో. ఇమం గాథం వత్తుకామో అహోసీతి అయం పనేత్థ సమ్బన్ధో. ఏస నయో సేసపదద్వయేపి. ధమ్మభేరిం చరాపేసుం ‘‘కోచి కఞ్చి పాణం మా హనతూ’’తి. సో ఇత్థిసామికో పురిసో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి అత్తనో ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా సత్తు చ దేసనావిలాససమ్పత్తియా, రాజా పన మహాబోధినిరుజ్ఝనసభావత్తా కిఞ్చి విసేసం నాధిగచ్ఛి.

సఙ్గహవత్థూనీతి లోకస్స సఙ్గహకారణాని. నిప్ఫన్నసస్సతో నవభాగే కస్సకస్స దత్వా రఞ్ఞం ఏకభాగగ్గహణం దసమభాగగ్గహణం. ఏవం కస్సకా హట్ఠతుట్ఠా సస్సాని సమ్పాదేన్తీతి ఆహ ‘‘సస్ససమ్పాదనే మేధావితాతి అత్థో’’తి. తతో ఓరభాగే కిర ఛభాగగ్గహణం జాతం. ఛమాసికన్తి ఛన్నం ఛన్నం మాసానం పహోనకం. పాసేతీతి పాసగతే వియ కరోతి. వాచాయ పియస్స పియకరస్స కమ్మం వాచాపేయ్యం. సబ్బసో రట్ఠస్స ఇద్ధాదిభావతో ఖేమం. నిరబ్బుదం చోరియాభావతో. ఇదఞ్హి రట్ఠం అచోరియం నిరగ్గళన్తి వుచ్చతి అపారుతఘరభావతో.

ఉద్ధంమూలకం కత్వాతి ఉమ్మూలం కత్వా. ద్వీహి పరియఞ్ఞేహీతి మహాయఞ్ఞస్స పుబ్బభాగే పచ్ఛా చ పవత్తేతబ్బేహి ద్వీహి పరివారయఞ్ఞేహి. సత్తవీసతి…పే… నస్సాతి సత్తవీసాధికానం తిణ్ణం పసుసతానం ద్వావీసతియా అస్సాదీహి చ సట్ఠిఅధికద్విసతఆరఞ్ఞకపసూహి చ సద్ధిం సమ్పిణ్డితానం పన నవాధికఛసతపసూనం మారణేన భేరవస్స పాపభీరుకానం భయావహస్స. తథా హి వదన్తి –

‘‘ఛసతాని నియుజ్జన్తి, పసూనం మజ్ఝిమే హని,

అస్సమేధస్స యఞ్ఞస్స, అధికాని నవాపి చా’’తి.

సమ్మన్తి యుగచ్ఛిద్దే పక్ఖిపితబ్బదణ్డకం. పాసేన్తీతి ఖిపన్తి. సంహారిమేహీతి సకటేహి వహితబ్బేహి యూపేహి. పుబ్బే కిర ఏకో రాజా సమ్మాపాసం యజన్తో సరస్సతినదీతీరే పథవియా వివరే దిన్నే నిముగ్గోయేవ అహోసి. అన్ధబాలబ్రాహ్మణా గతానుగతిగతా ‘‘అయం తస్స సగ్గగమనమగ్గో’’తి సఞ్ఞాయ తత్థ సమ్మాపాసయఞ్ఞం పట్ఠపేన్తి. తేన వుత్తం ‘‘నిముగ్గోకాసతో పభుతీ’’తి. అయూపో అప్పకదివసో యాగో, సయూపో బహుదివసం సాధేయ్యో సత్రయాగో. మన్తపదాభిసఙ్ఖతానం సప్పిమధూనం వాజమితి సమఞ్ఞా, హిరఞ్ఞసువణ్ణగోమహిం సాదిసత్తరసకదక్ఖిణస్స. సారగబ్భకోట్ఠాగారాదీసు నత్థేత్థ అగ్గళన్తి నిరగ్గళో. తత్థ కిర యఞ్ఞే అత్తనో సాపతేయ్యం అనవసేసతో అనిగూహిత్వా నియ్యాతీయతి. మహారమ్భాతి బహుపసుఘాతకమ్మా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘వివిధా యత్థ హఞ్ఞరే’’తి వక్ఖమానత్తా ‘‘మహాకిచ్చా’’తి అత్థో వుత్తో, ఇధ ‘‘మహారమ్భాతి పపఞ్చవసేన అజేళకా’’తిఆది వుత్తన్తి ‘‘బహుపసుఘాతకమ్మా’’తి అత్థో వుత్తో. నిరారమ్భాతి ఏత్థాపి వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. అనుగతం కులన్తి అనుకులం, కులానుగతన్తి అత్థో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘యం నిచ్చభత్తాది…పే… అత్థో’’తి.

యఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. బన్ధనసుత్తవణ్ణనా

౧౨౧. ఇదన్తి ‘‘ఇధ, భన్తే’’తిఆదికం వచనం. తే భిక్ఖూ ఆరోచేసున్తి సమ్బన్ధో. తేసూతి తేసు రఞ్ఞా బన్ధాపితమనుస్సేసు. సుకతకారణన్తి సుకారణకిరియం ఆరోచేసుం, న కేవలం తేసం మనుస్సానం బన్ధాపితభావం. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘రఞ్ఞో కిరా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠవఙ్కోతి అట్ఠంసో. అన్తోఘరచారినోతి అన్తేపురవాసినో.

ఉక్కట్ఠేతి యుద్ధే. మన్తీసూతి గుత్తమన్తీసు. అకుతూహలన్తి సఞ్ఞతం. పియన్తి పియాయితబ్బం. అన్నపానమ్హి మధురే అభుత్తే ఉప్పన్నే. అత్థేతి అత్థే కిచ్చే జాతే థిరన్తి న కథేన్తి కాయబలమత్తేన అపనేతుం సక్కుణేయ్యత్తా. సుట్ఠు రత్తరత్తాతి అతివియ రత్తా ఏవ హుత్వా రత్తా. సారత్తేనాతి సారభావేన సారభావసఞ్ఞాయ. ఓహారినన్తి హేట్ఠా హరణసీలన్తి ఆహ ‘‘చతూసు అపాయేసు ఆకడ్ఢనక’’న్తి. సిథిలన్తి సిథిలాకారం, న పన సిథిలం. తేనాహ భగవా ‘‘దుప్పముఞ్చ’’న్తి.

బన్ధనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.