౧౧. సక్కసంయుత్తం
౧. పఠమవగ్గో
౧. సువీరసుత్తవణ్ణనా
౨౪౭. అభియంసూతి యుద్ధసజ్జాభిముఖా హుత్వా గచ్ఛింసు. తత్రాతి తస్మిం అసురానం అభియానే అయం దాని వుచ్చమానా అనుపుబ్బతో కథా. తేత్తింస పురిసే గహేత్వాతి తేత్తింస పురిసే పుఞ్ఞకిరియాయ సహాయభూతే గహేత్వా. ‘‘యావజీవం మాతాపితుభరో అస్స’’న్తిఆదినా సమాదిన్నాని సత్త వతపదాని పూరేత్వా. అధిగణ్హన్తం అభిభవన్తం. పుత్తహతాయాతి హతపుత్తాయ. సా సురా న హోతి, న సురం పివిమ్హాతి అధిప్పాయో. తతో పట్ఠాయాతి ‘‘న సురా’’తి వుత్తకాలతో పట్ఠాయ. ‘‘న సురన్తి న దిబ్బన్తీతి అసురా’’తి కేచి. హేట్ఠిమతలే అన్తోభూమియం ఆయామతో దసయోజనసహస్సం.
ఉరగాదిసహచరితాని ఠానాని ఉరగాదీనీతి ఆహ ‘‘ఉరగాదీసు పఞ్చసు ఠానేసూ’’తి. పఠమాలిన్దేతి పఠమే పరిభణ్డే. పఞ్చయోజనసహస్సవిత్థారపుథుబహలాహి సినేరుస్స చతూసుపి పస్సేసు చత్తారో పరిభణ్డా. సినేరుస్స హి తస్మిం తస్మిం పస్సే యుగన్ధరాదీసు పఞ్చసతపరిత్తదీపపరివారే మహాదీపే చ లభితబ్బస్స మహతో అత్థస్స వసేన మహత్థా. కుపితావిలచిత్తాతి కుపితేన కోపేన ఆకులచిత్తా. యుద్ధేసీతి యుద్ధేసినో. సేసేసూతి సేసేసు పరిభణ్డేసు. సేసాతి సుపణ్ణాదయో.
వమ్మికమక్ఖికాతి సపక్ఖికఉపచికా. ఓసక్కిత్వాతి పిట్ఠిభాగేన నివత్తిత్వా.
పమాదం ఆపాదేసీతి సక్కస్స ఆణాయ పమాదం ఆపజ్జి. సట్ఠియోజనం విత్థారేన. సువణ్ణమహావీథిన్తి సువణ్ణమయభూమిజగతివీథిం.
అనుట్ఠహన్తోతి ఉట్ఠానం కాయికవీరియం అకరోన్తో. అవాయమన్తోతి వాయామం చేతసికవీరియం అకరోన్తో. కిఞ్చి కిచ్చన్తి కసివాణిజ్జాదిభేదం అఞ్ఞతరం కిచ్చం కత్తబ్బకమ్మం. వరన్తి పవరం. తేనాహ ‘‘ఉత్తమ’’న్తి. తఞ్చ ఖో కసితబ్బట్ఠానం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘ఓకాస’’న్తి. కమ్మం అకత్వాతి కిఞ్చిపి జీవితహేతుభూతం కమ్మం అకత్వా. జీవితట్ఠానం నామాతి తస్స జీవితస్స హేతు నామ. నిబ్బానస్స మగ్గోతి నిబ్బానస్స అధిగముపాయభూతో మగ్గో.
సువీరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సుసీమసుత్తవణ్ణనా
౨౪౮. అన్తరేతి అబ్భన్తరే. ఏవంనామకన్తి ‘‘సుసీమో’’తి ఏవంనామకం. ఏకం పుత్తమేవ అఞ్ఞతరం అత్తనో పుత్తమేవ.
సుసీమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ధజగ్గసుత్తవణ్ణనా
౨౪౯. సముపబ్యూళ్హోతి ఉభిన్నం సహ ఏవ సమాగమో, భుసం వా బ్యూళ్హోతి అత్థో. భుసా పనస్స బ్యూళ్హతా ద్విన్నం సేనానం సమాగన్త్వా సమ్పిణ్డితభావేనాతి ఆహ ‘‘సమ్పిణ్డితో రాసిభూతో’’తి. పచ్ఛిమన్తోతి రథపఞ్జరస్స పరన్తో పచ్ఛిమన్తో పచ్ఛిమకోట్ఠాసో. రథసన్ధితోతి రథపఞ్జరస్స కుబ్బరేన సద్ధిం సమ్బన్ధనట్ఠానతో. తదేవ పమాణన్తి తదేవ ‘‘దియడ్ఢయోజనసతాయామో’’తి వుత్తప్పమాణమేవ. దిగుణం కత్వాతి ‘‘పచ్ఛిమన్తో సతయోజనో’’తిఆదినా దిగుణం కత్వా. చన్దమణ్డలసూరియమణ్డలకిఙ్కిణికజాలాదిభేదస్స సేసాలఙ్కారస్స. పస్సన్తానం దేవానం. రాజా నోతి అమ్హాకం రాజా దేవసేట్ఠో. దుతియం ఆసనం లభతీతి సక్కే నిసిన్నే తస్స అనన్తరం దుతియం ఆసనం లభతి. తస్మా దేవసేట్ఠతాయ సక్కో వియ గారవట్ఠానియో, యతో సక్కో ‘‘తస్స ధజగ్గం ఉల్లోకేయ్యాథా’’తి ఆహ. ఏస నయో సేసేసుపి. అసురేహి పరాజితోతి అసురేహి పరాజయం ఆపాదితో. రజధజం దిస్వాతి పరసేనాయ ఉపగచ్ఛన్తియా ఉట్ఠితరజమత్తమ్పి దిస్వా ఠితోపి తం రజధజం దిస్వా భీరుభావేన పలాయనధమ్మో.
యస్స ధజగ్గపరిత్తస్స. ఆనుభావో వత్తతి అసమ్ముఖీభూతాహిపి దేవతాహి సిరసా సమ్పటిచ్ఛితబ్బతో. చోరభయాదీహీతి ఆది-సద్దేన రోగభయాదీనఞ్చేవ వట్టదుక్ఖస్స చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో విధినా భావితే పరిత్తస్స అత్థే ఉపచారజ్ఝానాదీనమ్పి ఇజ్ఝనతో.
దీఘవాపీనామకే గామే చేతియం దీఘవాపిచేతియం. ముద్ధవేదికా నామ హమ్మియం పరిక్ఖిపిత్వా కతవేదికా. బుద్ధగతం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా పరిత్తరక్ఖగుత్తిం ఆహ. పరిత్తస్స ఆనుభావేన ద్వే ఇట్ఠకా…పే… అట్ఠంసు. తథా హి తస్మిం నిస్సేణియం ఠితే…పే… అట్ఠంసూతి.
ధజగ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. వేపచిత్తిసుత్తవణ్ణనా
౨౫౦. ‘‘మహానుభావతాయ అసురానం చిత్తవేపనేన వేపచిత్తీ’’తి వదన్తి. ఇసీహి పన అభయం యాచితే ‘‘భయమేవ దదామీ’’తి వత్వా తేహి ‘‘అక్ఖయం హోతు తే భయ’’న్తి అభిసపవసేన వుత్తకాలతో పట్ఠాయ వేపనచిత్తతాయ ‘‘వేపచిత్తీ’’తి వుచ్చతి, యం లోకియా ‘‘పులోమో’’తి చ వదన్తి. నిపాతపదానిపి కానిచి అత్థవిసేసజోతకాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘నిపాతమత్త’’న్తి హేతుఅత్థాదీనమేత్థ అసమ్భవతో. తన్తి సక్కం దేవానమిన్దం. కణ్ఠే పఞ్చమేహీతి కణ్ఠబన్ధనపఞ్చమేహి, విభత్తిఅలోపేన నిద్దేసో. చిత్తేనేవాతి ‘‘ఇమం బన్ధామి, అయం బజ్ఝతూ’’తి ఉప్పన్నచిత్తేనేవ. బజ్ఝతి బద్ధో హోతి, అయం దేవానుభావో. ముచ్చతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. దసహీతి ‘‘చోరోసీ’’తిఆదినా ఇధ వుత్తేహి దసహి. తేనాహ ‘‘ఇమేహీ’’తి. నిబ్బత్తిత్వా చిరకాలతం ఉపాదాయ ఖుంసనవసేన వదతి ‘‘జరసక్కా’’తి. న తం అక్కోసం మనసి కరోతి దీఘరత్తం ఖన్తిసోరచ్చేసు నిరుళ్హఅజ్ఝాసయత్తా. మహాపటిగ్గహణన్తి మహన్తం ఉపసమబ్యఞ్జనం. అస్సాతి వేపచిత్తస్స.
పటిసంయుజేతి పటిసత్తు హుత్వా సంయుద్ధం కరేయ్య. తేనాహ ‘‘పటిప్ఫరేయ్యా’’తి. ఉపసమం…పే… మఞ్ఞే ఉపసమేనేవ పచ్చత్థికస్స నాయకభూతస్స కోధస్స పటిసేధనతో. తాదిసే హి కోధో పటికిరియం అలభన్తో అనుపాదానో వియ జాతవేదో వూపసమ్మతి. యదా-సద్దో హేతుఅత్థో, న కాలత్థోతి ఆహ ‘‘యస్మా తం మఞ్ఞతీ’’తి. తావదేవ ద్వే గావో యుజ్ఝన్తేతి తస్మింయేవ ఖణే ద్వీసు గోణేసు యుజ్ఝన్తేసు.
ఖన్తితో ఉత్తరితరో అఞ్ఞో అత్థో న విజ్జతి అనన్తరేవ అస్స విరోధం అనత్థం పటిబాహిత్వా దిట్ఠధమ్మికస్స చేవ సమ్పరాయికస్స చ సంవిధానతో. తం ఖన్తిం పరమం ఆహు సేట్ఠబలం విరోధపచ్చయం అభిభుయ్య పవత్తనతో. బాలయోగతో బాలో, తస్స బలం బాలబలం, అఞ్ఞాణన్తి ఆహ ‘‘బాలబలం నామ అఞ్ఞాణబల’’న్తి. తం యస్స బలన్తి తం అఞ్ఞాణబలం యస్స పుగ్గలస్స బలం, అబలమేవ తం పఞ్ఞాబలేన విద్ధంసేతబ్బతో. పటివత్తా న విజ్జతీతి ధమ్మట్ఠం పటిప్ఫరిత్వా అభిభవిత్వా పవత్తా నత్థి. పటివచనమత్తం పన కోచి వదేయ్యాపి, తం అకారణన్తి దస్సేన్తో ‘‘పటిప్ఫరిత్వా వా’’తిఆదిమాహ. బాలబలన్తి ‘‘పటిప్ఫరిత్వా’’తి వచనస్స కారణవచనం. తస్సేవ పుగ్గలస్స పటికుజ్ఝనకస్స. నానత్తావితక్కనతో ఉభిన్నం అత్థం. తికిచ్ఛన్తన్తి అనత్థపటిబాహనముఖేన పణ్డితకిచ్చకరణేన పటిసేధేన్తం. ‘‘బాలో అయ’’న్తి ఏవం పఞ్ఞపేతుం హేతుఫలానం అనవబోధతో చతుసచ్చధమ్మే అఛేకాతి.
వేపచిత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సుభాసితజయసుత్తవణ్ణనా
౨౫౧. ‘‘ఛేకతాయా’’తి వత్వా తస్స వత్తుం ఛేకభావం దస్సేతుం ‘‘ఏవం కిరస్సా’’తిఆదిమాహ. గాహన్తి లద్ధిం. మోచేత్వాతి యస్స పున ‘‘చోరో’’తి ఉత్తరి వత్తుం న సక్కోతి, ఏవం విమోచేత్వాతి పఠమం వత్తుం న సక్కా. గరూతి భారియం, దుక్కరన్తి అత్థో. పచ్ఛాతి ‘‘పరస్సా’’తి వుత్తో సో కిఞ్చి పఠమం వదన్తో అత్తనో అధిప్పాయం పవేదేతి నామ, తం యథాసత్తి విదితమనో తస్స ఉత్తరి వత్తుం సక్కోతి. తేనాహ ‘‘పరస్స వచనం అనుగన్త్వా పన పచ్ఛా సుఖం వత్తు’’న్తి. అపి చ అసురిన్దేన ‘‘హోతు, దేవానమిన్ద, సుభాసితేన జయో’’తి పఠమం వుత్తం, విసేసో చ పుబ్బం ఉపనేన్తం అనువత్తతి. వచసి కుసలో సక్కో దేవరాజా తం విసేసం తేనేవ పుబ్బం ఉపనయాపేన్తో ఉపలాపనవసేన ‘‘తుమ్హే ఖ్వేత్థా’’తిఆదిమాహ. పుబ్బదేవాతి సక్కపముఖాయ దేవపరిసాయ లోకే పుబ్బేవ ఉప్పన్నత్తా ‘‘పుబ్బదేవా’’తి పసంసవచనం. వేపచిత్తిం సన్ధాయ ‘‘తుమ్హే’’తి ‘‘పుబ్బదేవా’’తి చ వుత్తత్తా ‘‘తుమ్హాకం తావ పవేణిఆగతం భణథా’’తి వుత్తం. గారవట్ఠానియత్తా వేపచిత్తినో బహువచనపయోగో. దణ్డేన అవచారో అవచరణం దణ్డావచరో, నత్థి ఏత్థ వుత్తో దణ్డావచరోతి అదణ్డావచరా, సక్కేన వుత్తా గాథాయో.
సుభాసితజయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. కులావకసుత్తవణ్ణనా
౨౫౨. రథసద్దోతి రథాలఙ్కారభూతానం కిఙ్కిణికజాలాదీనం సద్దో. తథా ధజసద్దో. ఆజానీయసద్దోతి ఆజానీయానం హసితసద్దో చ. కరుణాసమావజ్జితహదయోతి పాణానం అనుపరోధేన పణామితచిత్తో. ఈసాముఖేనాతి రథకప్పరముఖేన. పుఞ్ఞపచ్చయనిబ్బత్తోతి ఉళారం సువిపులం పుఞ్ఞం పచ్చయం కత్వా నిబ్బత్తో. న సజ్జతి కత్థచి అప్పటిఘట్టనేన గచ్ఛన్తో. సిమ్బలివనేనాతి సిమ్బలివనమజ్ఝేన. విభగ్గం నిమ్మథితన్తి ఇతో చితో విభగ్గఞ్చేవ నిరవసేసతో మథితఞ్చ హోతి.
కులావకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. నదుబ్భియసుత్తవణ్ణనా
౨౫౩. సుపచ్చత్థికోతి సుట్ఠు అతివియ పచ్చత్థికో పటిసత్తు. గహితోసీతి దేవపాసేన బన్ధిత్వా గహితో అసి. బద్ధోవ అహోసి సక్కస్స పుఞ్ఞానుభావేన. చేతియరాజా కిర ఇమస్మిం కప్పే తతో పుబ్బే కేనచి అవుత్తపుబ్బం ఖరముసావాదం అభాసి, తావదేవ విరజ్ఝిత్వా మహాపథవియా వివరే దినే నిపతిత్వా అవీచిఅగ్గిజాలానమిన్దనమహోసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చేతియరఞ్ఞో పాపం సన్ధాయా’’తి. మహాపాపానీతి మహన్తాని గరుతరాని పాపాని. తథా హి వేపచిత్తినో సపథకరణే నిదస్సనభావేన ఏతాని అట్ఠకథాయం ఆగతానీతి.
నదుబ్భియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. వేరోచనఅసురిన్దసుత్తవణ్ణనా
౨౫౪. ద్వారపాలరూపకాని వియాతి ద్వారపాలాకారేన కతపటిమాయో వియ. వాయమేథేవ, న అన్తరా సంకోచం ఆపజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో. నిప్ఫన్నసోభనేసూతి నిప్ఫన్నభావేన సున్దరేసు. సబ్బే హి అనిప్ఫన్నా అత్థా న సోభన్తి. కిచ్చజాతాతి విప్పకతభావేన సఞ్జాతకిచ్చా. అకిచ్చజాతోతి అసఞ్జాతకిచ్చో కిచ్చరహితో నామ నత్థి గమనట్ఠితసయననిసజ్జాదివసేన ఉప్పజ్జనకదుక్ఖవినోదనభావతో. సంయోగపరమాత్వేవ సమ్భోగాతి ఇమేసం సత్తానం సంభుఞ్జితబ్బవత్థూని నామ పకతియా విరోధసీలానిపి అసంయోగేన వా అసున్దరానిపి, తాని అభిసఙ్ఖరణపచనసంయోజనపరమాని వేదితబ్బాని తథా సతి సమ్భోగారహభావూపగమనతో. తేనాహ ‘‘పారివాసికఓదనాదీనీ’’తిఆది. ఉణ్హాపేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బయుత్తే పరిభజ్జిత్వాతి అధిప్పాయో.
వేరోచనఅసురిన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. అరఞ్ఞాయతనఇసిసుత్తవణ్ణనా
౨౫౫. జామాతికా వుచ్చతి ధీతుపతి, ససురో భరియాయ పితా, తస్మా ఇమే అన్తరవత్తినో ద్వే జనా సక్కవేపచిత్తినో సుజాయ వసేన జామాతికససురా. ‘‘చిరదిక్ఖితాన’’న్తి దిక్ఖిత్వా పబ్బజిత్వా చిరకాలానం వతసమాదానవసేన ఇతో బాహిరకానం పబ్బజితానన్తి ఆహ ‘‘చిరసమాదిన్నవతాన’’న్తి. ఇతో పటిక్కమాతి ఇతో యథాఠితట్ఠానతో అపేహి అపక్కమ. న పటిక్కూలసఞ్ఞినో గుణే గారవయోగతో. దేవా హి యేభుయ్యేన ‘‘మయం పుబ్బే గుణవన్తే పయిరుపాసిత్వా తేసం ఓవాదే ఠత్వా పుఞ్ఞాని ఉపచినిత్వా ఇధూపపన్నా’’తి గుణవన్తేసు ఆదరభావం ఉపట్ఠపేన్తి.
అరఞ్ఞాయతనఇసిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. సముద్దకసుత్తవణ్ణనా
౨౫౬. చక్కవాళమహాసముద్దపిట్ఠియన్తి చక్కవాళపబ్బతపాదసమన్తా మహాసముద్దతీరపిట్ఠియం. యథేవ సినేరుసమీపే మహాసముద్దో అనుపుబ్బనిన్నో అనుపుబ్బపోణో అనుపుబ్బపబ్భారో, ఏవం యేభుయ్యేన చక్కవాళపాదసమీపేపి. తేనాహ ‘‘రజతపట్టవణ్ణే వాలుకపులినే’’తి. వుత్తప్పకారాసూతి అనన్తరసుత్తే వుత్తప్పకారాసు. అస్సమపదేనాతి అస్సమపదవేమజ్ఝేన. ఏవం చిన్తయింసూతి ‘‘యం నూన మయ’’న్తిఆదినా యథా పాళియం ఆగతం, ఏవం మన్తయింసు.
ఇచ్ఛితకరోతి యదిచ్ఛితకరణం. దుట్ఠానన్తి దురాసయానం. తే పన దుట్ఠజ్ఝాసయా విరుద్ధా హోన్తీతి ఆహ ‘‘దుట్ఠానం విరుద్ధాన’’న్తి. పవుత్తన్తి బీజం సన్ధాయ వపితం. తేనాహ ‘‘ఖేత్తే పతిట్ఠాపిత’’న్తి.
సాయమాసభత్తన్తి సాయం అసితబ్బభోజనం. యథావారం భక్ఖితమేతం దేవానం వియ సుఖుమం గురువాసఞ్చ న హోతీతి ‘‘భత్త’’న్తి వుత్తం. గేలఞ్ఞజాతన్తి సఞ్జాతగేలఞ్ఞం. వేపతీతి కమ్పతి పవేధతి.
సముద్దకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. దుతియవగ్గో
౧. వతపదసుత్తవణ్ణనా
౨౫౭. సమాదాతబ్బతో వతాని, అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరసభావేన పబ్బజితబ్బతో పదాని, తతో ఏవ అసంకిణ్ణభాగాతి కత్వా ‘‘వతకోట్ఠాసానీ’’తి వుత్తం. సమత్తానీతి పుఞ్ఞవిసేసతాయ పుజ్జభవఫలనిబ్బత్తనేన కిత్తిసఞ్ఞానేన చ సమం అత్తాని సమత్తాని. పరిపుణ్ణానీతి అఖణ్డాదిభావేన సబ్బసో పుణ్ణాని. సమాదిన్నానీతి తత్థ సక్కచ్చకారితాయ సమ్మా ఆదిన్నాని. మాతులానీతి పితుభగినీ, న యా కాచి మాతులస్స భరియా కులజేట్ఠకానం అధిప్పేతత్తా, భరియాపి వా మాతులసమ్బన్ధతో గహేతబ్బా, తథా సతి మహాపితుభరియాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
ఆది-సద్దేన జేట్ఠభగినీనం సఙ్గహో. అపచితికారకోతి తేసం పచ్చుట్ఠానకరో. యో కోచి దదన్తోపి సాపేక్ఖో దేతి, సో ముత్తచాగో న హోతి, అయం పన న ఏవన్తి ‘‘ముత్తచాగో హోతీ’’తి వుత్తం. విస్సట్ఠచాగోతి నిరపేక్ఖపరిచ్చాగోతి అత్థో. యథా పాణాతిపాతబహులో ‘‘లోహితపాణీ’’తి వుచ్చతి, తథా దానబహులో ‘‘పయతపాణీ’’తి వుత్తోతి ఆహ ‘‘దేయ్యధమ్మదానత్థాయ సదా ధోతహత్థో’’తి. వోస్సగ్గరతోతి దేయ్యధమ్మస్స పరిచ్చజనే అభిరతో. పరేహి యాచితబ్బారహోతి పరేహి యాచితుం యుత్తో ఇచ్ఛితస్స అత్థస్స తావదేవ విస్సజ్జనతో. దానేనేవ యుత్తోతి సబ్బకాలం దానేనేవ యుత్తో అభిణ్హం పవత్తమహాదానత్తా. దానే చ సంవిభాగే చాతి పరస్స సమ్పుణ్ణం కత్వా పరిచ్చజనసఙ్ఖాతే దానే చ అత్తనా పరిభుఞ్జితబ్బతో సంవిభజనసఙ్ఖాతే సంవిభాగే చ రతో అభిరతో.
వతపదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సక్కనామసుత్తవణ్ణనా
౨౫౮. మనుస్సభూతోతి మనుస్సేసు భూతో, మనుస్సత్తం వా పత్తో. ఆవసథన్తి నివాసట్ఠానం కారేత్వా అదాసి, తస్మా వాసం అదాసీతి వాసవో. అత్థ-సద్దో ఇధ కారణపరియాయోతి ఆహ ‘‘సహస్సమ్పి కారణాన’’న్తి. స్వాయమత్థో హేట్ఠా విభావితోవ. వినిచ్ఛినతి, తస్మా సహస్సం పఞ్ఞాఅక్ఖీని ఏతస్సాతి సహస్సక్ఖో. మఘం వుచ్చతి ధనం, తం పన సద్ధాసఙ్ఖాతం మఘం అస్స అత్థీతి మఘవా. పురే దానం దదాతీతి పురిన్దదో అనునాసికలోపం అకత్వా. పుఞ్ఞాని కాతుం సక్కోతీతి సక్కో.
సక్కనామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. మహాలిసుత్తవణ్ణనా
౨౫౯. సోతి సక్కో దేవరాజా. బహువచనే వత్తబ్బే ఏకవచనం వుత్తం. వుచ్చతీతి వచనం, అత్థో. తస్మా బహువచనేతి బహుమ్హి అత్థేతి అత్థో. యథా పటిపజ్జన్తో అనుక్కమేన తే ధమ్మే సమాదియిత్వా సక్కో సక్కత్తం అజ్ఝగా, తం పటిపత్తిం దస్సేతుం ‘‘సక్కో కిరా’’తిఆది వుత్తం. అనన్తరేతి సక్కభావస్స అతీతానన్తరే అత్తభావే. తం సబ్బన్తి సక్కస్స మఘమాణవకాలే సమ్మాపటిపత్తిం, తాయ సక్కభావూపగమనఞ్చాతి తం సబ్బం. వుత్తో, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి అధిప్పాయో.
మహాలిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. దలిద్దసుత్తవణ్ణనా
౨౬౦. మనుస్సదలిద్దోతి మనుస్సేసు దుగ్గతో. మనుస్సకారుఞ్ఞతన్తి మనుస్సేసు పరమనిహీనతం. మనుస్సకపణోతి మనుస్సేసు వా పరమనిహీనో. తస్మిం ఠానేతి తస్స దేవపుత్తస్స తస్మిం ఉప్పజ్జనట్ఠానే. లామకతో చిన్తేన్తీతి తస్స పురిమవత్థుం నిస్సాయ హీనతో చిన్తేన్తి. కథేన్తీతి తమేవ పరేసం కథేన్తి. విత్థారేన్తీతి వుత్తమత్థం విత్థారికం కరోన్తి. సబ్బదా పరిచ్ఛిజ్జ పరివారసమ్పన్నో హుత్వా అడ్ఢట్ఠరతనే హత్థిక్ఖన్ధే మహచ్చరాజానుభావేన నిసిన్నత్తా జనకాయేన సముల్లోకియమానో. అవలమ్బన్తీతి ఓలమ్బన్తి. వన్దనమత్తం వా నాహోసి, అఞ్ఞదత్థు పచ్చేకబుద్ధతో అత్తనో సమానాదరకిరియం పచ్చాసీసతి. తేన వుత్తం ‘‘సో’’తిఆది. క్వాయన్తి కో అయన్తి బ్యాపన్నవసేన వదతి. కాళరత్తేహి సుత్తేహి సిబ్బితత్తా వణ్ణవికారం దిస్వా ‘‘కుట్ఠిచీవరాని పారుతో’’తి ఆహ. మహానిరయే నిబ్బత్తిత్వా మహాదుక్ఖం పచ్చనుభోతి. తదనురూపపాపకమ్మస్స విపాకావసేసేన లద్ధోకాసేన రాజగహే…పే… పటిసన్ధిం గణ్హి. కామఞ్చ ఏత్థ పటిసన్ధిగ్గహణం కుసలకమ్మేనేవ, తస్స పన అకుసలకమ్మస్స విపాకినో బలవభావతో వుత్తం ‘‘విపాకావసేసేనా’’తి. తేనాహ ‘‘గహితకాలతో…పే… నిక్ఖన్తో’’తి. భిక్ఖాయ చరితుం సమత్థకాలతో పట్ఠాయ రోగస్స బలవతాయ మంసాని…పే… పతన్తి. ఞాణం పేసేత్వాతి విపస్సనాపటిపాటియా భావనాఞాణం నిబ్బానం పటిపేసేత్వా పవత్తేత్వా. ఇన్ద్రియానం పరిపక్కత్తా సత్థు దేసనావిలాసేన సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో. చుమ్బటన్తి పాదచుమ్బటం. కుట్ఠినో హి సకలపాదతలం మా రుజీతి చుమ్బటం కత్వా తం పాదతలే బన్ధిత్వా గచ్ఛన్తి, మత్తికపాతిం భిన్దిత్వా వియ తథా నిహీనమనుస్సత్తభావతో చవిత్వా సువణ్ణపాతిం పటిలభన్తో వియ దేవత్తభావం గణ్హన్తో చుతిచిత్తతో దుతియచిత్తవారే ఆదానచిత్తక్ఖణే దేవలోకే నిబ్బత్తో.
మగ్గేనాగతాతి మగ్గాధిగమనేన ఆగతా ఉప్పన్నా. అరియకన్తసీలన్తి అరియానం కన్తం మనాపం మనోరమం సీలధమ్మం. అరియానం అధిచిత్తఅధిపఞ్ఞాసిక్ఖా వియ అధిసీలసిక్ఖాపి సబ్బా అతివియ కన్తా ఏవాతి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. ఇమస్మిం పనత్థేతి ఇమస్మిం సోతాపన్నస్స భవసఙ్ఖాతే అత్థే నిద్ధారేత్వా వుచ్చమానే. పఞ్చసీలమ్పి యస్మా దిట్ఠి వియ భవన్తరేపి అప్పహీనం.
దలిద్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. రామణేయ్యకసుత్తవణ్ణనా
౨౬౧. ఆరమన్తి ఏత్థ సత్తాతి ఆరామా, మనోరమా ఉపవనాదయో. తే ఏవ చేతేన్తి ఏత్థ సద్ధాయ అత్తనో పీతిసోమనస్సం సన్ధహన్తీతి చేతియాతి చ వుచ్చన్తి. మనుస్సరమణీయభావస్సాతి మనుస్సానం ఆరమణీయభావస్స. తస్స పన సీలాదిగుణవసేన అచిన్తేయ్యాపరిమేయ్యానుభావతాపి హోతీతి భగవా ‘‘నాగ్ఘన్తి సోళసి’’న్తి అవోచ. అచేతనాయ భూమియా రమణీయతా నామ గుణవిసిట్ఠానం అరియానం సేవనవసేన వేదితబ్బాతి వుత్తం ‘‘ఇదాని…పే… గామే వాతిఆదిమాహా’’తి.
రామణేయ్యకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. యజమానసుత్తవణ్ణనా
౨౬౨. యజన్తానన్తి దక్ఖిణేయ్యం ఉద్దిస్స దేన్తానం. అట్ఠుప్పత్తికో సుత్తనిక్ఖేపోతి దస్సేత్వా అత్థవణ్ణనం కాతుం ‘‘తదా కిరా’’తిఆది వుత్తం. అగ్గన్తి సేట్ఠం. తేహి తేహి వా యథాలద్ధసప్పిఆదయో మా నస్సన్తు, అగ్గభావేన గహితాని సప్పిఆదీని కేవలం అగ్గిమ్హి ఝాపనేన, దేవా మనుస్సా మిచ్ఛాగాహేన మా నస్సన్తు. తక్కేనాతి తక్కమత్తేన. ‘‘కథేమా’’తి అమ్హే మఞ్ఞథ, ఇదాని పస్సథ, పచ్చక్ఖతో అయం వో…పే… ఆగచ్ఛతీతి ఆహంసూతి యోజనా.
ఉపధివిపాకన్తి ఉపధీసు వా విపచ్చతి, ఉపధయో వా విపాకా ఏతస్సాతి ఉపధివిపాకం. విప్ఫారవన్తం హోతి విపులపక్ఖతాయ. భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అదంసు ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన మహాబ్రహ్మునా చ ఏవం ఓవాదో దిన్నో’’తి.
యజమానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. బుద్ధవన్దనాసుత్తవణ్ణనా
౨౬౩. ఉట్ఠహాతి ఉట్ఠానం కాయికవీరియం కరోహి. తేనాహ ‘‘విచర, లోకే’’తి. చేతసికవీరియం పన భగవతా మత్థకం పాపితమేవ. తేనాహ ‘‘విజితసఙ్గామా’’తి. ద్వాదసయోజనికస్స ఉచ్చభావేన. విత్థారతో పన ఆయామతో చ అనేకయోజనసతసహస్సపరిమాణచక్కవాళం అతిబ్యాపేత్వా ఠితస్స. పన్నభారాతి పాతితభార. నిక్ఖేపితబ్బతో భారాతి ఆహ ‘‘ఓరోపితఖన్ధా’’తిఆది. తే హి తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స సమ్పాతనట్ఠేన భారా నామ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి (సం. ని. ౩.౨౨). తదేకదేసా చ కిలేసాభిసఙ్ఖారా. పన్నరసాయ పుణ్ణమాయ రత్తిన్తి యథా పన్నరసపుణ్ణమాయ రత్తియం పరిపుణ్ణకాలే ఉపక్కిలేసవిముత్తో చన్దో సోభతి, ఏవం తవ చిత్తం సబ్బసో ఉపక్కిలేసవిముత్తం సోభతీతి అధిప్పాయో.
బుద్ధవన్దనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. గహట్ఠవన్దనాసుత్తవణ్ణనా
౨౬౪. పుథుద్దిసాతి బహుదిసా. కా పన తాతి ఆహ ‘‘చతస్సో దిసా చతస్సో అనుదిసా చా’’తి. అనుదిసాగహణేన చేత్థ ఉద్ధం అధోపి గయ్హతీతి చ దస్సేతి. భూమివాసినోతి భూమిపటిబద్ధవుత్తినో. ఏతేన రుక్ఖపబ్బతనివాసినోపి గహితా హోన్తి. చిరరత్తసమాహితచిత్తేతి ఉపచారప్పనాఝానాని ఉప్పాదేత్వా అపరిహీనజ్ఝానతాయ చిరకాలం సమాహితచిత్తే. ఆపాణకోటికన్తి జీవితపరియన్తం యావజీవం. ఏవమాదీతి ఆది-సద్దేన అవసేసపుఞ్ఞకిరియవత్థూని సఙ్గణ్హాతి. నిచ్చసీలవసేన పఞ్చహి, నియమసీలవసేన దసహి. పి-సద్దేన తతో కతిపయేహి ఉపోసథసీలవసేన అట్ఠహిపీతి దస్సేతి. ధమ్మికేహీతి ధమ్మతో అనపేతేహి. పముఖోతి పమోక్ఖో.
గహట్ఠవన్దనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. సత్థారవన్దనాసుత్తవణ్ణనా
౨౬౫. బ్రహ్మజాణుకోతి దక్ఖిణజాణుమణ్డలం పథవియం ఠపేత్వా వన్దమానో బ్రహ్మజాణుకో నామ తథాభూతో హుత్వా. యజితబ్బతో యక్ఖో, పూజనీయో. ఏవం పూజావిసేసయోగతో సక్కోతి ఆహ ‘‘సో యక్ఖోతి సో సక్కో’’తి. సక్కస్స నమక్కారభాజనభూతఞ్హి పుచ్ఛన్తో మాతలి ‘‘కో నామ సో యక్ఖో’’తి ఆహ. గుణనేమిత్తకేహీతి గుణహేతుకేహి అనన్తాని హి బుద్ధానం నామాని, తాని చ ఖో సబ్బానిపి గుణనేమిత్తకానేవ. అనన్తగుణత్తా. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘అసఙ్ఖ్యేయ్యాని నామాని, సగుణేన మహేసినో;
గుణేన నామముద్ధేయ్యం, అపి నామసహస్సతో’’తి. –
తస్మా అనోమనామన్తి పరిపుణ్ణగుణనామన్తి అత్థో. సమతిక్కమేనాతి సమ్మా సముచ్ఛిన్దనవసేన అతిక్కమనేన. కిలేసారీనం అపేతచయోతి అపచయో, సో ఆరమితబ్బట్ఠేన ఆరామో ఏతేసన్తి అపచయారామా. తేనాహ ‘‘వట్టవిద్ధంసనే రతా’’తి.
సత్థారవన్దనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. సఙ్ఘవన్దనాసుత్తవణ్ణనా
౨౬౬. పూతిమ్హి దేహే మాతు సరీరే సయనతో, అత్తనో ఏవ వా పూతిదేహం సరీరం తస్మిం ఠితతాయ అవత్థరిత్వా సయనతో పూతిదేహసయాతి యోజనా. కుణపమ్హేతేతి ఏతే మనుస్సా అసుచిదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలే మాతుకుచ్ఛిసఙ్ఖాతే కుణపస్మిం దస మాసే నిముగ్గా. తేసం కిన్నామ త్వం పిహయసీతి యోజనా. ఏతేసం ఏతం విహయామీతి ఏతేసం ఇసీనం ఏతం సమ్మాపటిపత్తిం విహయామి. ఇదాని తం పటిపత్తిం దస్సేతుం ‘‘న తే సం కోట్ఠే ఓపేన్తీ’’తి వుత్తం. ధఞ్ఞం కోట్ఠే న పక్ఖిపన్తి పక్ఖిపితబ్బస్స చ అభావతో. తేనాహ ‘‘న హి ఏతేసం ధఞ్ఞ’’న్తి. పరేసం నిట్ఠితన్తి పరేసం గహితం సన్తకం తేసం పాకాయ నిట్ఠితం. భిక్ఖాచారవత్తేనాతి పిణ్డాచరియాయ. ఏసమానా పరియేసన్తా. ఏవం పరియిట్ఠేన. యాపేన్తి, న ఏసన్తి అనేసనం. సుసమాదిన్నసున్దరవతాతి సుట్ఠు సమాదిన్నసోభనవతా.
ఏవం సుభాసితభాసినోతి గన్థధురవిపస్సనాధురానం వసేన గుణపరిమాణసుభాసితస్సేవ భాసనసీలా. అరియేన తుణ్హీభూతేన తుణ్హీభూతా. తతో ఏవ మనస్స సాతిసయం సమఞ్చరా. గహితదణ్డేసు పరామాసాదిపయుత్తేసు దణ్డాదానాదిహేతు ఉప్పజ్జనకకిలేసపరిళాహాభావతో నిబ్బుతా. తేనాహ ‘‘విస్సట్ఠదణ్డా’’తి. సాదానేసూతి సభవాదానేసు. అనాదానాతి తబ్బిరహితా. తేనాహ ‘‘భవయోనీ’’తిఆది.
సఙ్ఘవన్దనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. తతియవగ్గో
౧. ఛేత్వాసుత్తవణ్ణనా
౨౬౭. వుత్తత్థమేవ హేట్ఠా దేవపుత్తసంయుత్తవణ్ణనాయం.
ఛేత్వాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. దుబ్బణ్ణియసుత్తవణ్ణనా
౨౬౮. దుబ్బణ్ణో దుద్దసికో విరూపవణ్ణో. ఓకోటిమకోతి రస్సభావేన అవరకోటిమకో. సక్కేన గహితనామమేవేతం, న పన సో తథారూపో కోచి యక్ఖో. తేనాహ ‘‘ఏకో రూపావచరబ్రహ్మా’’తి. యది ఏవం కస్మా సో తథారూపో హుత్వా ఆగతోతి ఆహ ‘‘సక్కో కిరా’’తి. కథం పనేత్థ ఞాయతి ‘‘సో ఏకో రూపావచరబ్రహ్మా, న పనేసో అవరుద్ధకయక్ఖో’’తి యుత్తిం దస్సేన్తో ‘‘అవరుద్ధకయక్ఖా పనా’’తిఆదిమాహ. దేవానం వచనం సుత్వా. ఫరుసేనాతి ఫరుససమాచారేన. ‘‘కో నామ మయ్హం ఆసనే సన్నిసిన్నో’’తి అక్ఖన్తిం అనుప్పాదేన్తో ఖన్తియం ఠత్వా. బలవచిత్తీకారన్తి గరుతరం సక్కారబహుమానం. నీచవుత్తియాతి పరమనిపచ్చకారే సువూపసమనే చ దస్సియమానే. సక్కస్స తాయ ఏవ ఆచారసమ్పత్తియా సక్కాసనే ఠాతుం, అత్తనో చ ఆవికాతుం అసక్కోన్తో అన్తరధాయి. ఉపహతచిత్తోమ్హీతి ఖన్తిమేత్తానుద్దయాసబ్భావతో పరస్మిం ఉపహతచిత్తోమ్హీతి సక్కో అత్తనో సభావం వదతి. కోధవసే వత్తేతున్తి కోధేన అత్తనో వసే నిబ్బత్తేతుం న సుకరోమ్హి, అథ ఖో కోధం మయ్హం వసే న వత్తేమీతి అధిప్పాయో. చిరం న కుజ్ఝామీతి యది మే కదాచి కోధో ఉప్పజ్జేయ్య, తం కోధం అనువత్తేన్తో చిరకాలం న కుజ్ఝామి. న ఉపనయ్హామీతి అన్తో సచే మే కోధో ఉప్పజ్జేయ్య, ఖిప్పమేవ చ నం పటివినేయ్యన్తి తం మే పుబ్బేవ వతం పరిపూరితం.
దుబ్బణ్ణియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సమ్బరిమాయాసుత్తవణ్ణనా
౨౬౯. ఆబాధికోతి ఆబాధో అస్స అత్థీతి ఆబాధికో. వాచేసీతి సిక్ఖాపేసి. సమ్బరో నామ అసురమాయాయ ఆదిపురిసో పురాతనో అసురిన్దో. తం సన్ధాయాహ ‘‘యథా సమ్బరో’’తిఆది. ఏవం పచ్చతి అఞ్ఞోపి మాయావీ మాయం పయోజేత్వా. ఉపవాదన్తరాయో నామ ఖమాపనే సతి విగచ్ఛతి, పాకతికమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘ఏవమస్స ఫాసు భవేయ్యా’’తి. తేనాతి వేపచిత్తినా సమ్బరవిజ్జాయ అదానేన వఞ్చితత్తా. తథా అకత్వాతి ఇసీనం సన్తికం నేత్వా ఖమాపనవసేన కాతబ్బం అకత్వా.
సమ్బరిమాయాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. అచ్చయసుత్తవణ్ణనా
౨౭౦. సమ్పయోజేసున్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం వాచసికం ఫరుసం పయోజేసుం. తేనాహ ‘‘కలహం అకంసూ’’తి, వివాదం అకంసూతి అత్థో. అతిక్కమ్మవచనన్తి వచీసంవరం అతిక్కమిత్వా వచనం. యస్మా అచ్చయే దేసియమానే తం ఖీణయతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఖమమానస్స ఖమనం పటిగ్గణ్హతో, తస్మా వుత్తం ‘‘నప్పటిగణ్హాతీతి న ఖమతీ’’తి. తుమ్హాకం వసే వత్తతు, విసేవితం అకత్వా యథాకామకరణీయో హోతు. మిత్తధమ్మో ఇధ ఉత్తరపదలోపేన ‘‘మిత్తో’’తి వుత్తోతి ఆహ ‘‘మిత్తధమ్మే’’తి. కరణవచనన్తి ‘‘మిత్తేహీ’’తి కరణవచనం భుమ్మత్థే. తేనాహ ‘‘మిత్తేసూ’’తి. యథా నిబ్బత్తసభావస్స భావతో అఞ్ఞథత్తం జరా, ఏవం మిత్తభావతో వుత్తవిపరియాయో అమిత్తధమ్మో జరాపరియాయేన వుత్తో. అగారయ్హం అనవజ్జం సబ్బసో పహీనకిలేసం. తేనాహ ‘‘ఖీణాసవపుగ్గల’’న్తి.
అచ్చయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. అక్కోధసుత్తవణ్ణనా
౨౭౧. కోధో తుమ్హే మా అభిభవీతి ఏత్థ కోధేన అనభిభవనీయత్తం ఖన్తిమేత్తాకరుణాదితప్పటిపక్ఖధమ్మపరిబ్రూహనేన. తథా హి తంసమఙ్గినో కోధో అభిభుయ్యతీతి ఆహ ‘‘తుమ్హేవ కోధం అభిభవథ. కుజ్ఝన్తానం మా పటికుజ్ఝిత్థా’’తి. పటిపదాతి ఏసా పటిపత్తి. మేత్తాతి అప్పనాప్పత్తా మేత్తా. తదుపచారో మేత్తాపుబ్బభాగో. న విహింసతి కిఞ్చి ఏతాయాతి అవిహింసా. కరుణాతి అప్పనాప్పత్తకరుణా వేదితబ్బా. తదుపచారో కరుణాపుబ్బభాగో. లామకజనన్తి ఖన్తిఆదీసు యోనిసోమనసికారాభావేన గారయ్హసమాచారసమాయోగేన చ నిహీనం జనం. పచ్చయపరిసుద్ధియా కోధో అభిమద్దమానో పుగ్గలం అభిమద్దతి, తస్స సో పటిసఙ్ఖానభావనాబలేహి సమ్మదేవ పహాతబ్బోతి.
అక్కోధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ
సక్కసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
నిట్ఠితా చ సారత్థప్పకాసినియా
సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ సగాథావగ్గవణ్ణనా.
పఠమో భాగో నిట్ఠితో.