౧. దహరసుత్తవణ్ణనా

౧౧౨. భగవతా సద్ధిం సమ్మోదీతి భగవతో గుణే అజానన్తో కోసలరాజా అత్తనో ఖత్తియమానేన కేవలం భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. పఠమాగతే హి సత్థరి తస్స సమ్మోదితాకారం దస్సేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. యథా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తోతి యథా భగవా ‘‘కచ్చి తే, మహారాజ, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయ’’న్తిఆదినా తేన రఞ్ఞా సద్ధిం పఠమం పవత్తమోదో అహోసి పుబ్బభాసితాయ, తదనుకరణేన ఏవం సోపి రాజా భగవతా సద్ధిం సమప్పవత్తమోదో అహోసీతి యోజనా. తం పన సమప్పవత్తమోదనం ఉపమాయ దస్సేతుం ‘‘సీతోదకం వియా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమ్మోదితన్తి సంసన్దితం ఏకీభావన్తి సమ్మోదనకిరియాయ సమానతం ఏకరూపతం, ఖమనీయన్తి ‘‘ఇదం చతుచక్కం నవద్వారం సరీరయన్తం దుక్ఖబహులతాయ సభావతో దుస్సహం, కచ్చి ఖమితుం సక్కుణేయ్య’’న్తి పుచ్ఛతి. యాపనీయన్తి పచ్చయాయత్తవుత్తికం చిరపబన్ధసఙ్ఖాతాయ యాపనాయ కచ్చి యాపేతుం సక్కుణేయ్యం. సీసరోగాదిఆబాధాభావేన కచ్చి అప్పాబాధం. దుక్ఖజీవికాభావేన కచ్చి అప్పాతఙ్కం. తంతంకిచ్చకరణే ఉట్ఠానసుఖతాయ కచ్చి లహుట్ఠానం. తదనురూపబలయోగతో కచ్చి బలం. సుఖవిహారసమ్భవేన కచ్చి ఫాసువిహారో అత్థీతి తత్థ తత్థ కచ్చి-సద్దం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో. బలవప్పత్తా పీతి పీతియేవ. తరుణపీతి పామోజ్జం. సమ్మోదనం జనేతి కరోతీతి సమ్మోదనీయం. సమ్మోదితబ్బతో సమ్మోదనీయన్తి ఇమం పన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘సమ్మోదితుం యుత్తభావతో’’తి ఆహ. సరితబ్బభావతోతి అనుస్సరితబ్బభావతో. ‘‘సరణీయ’’న్తి వత్తబ్బే దీఘం కత్వా ‘‘సారణీయ’’న్తి వుత్తం.

సుయ్యమానసుఖతోతి ఆపాథమధురతం ఆహ, అనుస్సరియమానసుఖతోతి విమద్దరమణీయతం. బ్యఞ్జనపరిసుద్ధతాయాతి సభావనిరుత్తిభావేన తస్సా కథాయ వచనచాతురియమాహ, అత్థపరిసుద్ధతాయాతి అత్థస్స నిరుపక్కిలేసతం. అనేకేహి పరియాయేహీతి అనేకేహి కారణేహి. అదిట్ఠత్తాతి ఉపసఙ్కమనవసేన అదిట్ఠత్తా. గుణాగుణవసేనాతి గుణవసేన గమ్భీరభావం వా అగుణవసేన ఉత్తానభావం వా. ఓవట్టికసారం కత్వాతి ఓవట్టికాయ గహేతబ్బసారవత్థుం కత్వా. లోకనిస్సరణభవోక్కన్తిపఞ్హన్తి లోకతో నిస్సటభావపఞ్హఞ్చేవ ఆదితో భవోక్కమనపఞ్హఞ్చ. సత్థు సమ్మాసమ్బుద్ధతం పుచ్ఛన్తో హి ‘‘కిం భవం గోతమో సబ్బలోకతో నిస్సటో, సబ్బసత్తేహి చ జేట్ఠో’’తి? పుచ్ఛతి నామ. యథా హి సత్థు సమ్మాసమ్బుద్ధతాయ లోకతో నిస్సటతా విఞ్ఞాయతి, ఏవం సబ్బసత్తేహి జేట్ఠభావతో సేట్ఠభావతో. స్వాయమత్థో అగ్గపసాదసుత్తాదీహి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪) విభావేతబ్బో. కథం పన సమ్బుద్ధతా విఞ్ఞాయతీతి? అవిపరీతధమ్మదేసనతో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాదీసు (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౨౪) వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

రాజా సత్థు అవిపరీతధమ్మదేసనం అజానన్తో తతో ఏవస్స సమ్మాసమ్బోధిం అసద్దహన్తో ‘‘వుడ్ఢతరేసుపి చిరపబ్బజితేసు సమ్మాసమ్బుద్ధభావే అలబ్భమానే తబ్బిపరీతే కథం లబ్భేయ్యా’’తి మఞ్ఞమానో ‘‘కిం పన భవం గోతమో’’తిఆదిం వక్ఖతి. రాజా అత్తనో లద్ధియా న పుచ్ఛతి అత్తనో సమ్ముఖా తేహి అసమ్మాసమ్బుద్ధభావస్సేవ పటిఞ్ఞాతత్తా. యస్మా తే ముసావాదితాయ అత్తనో ఉపట్ఠాకాదీనం ‘‘బుద్ధా మయ’’న్తి పటిజానింసు, తస్మా వుత్తం ‘‘లోకే మహాజనేన గహితపటిఞ్ఞావసేన పుచ్ఛతీ’’తి. స్వాయమత్థో ఆగమిస్సతి. బుద్ధసీహనాదన్తి బుద్ధానం ఏవ ఆవేణికం సీహనాదం. కామం మగ్గఞాణపదట్ఠానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, సమ్బోధిఞాణే పన గహితే తం అత్థతో గహితమేవ హోతీతి వుత్తం ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతం సమ్మాసమ్బోధి’’న్తి.

పబ్బజ్జూపగమనేనాతి యాయ కాయచి పబ్బజ్జాయ ఉపగమనమత్తేన సమణా, న సమితపాపతాయ. జాతివసేనాతి జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణా, న బాహితపాపతాయ. పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో సఙ్ఘోతి పబ్బజితసమూహతామత్తేన సఙ్ఘో, న నియ్యానికదిట్ఠివిసుద్ధసీలసామఞ్ఞవసేన సంహతత్తాతి అధిప్పాయో. ఏతేసం అత్థీతి ఏతేసం సబ్బఞ్ఞుపటిఞ్ఞాతానం పరివారభూతో అత్థి. స్వేవాతి పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో ఏవ. కేచి పన ‘‘పబ్బజితసమూహవసేన. సఙ్ఘినో, గహట్ఠసమూహవసేన గణినో’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం గణే ఏవ లోకే సఙ్ఘసద్దస్స నిరుళ్హత్తా. ఆచారసిక్ఖాపనవసేనాతి అచేలకవతచరియాది-ఆచారసిక్ఖాపనవసేన. పాకటాతి సఙ్ఘీఆదిభావేన పకాసితా. ‘‘అప్పిచ్ఛా’’తి వత్వా తత్థ లబ్భమానం అప్పిచ్ఛతం దస్సేతుం ‘‘అపిచ్ఛతాయ వత్థమ్పి న నివాసేన్తీ’’తి వుత్తం. న హి తేసు సాసనికేసు వియ సన్తగుణనిగుహనా అప్పిచ్ఛా లబ్భతీతి. యసోతి కిత్తిసద్దో. తరన్తి ఏతేన సంసారోఘన్తి ఏవం సమ్మతత్తా తిత్థం వుచ్చతి లద్ధీతి ఆహ ‘‘తిత్థకరాతి లద్ధికరా’’తి. సాధుసమ్మతాతి ‘‘సాధూ’’తి సమ్మతా, న సాధూహి సమ్మతాతి ఆహ ‘‘సన్తో…పే… పుథుజ్జనస్సా’’తి.

కప్పకోలాహలన్తి కప్పతో కోలాహలం, ‘‘కప్పుట్ఠానం భవిస్సతీ’’తి దేవపుత్తేహి ఉగ్ఘోసితమహాసద్దో. ఇమేతి పూరణాదయో. బుద్ధకోలాహలన్తి దేవతాహి ఘోసితం బుద్ధకోలాహలం. పయిరుపాసిత్వాతి పురిససుతిపరమ్పరాయ సుత్వా. చిన్తామణివిజ్జా నామ పరచిత్తజానాపనవిజ్జా. సా కేవట్టసుత్తే ‘‘మణికా’’తి ఆగతా, ఆది-సద్దేన గన్ధారిసమ్భవవిజ్జాదిం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ గన్ధారియా వికుబ్బనం దస్సేతి. అత్తభావేతి సరీరే. రాజుస్మాతి రాజతేజో.

సుక్కధమ్మోతి అనవజ్జధమ్మో నిక్కిలేసతా. ఇదం గహేత్వాతి ఇదం పరమ్ముఖా ‘‘మయం బుద్ధా’’తి వత్వా అత్తనో సమ్ముఖా ‘‘న మయం బుద్ధా’’తి తేహి వుత్తవచనం గహేత్వా. ఏవమాహాతి ‘‘యేపి తే, భో గోతమ…పే… నవో చ పబ్బజ్జాయా’’తి ఏవం అవోచ. అత్తనో పటిఞ్ఞం గహేత్వాతి ‘‘న మయం బుద్ధా’’తి తేసం అత్తనో పురతో పవత్తితం పటిఞ్ఞం గహేత్వా. ఈదిసే ఠానే కిం-సద్దో పటిసేధవాచకో హోతీతి వుత్తం ‘‘కిన్తి పటిక్ఖేపవచన’’న్తి, కస్మా పటిజానాతీతి అత్థో?

న ఉఞ్ఞాతబ్బాతి న గరహితబ్బా. గరహత్థో హి అయం ఉ-సద్దో. ‘‘దహరో’’తి అధికతత్తా వక్ఖమానత్తా చ ‘‘ఖత్తియోతి రాజకుమారో’’తి వుత్తం. ఉరసా గచ్ఛతీతి ఉరగో, యో కోచి సప్పో, ఇధ పన అధిప్పేతం దస్సేతుం ‘‘ఆసీవిసో’’తి ఆహ. సీలవన్తం పబ్బజితం దస్సేతి సామఞ్ఞతో ‘‘భిక్ఖూ’’తి వదన్తో. ఇధ పన యస్మా ‘‘భవమ్పి నో గోతమో’’తిఆదినా భగవన్తం ఉద్దిస్స కథం సముట్ఠాపేసి, తస్మా భగవా అత్తానం అబ్భన్తరం అకాసి. యదిపి విసేసో సామఞ్ఞజోతనాయ విభావితో హోతి, సంసయుప్పత్తిదీపకం నోతి వుత్తగ్గహణం పన తం పరిచ్ఛిజ్జతీతి. తేనాహ ‘‘దేసనాకుసలతాయా’’తిఆది. ఇదాని అవఞ్ఞాపరిభవే పయోగతో విభావేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అచిత్తీకతాకారవసేన అవఞ్ఞాయ పాకటభావో, వమ్భనవసేన పరిభవస్సాతి అధిప్పాయేన కాయపయోగవసేన అవఞ్ఞా దస్సితా, వచీపయోగవసేన పరిభవో, ఉభయం పన ఉభయత్థాపి పభేదతో గహితం, అవఞ్ఞపరిభవానం ద్విన్నమ్పి ఉభయత్థ పరిగ్గహో. తం సబ్బమ్పీతి తం అవఞ్ఞాది సబ్బమ్పి. చతూసుపి తం న కాతబ్బమేవ సమ్పతి ఆయతిఞ్చ అనత్థావహత్తా.

తదత్థదీపనాతి తస్స ఆదితో వుత్తస్స అత్థస్స దీపనా. విసేసత్థదీపనాతి తతో విసిట్ఠత్థదీపనా. ఖేత్తానం అధిపతీతి ఖత్తియోతి నిరుత్తినయేన సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. ఖేత్తతో వివాదా సత్తే తాయతీతి ఖత్తియోతి లోకియా కథయన్తి. ‘‘మహాసమ్మతో, ఖత్తియో, రాజా’’తి ఏవమాగతేసు ఇమేసు దుతియం. అక్ఖరన్తి సమఞ్ఞా. సా హి ఉదయబ్బయాభావతో ‘‘న కదాచి ఖరతీతి అక్ఖర’’న్తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘నామగోత్తం న జీరతీ’’తి. జాతిసమ్పన్నన్తి సమ్పన్నజాతిం అతివిసుద్ధజాతిం. తీణి కులానీతి బ్రాహ్మణవేస్ససుద్దకులాని. అతిక్కమిత్వాతి అత్తనో జాతిసమ్పత్తియా అభిభవిత్వా.

కేవలం నామపదం వుత్తం ఆఖ్యాతపదం అపేక్ఖతేవాతి ఆహ ‘‘ఠానం హీతి కారణం విజ్జతీ’’తి. ఉద్ధటదణ్డేనాతి సమన్తతో ఉబ్భతేన దణ్డేన సాసనేన, బలవం ఉపక్కమం గరుకం రాజానమ్పి. తం ఖత్తియం పరివజ్జేయ్యాతి ఖత్తియం అవఞ్ఞాపరిభవకరణతో వజ్జేయ్య. తేనాహ ‘‘న ఘట్టేయ్యా’’తి.

ఉరగస్స చ నానావిధవణ్ణగ్గహణే కారణం వదతి ‘‘యేన యేన హీ’’తిఆదినా. బహుభక్ఖన్తి మహాభక్ఖం సబ్బభక్ఖఖాదకం. పావకం సోధనత్థేన అసుద్ధస్సపి దహనేన. సోతి మగ్గో. కణ్హో వత్తనీ ఇమస్సాతి కణ్హవత్తనీ. మహన్తో అగ్గిక్ఖన్ధో హుత్వా. యావబ్రహ్మలోకప్పమాణోతి కప్పవుట్ఠానకాలే అరఞ్ఞే అగ్గినా గహితే కాలన్తరే ఏవ కట్ఠతిణరుక్ఖాదిసమ్భవోతి దస్సేతుం ‘‘జాయన్తి తత్థ పారోహా’’తి పాళియం వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ.

డహితుం న సక్కోతి పచ్చక్కోసనాదినా. వినస్సన్తి సమణతేజసా వినాసితత్తా. ‘‘న తస్సా’’తి ఏత్థ న-కారం ‘‘విన్దరే’’తి ఏత్థ ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బన్తి ఆహ ‘‘న విన్దన్తీ’’తి. వత్థుమత్తావసిట్ఠోతి ఠానమేవ నేసం అవసిస్సతి, సయం పన సబ్బసో సహ ధనేన వినస్సన్తీతి అత్థో.

‘‘సమ్మదేవ సమాచరే’’తి ఏత్థ యథా రాజాదీసు సమ్మా సమాచరేయ్య, తం విభాగేన దస్సేన్తో ‘‘ఖత్తియం తావా’’తిఆదిమాహ. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. తిస్సో కులసమ్పత్తియోతి ఖత్తియ-బ్రాహ్మణగహపతి-మహాసాలకులాని వదతి. పఞ్చ రూపిబ్రహ్మలోకే, చత్తారో అరూపీబ్రహ్మలోకేతి ఏవం నవ బ్రహ్మలోకే కమ్మభవవిభాగేన, సేసానం గణనానం ఉపపత్తిభవవిభాగేన.

అభిక్కన్తన్తి అతివియ కమనీయం. సా పనస్సా కన్తతా అతివియ ఇట్ఠతాయ మనవడ్ఢనతాయ సోభనతాయాతి ఆహ ‘‘అతిఇట్ఠం అతిమనాపం అతిసున్దరన్తి అత్థో’’తి. ‘‘అభిక్కన్త’’న్తి వచనం అపేక్ఖిత్వా నపుంసకనిద్దేసో, వచనం పన భగవతో ధమ్మదేసనాతి తథా వుత్తం. అత్థమత్తదస్సనం వా ఏతం, తస్మా అత్థవసేన లిఙ్గవిభత్తివిపరిణామో వేదితబ్బో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో.

అధోముఖఠపితన్తి కేనచి అధోముఖం ఠపితం. హేట్ఠాముఖజాతన్తి సభావేనేవ హేట్ఠాముఖం జాతం. ఉగ్ఘాటేయ్యాతి వివటం కరేయ్య. హత్థే గహేత్వాతి ‘‘పురత్థాభిముఖో ఉత్తరాభిముఖో వా గచ్ఛా’’తిఆదీని అవత్వా హత్థే గహేత్వా నిస్సన్దేహం కత్వా ‘‘ఏస మగ్గో’’తి ఏవం వత్వా ‘‘గచ్ఛా’’తి వదేయ్య. కాళపక్ఖచాతుద్దసీతి కాళపక్ఖే చాతుద్దసీ. నిక్కుజ్జితం ఉక్కుజ్జేయ్యాతి ఆధేయ్యస్స అనాధారభూతం భాజనం తస్స ఆధారభావాపాదనవసేన ఉక్కుజ్జేయ్య. అఞ్ఞాణస్స అభిముఖత్తా హేట్ఠాముఖజాతతాయ సద్ధమ్మవిముఖం, తతో ఏవ అధోముఖభావేన అసద్ధమ్మే పతితన్తి ఏవం పదద్వయం యథారహం యోజేతబ్బం, న యథాసఙ్ఖయం. కామం కామచ్ఛన్దాదయోపి పటిచ్ఛాదకా, మిచ్ఛాదిట్ఠి పన సవిసేసం పటిచ్ఛాదికాతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిగహనపటిచ్ఛన్న’’న్తి. తేనాహ భగవా – ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాహం, భిక్ఖవే, వజ్జం వదామీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦). సబ్బాపాయగామిమగ్గో కుమ్మగ్గో ‘‘కుచ్ఛితో మగ్గో’’తి కత్వా. సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం ఉజుపటిపక్ఖతాయ మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో అట్ఠ మిచ్ఛత్తధమ్మా మిచ్ఛామగ్గో. తేనేవ హి తదుభయపటిపక్ఖతం సన్ధాయ ‘‘సగ్గమోక్ఖమగ్గం ఆవికరోన్తేనా’’తి వుత్తం. సప్పిఆదిసన్నిస్సయో పదీపో న తథా ఉజ్జలో, యథా తేలసన్నిస్సయోతి తేలపజ్జోతగ్గహణం. ఏతేహి పరియాయేహీతి ఏతేహి నిక్కుజ్జితుక్కుజ్జనపటిచ్ఛన్నవివరణాదిఉపమోపమితబ్బప్పకారేహి.

పసన్నాకారన్తి పసన్నేహి కాతబ్బం సక్కారం. సరణన్తి పటిసరణం పరాయణం. అజ్జతాతి అజ్జాతి పదస్స వడ్ఢనమత్తం హేత్థ తా-సద్దో యథా ‘‘దేవతా’’తి. పాణేహి ఉపేతన్తి పాణేహి సహ సరణం ఉపేతం. ‘‘యావ మే పాణా ధరన్తి, తావ సరణం గతమేవ మం ధారేతూ’’తి ఆపాణకోటికం అత్తనో సరణగమనం పవేదేతి. తేనాహ ‘‘యావ మే’’తిఆది. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దహరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.