౨. దుతియవగ్గో

౧. వతపదసుత్తవణ్ణనా

౨౫౭. సమాదాతబ్బతో వతాని, అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరసభావేన పబ్బజితబ్బతో పదాని, తతో ఏవ అసంకిణ్ణభాగాతి కత్వా ‘‘వతకోట్ఠాసానీ’’తి వుత్తం. సమత్తానీతి పుఞ్ఞవిసేసతాయ పుజ్జభవఫలనిబ్బత్తనేన కిత్తిసఞ్ఞానేన చ సమం అత్తాని సమత్తాని. పరిపుణ్ణానీతి అఖణ్డాదిభావేన సబ్బసో పుణ్ణాని. సమాదిన్నానీతి తత్థ సక్కచ్చకారితాయ సమ్మా ఆదిన్నాని. మాతులానీతి పితుభగినీ, న యా కాచి మాతులస్స భరియా కులజేట్ఠకానం అధిప్పేతత్తా, భరియాపి వా మాతులసమ్బన్ధతో గహేతబ్బా, తథా సతి మహాపితుభరియాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

ఆది-సద్దేన జేట్ఠభగినీనం సఙ్గహో. అపచితికారకోతి తేసం పచ్చుట్ఠానకరో. యో కోచి దదన్తోపి సాపేక్ఖో దేతి, సో ముత్తచాగో న హోతి, అయం పన న ఏవన్తి ‘‘ముత్తచాగో హోతీ’’తి వుత్తం. విస్సట్ఠచాగోతి నిరపేక్ఖపరిచ్చాగోతి అత్థో. యథా పాణాతిపాతబహులో ‘‘లోహితపాణీ’’తి వుచ్చతి, తథా దానబహులో ‘‘పయతపాణీ’’తి వుత్తోతి ఆహ ‘‘దేయ్యధమ్మదానత్థాయ సదా ధోతహత్థో’’తి. వోస్సగ్గరతోతి దేయ్యధమ్మస్స పరిచ్చజనే అభిరతో. పరేహి యాచితబ్బారహోతి పరేహి యాచితుం యుత్తో ఇచ్ఛితస్స అత్థస్స తావదేవ విస్సజ్జనతో. దానేనేవ యుత్తోతి సబ్బకాలం దానేనేవ యుత్తో అభిణ్హం పవత్తమహాదానత్తా. దానే చ సంవిభాగే చాతి పరస్స సమ్పుణ్ణం కత్వా పరిచ్చజనసఙ్ఖాతే దానే చ అత్తనా పరిభుఞ్జితబ్బతో సంవిభజనసఙ్ఖాతే సంవిభాగే చ రతో అభిరతో.

వతపదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సక్కనామసుత్తవణ్ణనా

౨౫౮. మనుస్సభూతోతి మనుస్సేసు భూతో, మనుస్సత్తం వా పత్తో. ఆవసథన్తి నివాసట్ఠానం కారేత్వా అదాసి, తస్మా వాసం అదాసీతి వాసవో. అత్థ-సద్దో ఇధ కారణపరియాయోతి ఆహ ‘‘సహస్సమ్పి కారణాన’’న్తి. స్వాయమత్థో హేట్ఠా విభావితోవ. వినిచ్ఛినతి, తస్మా సహస్సం పఞ్ఞాఅక్ఖీని ఏతస్సాతి సహస్సక్ఖో. మఘం వుచ్చతి ధనం, తం పన సద్ధాసఙ్ఖాతం మఘం అస్స అత్థీతి మఘవా. పురే దానం దదాతీతి పురిన్దదో అనునాసికలోపం అకత్వా. పుఞ్ఞాని కాతుం సక్కోతీతి సక్కో.

సక్కనామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మహాలిసుత్తవణ్ణనా

౨౫౯. సోతి సక్కో దేవరాజా. బహువచనే వత్తబ్బే ఏకవచనం వుత్తం. వుచ్చతీతి వచనం, అత్థో. తస్మా బహువచనేతి బహుమ్హి అత్థేతి అత్థో. యథా పటిపజ్జన్తో అనుక్కమేన తే ధమ్మే సమాదియిత్వా సక్కో సక్కత్తం అజ్ఝగా, తం పటిపత్తిం దస్సేతుం ‘‘సక్కో కిరా’’తిఆది వుత్తం. అనన్తరేతి సక్కభావస్స అతీతానన్తరే అత్తభావే. తం సబ్బన్తి సక్కస్స మఘమాణవకాలే సమ్మాపటిపత్తిం, తాయ సక్కభావూపగమనఞ్చాతి తం సబ్బం. వుత్తో, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి అధిప్పాయో.

మహాలిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దలిద్దసుత్తవణ్ణనా

౨౬౦. మనుస్సదలిద్దోతి మనుస్సేసు దుగ్గతో. మనుస్సకారుఞ్ఞతన్తి మనుస్సేసు పరమనిహీనతం. మనుస్సకపణోతి మనుస్సేసు వా పరమనిహీనో. తస్మిం ఠానేతి తస్స దేవపుత్తస్స తస్మిం ఉప్పజ్జనట్ఠానే. లామకతో చిన్తేన్తీతి తస్స పురిమవత్థుం నిస్సాయ హీనతో చిన్తేన్తి. కథేన్తీతి తమేవ పరేసం కథేన్తి. విత్థారేన్తీతి వుత్తమత్థం విత్థారికం కరోన్తి. సబ్బదా పరిచ్ఛిజ్జ పరివారసమ్పన్నో హుత్వా అడ్ఢట్ఠరతనే హత్థిక్ఖన్ధే మహచ్చరాజానుభావేన నిసిన్నత్తా జనకాయేన సముల్లోకియమానో. అవలమ్బన్తీతి ఓలమ్బన్తి. వన్దనమత్తం వా నాహోసి, అఞ్ఞదత్థు పచ్చేకబుద్ధతో అత్తనో సమానాదరకిరియం పచ్చాసీసతి. తేన వుత్తం ‘‘సో’’తిఆది. క్వాయన్తి కో అయన్తి బ్యాపన్నవసేన వదతి. కాళరత్తేహి సుత్తేహి సిబ్బితత్తా వణ్ణవికారం దిస్వా ‘‘కుట్ఠిచీవరాని పారుతో’’తి ఆహ. మహానిరయే నిబ్బత్తిత్వా మహాదుక్ఖం పచ్చనుభోతి. తదనురూపపాపకమ్మస్స విపాకావసేసేన లద్ధోకాసేన రాజగహే…పే… పటిసన్ధిం గణ్హి. కామఞ్చ ఏత్థ పటిసన్ధిగ్గహణం కుసలకమ్మేనేవ, తస్స పన అకుసలకమ్మస్స విపాకినో బలవభావతో వుత్తం ‘‘విపాకావసేసేనా’’తి. తేనాహ ‘‘గహితకాలతో…పే… నిక్ఖన్తో’’తి. భిక్ఖాయ చరితుం సమత్థకాలతో పట్ఠాయ రోగస్స బలవతాయ మంసాని…పే… పతన్తి. ఞాణం పేసేత్వాతి విపస్సనాపటిపాటియా భావనాఞాణం నిబ్బానం పటిపేసేత్వా పవత్తేత్వా. ఇన్ద్రియానం పరిపక్కత్తా సత్థు దేసనావిలాసేన సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో. చుమ్బటన్తి పాదచుమ్బటం. కుట్ఠినో హి సకలపాదతలం మా రుజీతి చుమ్బటం కత్వా తం పాదతలే బన్ధిత్వా గచ్ఛన్తి, మత్తికపాతిం భిన్దిత్వా వియ తథా నిహీనమనుస్సత్తభావతో చవిత్వా సువణ్ణపాతిం పటిలభన్తో వియ దేవత్తభావం గణ్హన్తో చుతిచిత్తతో దుతియచిత్తవారే ఆదానచిత్తక్ఖణే దేవలోకే నిబ్బత్తో.

మగ్గేనాగతాతి మగ్గాధిగమనేన ఆగతా ఉప్పన్నా. అరియకన్తసీలన్తి అరియానం కన్తం మనాపం మనోరమం సీలధమ్మం. అరియానం అధిచిత్తఅధిపఞ్ఞాసిక్ఖా వియ అధిసీలసిక్ఖాపి సబ్బా అతివియ కన్తా ఏవాతి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. ఇమస్మిం పనత్థేతి ఇమస్మిం సోతాపన్నస్స భవసఙ్ఖాతే అత్థే నిద్ధారేత్వా వుచ్చమానే. పఞ్చసీలమ్పి యస్మా దిట్ఠి వియ భవన్తరేపి అప్పహీనం.

దలిద్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. రామణేయ్యకసుత్తవణ్ణనా

౨౬౧. ఆరమన్తి ఏత్థ సత్తాతి ఆరామా, మనోరమా ఉపవనాదయో. తే ఏవ చేతేన్తి ఏత్థ సద్ధాయ అత్తనో పీతిసోమనస్సం సన్ధహన్తీతి చేతియాతి చ వుచ్చన్తి. మనుస్సరమణీయభావస్సాతి మనుస్సానం ఆరమణీయభావస్స. తస్స పన సీలాదిగుణవసేన అచిన్తేయ్యాపరిమేయ్యానుభావతాపి హోతీతి భగవా ‘‘నాగ్ఘన్తి సోళసి’’న్తి అవోచ. అచేతనాయ భూమియా రమణీయతా నామ గుణవిసిట్ఠానం అరియానం సేవనవసేన వేదితబ్బాతి వుత్తం ‘‘ఇదాని…పే… గామే వాతిఆదిమాహా’’తి.

రామణేయ్యకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. యజమానసుత్తవణ్ణనా

౨౬౨. యజన్తానన్తి దక్ఖిణేయ్యం ఉద్దిస్స దేన్తానం. అట్ఠుప్పత్తికో సుత్తనిక్ఖేపోతి దస్సేత్వా అత్థవణ్ణనం కాతుం ‘‘తదా కిరా’’తిఆది వుత్తం. అగ్గన్తి సేట్ఠం. తేహి తేహి వా యథాలద్ధసప్పిఆదయో మా నస్సన్తు, అగ్గభావేన గహితాని సప్పిఆదీని కేవలం అగ్గిమ్హి ఝాపనేన, దేవా మనుస్సా మిచ్ఛాగాహేన మా నస్సన్తు. తక్కేనాతి తక్కమత్తేన. ‘‘కథేమా’’తి అమ్హే మఞ్ఞథ, ఇదాని పస్సథ, పచ్చక్ఖతో అయం వో…పే… ఆగచ్ఛతీతి ఆహంసూతి యోజనా.

ఉపధివిపాకన్తి ఉపధీసు వా విపచ్చతి, ఉపధయో వా విపాకా ఏతస్సాతి ఉపధివిపాకం. విప్ఫారవన్తం హోతి విపులపక్ఖతాయ. భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అదంసు ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన మహాబ్రహ్మునా చ ఏవం ఓవాదో దిన్నో’’తి.

యజమానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. బుద్ధవన్దనాసుత్తవణ్ణనా

౨౬౩. ఉట్ఠహాతి ఉట్ఠానం కాయికవీరియం కరోహి. తేనాహ ‘‘విచర, లోకే’’తి. చేతసికవీరియం పన భగవతా మత్థకం పాపితమేవ. తేనాహ ‘‘విజితసఙ్గామా’’తి. ద్వాదసయోజనికస్స ఉచ్చభావేన. విత్థారతో పన ఆయామతో చ అనేకయోజనసతసహస్సపరిమాణచక్కవాళం అతిబ్యాపేత్వా ఠితస్స. పన్నభారాతి పాతితభార. నిక్ఖేపితబ్బతో భారాతి ఆహ ‘‘ఓరోపితఖన్ధా’’తిఆది. తే హి తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స సమ్పాతనట్ఠేన భారా నామ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి (సం. ని. ౩.౨౨). తదేకదేసా చ కిలేసాభిసఙ్ఖారా. పన్నరసాయ పుణ్ణమాయ రత్తిన్తి యథా పన్నరసపుణ్ణమాయ రత్తియం పరిపుణ్ణకాలే ఉపక్కిలేసవిముత్తో చన్దో సోభతి, ఏవం తవ చిత్తం సబ్బసో ఉపక్కిలేసవిముత్తం సోభతీతి అధిప్పాయో.

బుద్ధవన్దనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. గహట్ఠవన్దనాసుత్తవణ్ణనా

౨౬౪. పుథుద్దిసాతి బహుదిసా. కా పన తాతి ఆహ ‘‘చతస్సో దిసా చతస్సో అనుదిసా చా’’తి. అనుదిసాగహణేన చేత్థ ఉద్ధం అధోపి గయ్హతీతి చ దస్సేతి. భూమివాసినోతి భూమిపటిబద్ధవుత్తినో. ఏతేన రుక్ఖపబ్బతనివాసినోపి గహితా హోన్తి. చిరరత్తసమాహితచిత్తేతి ఉపచారప్పనాఝానాని ఉప్పాదేత్వా అపరిహీనజ్ఝానతాయ చిరకాలం సమాహితచిత్తే. ఆపాణకోటికన్తి జీవితపరియన్తం యావజీవం. ఏవమాదీతి ఆది-సద్దేన అవసేసపుఞ్ఞకిరియవత్థూని సఙ్గణ్హాతి. నిచ్చసీలవసేన పఞ్చహి, నియమసీలవసేన దసహి. పి-సద్దేన తతో కతిపయేహి ఉపోసథసీలవసేన అట్ఠహిపీతి దస్సేతి. ధమ్మికేహీతి ధమ్మతో అనపేతేహి. పముఖోతి పమోక్ఖో.

గహట్ఠవన్దనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సత్థారవన్దనాసుత్తవణ్ణనా

౨౬౫. బ్రహ్మజాణుకోతి దక్ఖిణజాణుమణ్డలం పథవియం ఠపేత్వా వన్దమానో బ్రహ్మజాణుకో నామ తథాభూతో హుత్వా. యజితబ్బతో యక్ఖో, పూజనీయో. ఏవం పూజావిసేసయోగతో సక్కోతి ఆహ ‘‘సో యక్ఖోతి సో సక్కో’’తి. సక్కస్స నమక్కారభాజనభూతఞ్హి పుచ్ఛన్తో మాతలి ‘‘కో నామ సో యక్ఖో’’తి ఆహ. గుణనేమిత్తకేహీతి గుణహేతుకేహి అనన్తాని హి బుద్ధానం నామాని, తాని చ ఖో సబ్బానిపి గుణనేమిత్తకానేవ. అనన్తగుణత్తా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అసఙ్ఖ్యేయ్యాని నామాని, సగుణేన మహేసినో;

గుణేన నామముద్ధేయ్యం, అపి నామసహస్సతో’’తి. –

తస్మా అనోమనామన్తి పరిపుణ్ణగుణనామన్తి అత్థో. సమతిక్కమేనాతి సమ్మా సముచ్ఛిన్దనవసేన అతిక్కమనేన. కిలేసారీనం అపేతచయోతి అపచయో, సో ఆరమితబ్బట్ఠేన ఆరామో ఏతేసన్తి అపచయారామా. తేనాహ ‘‘వట్టవిద్ధంసనే రతా’’తి.

సత్థారవన్దనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సఙ్ఘవన్దనాసుత్తవణ్ణనా

౨౬౬. పూతిమ్హి దేహే మాతు సరీరే సయనతో, అత్తనో ఏవ వా పూతిదేహం సరీరం తస్మిం ఠితతాయ అవత్థరిత్వా సయనతో పూతిదేహసయాతి యోజనా. కుణపమ్హేతేతి ఏతే మనుస్సా అసుచిదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలే మాతుకుచ్ఛిసఙ్ఖాతే కుణపస్మిం దస మాసే నిముగ్గా. తేసం కిన్నామ త్వం పిహయసీతి యోజనా. ఏతేసం ఏతం విహయామీతి ఏతేసం ఇసీనం ఏతం సమ్మాపటిపత్తిం విహయామి. ఇదాని తం పటిపత్తిం దస్సేతుం ‘‘న తే సం కోట్ఠే ఓపేన్తీ’’తి వుత్తం. ధఞ్ఞం కోట్ఠే న పక్ఖిపన్తి పక్ఖిపితబ్బస్స చ అభావతో. తేనాహ ‘‘న హి ఏతేసం ధఞ్ఞ’’న్తి. పరేసం నిట్ఠితన్తి పరేసం గహితం సన్తకం తేసం పాకాయ నిట్ఠితం. భిక్ఖాచారవత్తేనాతి పిణ్డాచరియాయ. ఏసమానా పరియేసన్తా. ఏవం పరియిట్ఠేన. యాపేన్తి, న ఏసన్తి అనేసనం. సుసమాదిన్నసున్దరవతాతి సుట్ఠు సమాదిన్నసోభనవతా.

ఏవం సుభాసితభాసినోతి గన్థధురవిపస్సనాధురానం వసేన గుణపరిమాణసుభాసితస్సేవ భాసనసీలా. అరియేన తుణ్హీభూతేన తుణ్హీభూతా. తతో ఏవ మనస్స సాతిసయం సమఞ్చరా. గహితదణ్డేసు పరామాసాదిపయుత్తేసు దణ్డాదానాదిహేతు ఉప్పజ్జనకకిలేసపరిళాహాభావతో నిబ్బుతా. తేనాహ ‘‘విస్సట్ఠదణ్డా’’తి. సాదానేసూతి సభవాదానేసు. అనాదానాతి తబ్బిరహితా. తేనాహ ‘‘భవయోనీ’’తిఆది.

సఙ్ఘవన్దనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.