౧. పఠమవగ్గో

౧. సువీరసుత్తవణ్ణనా

౨౪౭. అభియంసూతి యుద్ధసజ్జాభిముఖా హుత్వా గచ్ఛింసు. తత్రాతి తస్మిం అసురానం అభియానే అయం దాని వుచ్చమానా అనుపుబ్బతో కథా. తేత్తింస పురిసే గహేత్వాతి తేత్తింస పురిసే పుఞ్ఞకిరియాయ సహాయభూతే గహేత్వా. ‘‘యావజీవం మాతాపితుభరో అస్స’’న్తిఆదినా సమాదిన్నాని సత్త వతపదాని పూరేత్వా. అధిగణ్హన్తం అభిభవన్తం. పుత్తహతాయాతి హతపుత్తాయ. సా సురా న హోతి, న సురం పివిమ్హాతి అధిప్పాయో. తతో పట్ఠాయాతి ‘‘న సురా’’తి వుత్తకాలతో పట్ఠాయ. ‘‘న సురన్తి న దిబ్బన్తీతి అసురా’’తి కేచి. హేట్ఠిమతలే అన్తోభూమియం ఆయామతో దసయోజనసహస్సం.

ఉరగాదిసహచరితాని ఠానాని ఉరగాదీనీతి ఆహ ‘‘ఉరగాదీసు పఞ్చసు ఠానేసూ’’తి. పఠమాలిన్దేతి పఠమే పరిభణ్డే. పఞ్చయోజనసహస్సవిత్థారపుథుబహలాహి సినేరుస్స చతూసుపి పస్సేసు చత్తారో పరిభణ్డా. సినేరుస్స హి తస్మిం తస్మిం పస్సే యుగన్ధరాదీసు పఞ్చసతపరిత్తదీపపరివారే మహాదీపే చ లభితబ్బస్స మహతో అత్థస్స వసేన మహత్థా. కుపితావిలచిత్తాతి కుపితేన కోపేన ఆకులచిత్తా. యుద్ధేసీతి యుద్ధేసినో. సేసేసూతి సేసేసు పరిభణ్డేసు. సేసాతి సుపణ్ణాదయో.

వమ్మికమక్ఖికాతి సపక్ఖికఉపచికా. ఓసక్కిత్వాతి పిట్ఠిభాగేన నివత్తిత్వా.

పమాదం ఆపాదేసీతి సక్కస్స ఆణాయ పమాదం ఆపజ్జి. సట్ఠియోజనం విత్థారేన. సువణ్ణమహావీథిన్తి సువణ్ణమయభూమిజగతివీథిం.

అనుట్ఠహన్తోతి ఉట్ఠానం కాయికవీరియం అకరోన్తో. అవాయమన్తోతి వాయామం చేతసికవీరియం అకరోన్తో. కిఞ్చి కిచ్చన్తి కసివాణిజ్జాదిభేదం అఞ్ఞతరం కిచ్చం కత్తబ్బకమ్మం. వరన్తి పవరం. తేనాహ ‘‘ఉత్తమ’’న్తి. తఞ్చ ఖో కసితబ్బట్ఠానం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘ఓకాస’’న్తి. కమ్మం అకత్వాతి కిఞ్చిపి జీవితహేతుభూతం కమ్మం అకత్వా. జీవితట్ఠానం నామాతి తస్స జీవితస్స హేతు నామ. నిబ్బానస్స మగ్గోతి నిబ్బానస్స అధిగముపాయభూతో మగ్గో.

సువీరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సుసీమసుత్తవణ్ణనా

౨౪౮. అన్తరేతి అబ్భన్తరే. ఏవంనామకన్తి ‘‘సుసీమో’’తి ఏవంనామకం. ఏకం పుత్తమేవ అఞ్ఞతరం అత్తనో పుత్తమేవ.

సుసీమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ధజగ్గసుత్తవణ్ణనా

౨౪౯. సముపబ్యూళ్హోతి ఉభిన్నం సహ ఏవ సమాగమో, భుసం వా బ్యూళ్హోతి అత్థో. భుసా పనస్స బ్యూళ్హతా ద్విన్నం సేనానం సమాగన్త్వా సమ్పిణ్డితభావేనాతి ఆహ ‘‘సమ్పిణ్డితో రాసిభూతో’’తి. పచ్ఛిమన్తోతి రథపఞ్జరస్స పరన్తో పచ్ఛిమన్తో పచ్ఛిమకోట్ఠాసో. రథసన్ధితోతి రథపఞ్జరస్స కుబ్బరేన సద్ధిం సమ్బన్ధనట్ఠానతో. తదేవ పమాణన్తి తదేవ ‘‘దియడ్ఢయోజనసతాయామో’’తి వుత్తప్పమాణమేవ. దిగుణం కత్వాతి ‘‘పచ్ఛిమన్తో సతయోజనో’’తిఆదినా దిగుణం కత్వా. చన్దమణ్డలసూరియమణ్డలకిఙ్కిణికజాలాదిభేదస్స సేసాలఙ్కారస్స. పస్సన్తానం దేవానం. రాజా నోతి అమ్హాకం రాజా దేవసేట్ఠో. దుతియం ఆసనం లభతీతి సక్కే నిసిన్నే తస్స అనన్తరం దుతియం ఆసనం లభతి. తస్మా దేవసేట్ఠతాయ సక్కో వియ గారవట్ఠానియో, యతో సక్కో ‘‘తస్స ధజగ్గం ఉల్లోకేయ్యాథా’’తి ఆహ. ఏస నయో సేసేసుపి. అసురేహి పరాజితోతి అసురేహి పరాజయం ఆపాదితో. రజధజం దిస్వాతి పరసేనాయ ఉపగచ్ఛన్తియా ఉట్ఠితరజమత్తమ్పి దిస్వా ఠితోపి తం రజధజం దిస్వా భీరుభావేన పలాయనధమ్మో.

యస్స ధజగ్గపరిత్తస్స. ఆనుభావో వత్తతి అసమ్ముఖీభూతాహిపి దేవతాహి సిరసా సమ్పటిచ్ఛితబ్బతో. చోరభయాదీహీతి ఆది-సద్దేన రోగభయాదీనఞ్చేవ వట్టదుక్ఖస్స చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో విధినా భావితే పరిత్తస్స అత్థే ఉపచారజ్ఝానాదీనమ్పి ఇజ్ఝనతో.

దీఘవాపీనామకే గామే చేతియం దీఘవాపిచేతియం. ముద్ధవేదికా నామ హమ్మియం పరిక్ఖిపిత్వా కతవేదికా. బుద్ధగతం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా పరిత్తరక్ఖగుత్తిం ఆహ. పరిత్తస్స ఆనుభావేన ద్వే ఇట్ఠకా…పే… అట్ఠంసు. తథా హి తస్మిం నిస్సేణియం ఠితే…పే… అట్ఠంసూతి.

ధజగ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. వేపచిత్తిసుత్తవణ్ణనా

౨౫౦. ‘‘మహానుభావతాయ అసురానం చిత్తవేపనేన వేపచిత్తీ’’తి వదన్తి. ఇసీహి పన అభయం యాచితే ‘‘భయమేవ దదామీ’’తి వత్వా తేహి ‘‘అక్ఖయం హోతు తే భయ’’న్తి అభిసపవసేన వుత్తకాలతో పట్ఠాయ వేపనచిత్తతాయ ‘‘వేపచిత్తీ’’తి వుచ్చతి, యం లోకియా ‘‘పులోమో’’తి చ వదన్తి. నిపాతపదానిపి కానిచి అత్థవిసేసజోతకాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘నిపాతమత్త’’న్తి హేతుఅత్థాదీనమేత్థ అసమ్భవతో. తన్తి సక్కం దేవానమిన్దం. కణ్ఠే పఞ్చమేహీతి కణ్ఠబన్ధనపఞ్చమేహి, విభత్తిఅలోపేన నిద్దేసో. చిత్తేనేవాతి ‘‘ఇమం బన్ధామి, అయం బజ్ఝతూ’’తి ఉప్పన్నచిత్తేనేవ. బజ్ఝతి బద్ధో హోతి, అయం దేవానుభావో. ముచ్చతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. దసహీతి ‘‘చోరోసీ’’తిఆదినా ఇధ వుత్తేహి దసహి. తేనాహ ‘‘ఇమేహీ’’తి. నిబ్బత్తిత్వా చిరకాలతం ఉపాదాయ ఖుంసనవసేన వదతి ‘‘జరసక్కా’’తి. న తం అక్కోసం మనసి కరోతి దీఘరత్తం ఖన్తిసోరచ్చేసు నిరుళ్హఅజ్ఝాసయత్తా. మహాపటిగ్గహణన్తి మహన్తం ఉపసమబ్యఞ్జనం. అస్సాతి వేపచిత్తస్స.

పటిసంయుజేతి పటిసత్తు హుత్వా సంయుద్ధం కరేయ్య. తేనాహ ‘‘పటిప్ఫరేయ్యా’’తి. ఉపసమం…పే… మఞ్ఞే ఉపసమేనేవ పచ్చత్థికస్స నాయకభూతస్స కోధస్స పటిసేధనతో. తాదిసే హి కోధో పటికిరియం అలభన్తో అనుపాదానో వియ జాతవేదో వూపసమ్మతి. యదా-సద్దో హేతుఅత్థో, న కాలత్థోతి ఆహ ‘‘యస్మా తం మఞ్ఞతీ’’తి. తావదేవ ద్వే గావో యుజ్ఝన్తేతి తస్మింయేవ ఖణే ద్వీసు గోణేసు యుజ్ఝన్తేసు.

ఖన్తితో ఉత్తరితరో అఞ్ఞో అత్థో న విజ్జతి అనన్తరేవ అస్స విరోధం అనత్థం పటిబాహిత్వా దిట్ఠధమ్మికస్స చేవ సమ్పరాయికస్స చ సంవిధానతో. తం ఖన్తిం పరమం ఆహు సేట్ఠబలం విరోధపచ్చయం అభిభుయ్య పవత్తనతో. బాలయోగతో బాలో, తస్స బలం బాలబలం, అఞ్ఞాణన్తి ఆహ ‘‘బాలబలం నామ అఞ్ఞాణబల’’న్తి. తం యస్స బలన్తి తం అఞ్ఞాణబలం యస్స పుగ్గలస్స బలం, అబలమేవ తం పఞ్ఞాబలేన విద్ధంసేతబ్బతో. పటివత్తా న విజ్జతీతి ధమ్మట్ఠం పటిప్ఫరిత్వా అభిభవిత్వా పవత్తా నత్థి. పటివచనమత్తం పన కోచి వదేయ్యాపి, తం అకారణన్తి దస్సేన్తో ‘‘పటిప్ఫరిత్వా వా’’తిఆదిమాహ. బాలబలన్తి ‘‘పటిప్ఫరిత్వా’’తి వచనస్స కారణవచనం. తస్సేవ పుగ్గలస్స పటికుజ్ఝనకస్స. నానత్తావితక్కనతో ఉభిన్నం అత్థం. తికిచ్ఛన్తన్తి అనత్థపటిబాహనముఖేన పణ్డితకిచ్చకరణేన పటిసేధేన్తం. ‘‘బాలో అయ’’న్తి ఏవం పఞ్ఞపేతుం హేతుఫలానం అనవబోధతో చతుసచ్చధమ్మే అఛేకాతి.

వేపచిత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సుభాసితజయసుత్తవణ్ణనా

౨౫౧. ‘‘ఛేకతాయా’’తి వత్వా తస్స వత్తుం ఛేకభావం దస్సేతుం ‘‘ఏవం కిరస్సా’’తిఆదిమాహ. గాహన్తి లద్ధిం. మోచేత్వాతి యస్స పున ‘‘చోరో’’తి ఉత్తరి వత్తుం న సక్కోతి, ఏవం విమోచేత్వాతి పఠమం వత్తుం న సక్కా. గరూతి భారియం, దుక్కరన్తి అత్థో. పచ్ఛాతి ‘‘పరస్సా’’తి వుత్తో సో కిఞ్చి పఠమం వదన్తో అత్తనో అధిప్పాయం పవేదేతి నామ, తం యథాసత్తి విదితమనో తస్స ఉత్తరి వత్తుం సక్కోతి. తేనాహ ‘‘పరస్స వచనం అనుగన్త్వా పన పచ్ఛా సుఖం వత్తు’’న్తి. అపి చ అసురిన్దేన ‘‘హోతు, దేవానమిన్ద, సుభాసితేన జయో’’తి పఠమం వుత్తం, విసేసో చ పుబ్బం ఉపనేన్తం అనువత్తతి. వచసి కుసలో సక్కో దేవరాజా తం విసేసం తేనేవ పుబ్బం ఉపనయాపేన్తో ఉపలాపనవసేన ‘‘తుమ్హే ఖ్వేత్థా’’తిఆదిమాహ. పుబ్బదేవాతి సక్కపముఖాయ దేవపరిసాయ లోకే పుబ్బేవ ఉప్పన్నత్తా ‘‘పుబ్బదేవా’’తి పసంసవచనం. వేపచిత్తిం సన్ధాయ ‘‘తుమ్హే’’తి ‘‘పుబ్బదేవా’’తి చ వుత్తత్తా ‘‘తుమ్హాకం తావ పవేణిఆగతం భణథా’’తి వుత్తం. గారవట్ఠానియత్తా వేపచిత్తినో బహువచనపయోగో. దణ్డేన అవచారో అవచరణం దణ్డావచరో, నత్థి ఏత్థ వుత్తో దణ్డావచరోతి అదణ్డావచరా, సక్కేన వుత్తా గాథాయో.

సుభాసితజయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. కులావకసుత్తవణ్ణనా

౨౫౨. రథసద్దోతి రథాలఙ్కారభూతానం కిఙ్కిణికజాలాదీనం సద్దో. తథా ధజసద్దో. ఆజానీయసద్దోతి ఆజానీయానం హసితసద్దో చ. కరుణాసమావజ్జితహదయోతి పాణానం అనుపరోధేన పణామితచిత్తో. ఈసాముఖేనాతి రథకప్పరముఖేన. పుఞ్ఞపచ్చయనిబ్బత్తోతి ఉళారం సువిపులం పుఞ్ఞం పచ్చయం కత్వా నిబ్బత్తో. న సజ్జతి కత్థచి అప్పటిఘట్టనేన గచ్ఛన్తో. సిమ్బలివనేనాతి సిమ్బలివనమజ్ఝేన. విభగ్గం నిమ్మథితన్తి ఇతో చితో విభగ్గఞ్చేవ నిరవసేసతో మథితఞ్చ హోతి.

కులావకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నదుబ్భియసుత్తవణ్ణనా

౨౫౩. సుపచ్చత్థికోతి సుట్ఠు అతివియ పచ్చత్థికో పటిసత్తు. గహితోసీతి దేవపాసేన బన్ధిత్వా గహితో అసి. బద్ధోవ అహోసి సక్కస్స పుఞ్ఞానుభావేన. చేతియరాజా కిర ఇమస్మిం కప్పే తతో పుబ్బే కేనచి అవుత్తపుబ్బం ఖరముసావాదం అభాసి, తావదేవ విరజ్ఝిత్వా మహాపథవియా వివరే దినే నిపతిత్వా అవీచిఅగ్గిజాలానమిన్దనమహోసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చేతియరఞ్ఞో పాపం సన్ధాయా’’తి. మహాపాపానీతి మహన్తాని గరుతరాని పాపాని. తథా హి వేపచిత్తినో సపథకరణే నిదస్సనభావేన ఏతాని అట్ఠకథాయం ఆగతానీతి.

నదుబ్భియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. వేరోచనఅసురిన్దసుత్తవణ్ణనా

౨౫౪. ద్వారపాలరూపకాని వియాతి ద్వారపాలాకారేన కతపటిమాయో వియ. వాయమేథేవ, న అన్తరా సంకోచం ఆపజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో. నిప్ఫన్నసోభనేసూతి నిప్ఫన్నభావేన సున్దరేసు. సబ్బే హి అనిప్ఫన్నా అత్థా న సోభన్తి. కిచ్చజాతాతి విప్పకతభావేన సఞ్జాతకిచ్చా. అకిచ్చజాతోతి అసఞ్జాతకిచ్చో కిచ్చరహితో నామ నత్థి గమనట్ఠితసయననిసజ్జాదివసేన ఉప్పజ్జనకదుక్ఖవినోదనభావతో. సంయోగపరమాత్వేవ సమ్భోగాతి ఇమేసం సత్తానం సంభుఞ్జితబ్బవత్థూని నామ పకతియా విరోధసీలానిపి అసంయోగేన వా అసున్దరానిపి, తాని అభిసఙ్ఖరణపచనసంయోజనపరమాని వేదితబ్బాని తథా సతి సమ్భోగారహభావూపగమనతో. తేనాహ ‘‘పారివాసికఓదనాదీనీ’’తిఆది. ఉణ్హాపేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బయుత్తే పరిభజ్జిత్వాతి అధిప్పాయో.

వేరోచనఅసురిన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. అరఞ్ఞాయతనఇసిసుత్తవణ్ణనా

౨౫౫. జామాతికా వుచ్చతి ధీతుపతి, ససురో భరియాయ పితా, తస్మా ఇమే అన్తరవత్తినో ద్వే జనా సక్కవేపచిత్తినో సుజాయ వసేన జామాతికససురా. ‘‘చిరదిక్ఖితాన’’న్తి దిక్ఖిత్వా పబ్బజిత్వా చిరకాలానం వతసమాదానవసేన ఇతో బాహిరకానం పబ్బజితానన్తి ఆహ ‘‘చిరసమాదిన్నవతాన’’న్తి. ఇతో పటిక్కమాతి ఇతో యథాఠితట్ఠానతో అపేహి అపక్కమ. న పటిక్కూలసఞ్ఞినో గుణే గారవయోగతో. దేవా హి యేభుయ్యేన ‘‘మయం పుబ్బే గుణవన్తే పయిరుపాసిత్వా తేసం ఓవాదే ఠత్వా పుఞ్ఞాని ఉపచినిత్వా ఇధూపపన్నా’’తి గుణవన్తేసు ఆదరభావం ఉపట్ఠపేన్తి.

అరఞ్ఞాయతనఇసిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సముద్దకసుత్తవణ్ణనా

౨౫౬. చక్కవాళమహాసముద్దపిట్ఠియన్తి చక్కవాళపబ్బతపాదసమన్తా మహాసముద్దతీరపిట్ఠియం. యథేవ సినేరుసమీపే మహాసముద్దో అనుపుబ్బనిన్నో అనుపుబ్బపోణో అనుపుబ్బపబ్భారో, ఏవం యేభుయ్యేన చక్కవాళపాదసమీపేపి. తేనాహ ‘‘రజతపట్టవణ్ణే వాలుకపులినే’’తి. వుత్తప్పకారాసూతి అనన్తరసుత్తే వుత్తప్పకారాసు. అస్సమపదేనాతి అస్సమపదవేమజ్ఝేన. ఏవం చిన్తయింసూతి ‘‘యం నూన మయ’’న్తిఆదినా యథా పాళియం ఆగతం, ఏవం మన్తయింసు.

ఇచ్ఛితకరోతి యదిచ్ఛితకరణం. దుట్ఠానన్తి దురాసయానం. తే పన దుట్ఠజ్ఝాసయా విరుద్ధా హోన్తీతి ఆహ ‘‘దుట్ఠానం విరుద్ధాన’’న్తి. పవుత్తన్తి బీజం సన్ధాయ వపితం. తేనాహ ‘‘ఖేత్తే పతిట్ఠాపిత’’న్తి.

సాయమాసభత్తన్తి సాయం అసితబ్బభోజనం. యథావారం భక్ఖితమేతం దేవానం వియ సుఖుమం గురువాసఞ్చ న హోతీతి ‘‘భత్త’’న్తి వుత్తం. గేలఞ్ఞజాతన్తి సఞ్జాతగేలఞ్ఞం. వేపతీతి కమ్పతి పవేధతి.

సముద్దకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.