౧౨. ఆళవకసుత్తవణ్ణనా

౨౪౬. ఆళవియన్తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన తం రట్ఠమ్పి నగరమ్పి వుచ్చతి. రట్ఠే అధిప్పేతేపి న ఏత్థ బహువచనం తథారుళ్హియా అభావతో. తఞ్చ భవనన్తి తఞ్చ ఆళవకస్స యక్ఖస్స భవనం. తత్థాతి ఆళవకస్స భవనే. ‘‘అథ ఖో ఆళవకో యక్ఖో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీ’’తి ఏత్థ తస్మిం పాఠపదేసే. అయమనుపుబ్బికథాతి అయం ఇదాని వుచ్చమానా అనుపుబ్బతో ఆగతా కథా. ఆళవియా ఇస్సరోతి ఆళవో, ఆళవకోతి చ రాజా వుత్తో. కదాచి చోరపటిబాహనత్థం, కదాచి ఉస్సాహసత్తివిభావనవసేన పటిరాజనిసేధనత్థం, కదాచి లక్ఖయోగ్యవినియోగవసేన బ్యాయామకరణత్థఞ్చ. మిగానం వననతో వసనతో వానతో వా ‘‘మిగవా’’తి లద్ధసమఞ్ఞం మిగవం. తస్సేవాతి రఞ్ఞో ఏవ. మిగోతి ఏకో ఏణిమిగో. తియోజనన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. ఉదకం వియ పవిసిత్వా ఠితన్తి యథా పరిస్సమప్పత్తో ఉదకం పవిసిత్వా ఠితో నిరస్సాసో హోతి, ఏవం వియ ఠితం. మూలన్తి సమీపం. యక్ఖం దిస్వావ రఞ్ఞో భయం ఛమ్భితత్తం ఊరుత్థమ్భం అహోసి, తస్మా రాజా పలాయితుం నాసక్ఖి. తేన వుత్తం ‘‘ఖాదితుం ఉపగతో’’తి. అథ రాజా ద్విధా ఛిన్నం మిగం దత్వా అత్తానం మోచేతుకామో అహోసి. యక్ఖో ‘‘నను మమ హత్థగతకాలతో పట్ఠాయ మిగోపి మమ సన్తకో, తత్థ కిన్నామ తే కేరాటియమిదం దత్వా అత్తనో మోచన’’న్తి రాజానం న ముఞ్చి. అథ రాజా తస్స తాదిసం పటిఞ్ఞాతం అకాసి. తేన వుత్తం ‘‘రాజా తేన సద్ధి’’న్తిఆది. భవనం అనుపగతన్తి ఇదం మమ భవనం అనుపగతం. అననుఞ్ఞాతన్తి ఉపగతేన సామిభూతేన అననుఞ్ఞాతఞ్చ. ఏతేన ఉపగతం తం, ఇదాని తాదిసేన అనుఞ్ఞాతఞ్చ ఖాదితుం లభామీతి దస్సేతి.

మచ్చుపథేతి మచ్చుగోచరే. ఆసన్నమరణతాయ ఏవమాహంసు.

తం ఆళవకకుమారం ఆదాయ పక్కమింసూతి యోజనా. తస్స రఞ్ఞో మహేసీ ఆళవకకుమారస్స మాతాతి వుత్తా. దేవిసహస్సానం విప్పలపన్తీనన్తి వచనం పరిణామేతబ్బం.

దేసనాపరియోసానేతి యక్ఖం దమేత్వా పచ్చాగన్త్వా నగరద్వారసమీపే రుక్ఖమూలే నిసిన్నేన భగవతా సరాజికాయ మహతియా పరిసాయ దేసితదేసనాయ పరియోసానే. సోతి భగవా. భవనే ఏవాతి విమానే ఏవ. భగవాపి పస్సతి పకతిచక్ఖునావ నిగ్రోధస్స ఉపరి నిబ్బత్తత్తా.

తత్రాతి తస్మిం ‘‘రోసేతుకామతాయా’’తి వచనే. తేసన్తి సాతాగిరిహేమవతానం. కాలదీపదేసకులజనేత్తిఆయుప్పమాణవిసయం పఞ్చమహావిలోకితం. ‘‘సీతం బ్యపగతం హోతి, ఉణ్హఞ్చ ఉపసమ్మతీ’’తిఆదినా (బు. వం. ౨.౮౩) ఆగతాని ద్వత్తింస పుబ్బనిమిత్తాని. కటిప్పదేసవత్థికోసకణ్ణతో తిధా. సద్దోతి ఆళవకస్స ఉగ్ఘోసితసద్దో.

ఇమినా పసఙ్గేన సకలజమ్బుదీపం బ్యాపేత్వా పవత్తే అపరేపి తయో సద్దే యథా ఏతే, ఏవం ఆళవకస్స ఉగ్ఘోసితసద్దోపీతి దస్సేతుం ‘‘చత్తారో’’తిఆది వుత్తం. ఓసక్కన్తేతి పరిహాయమానే.

చుణ్ణేన్తాతి చుణ్ణేతుం సమత్థతం సన్ధాయ వుత్తం, న పన చుణ్ణనవసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘మా కస్సచీ’’తిఆది. ఉస్సావబిన్దుమత్తమ్పీతి ఉస్సావపతనమత్తమ్పి. ఖురప్పం సల్లం.

సేట్ఠానీతి అజేయ్యేన అప్పటిహతభావేన ఉత్తమాని. దుస్సావుధన్తి ఆవుధకిచ్చకరం ఉత్తరియం దుస్సం. ఇమాని కిర సక్కాదీనం పుఞ్ఞానుభావేన నిబ్బత్తాని అప్పటిహతప్పభావాని పటిపక్ఖవిధమనయుత్తాని అవజ్ఝాని ఆవుధాని. తేనాహ ‘‘యది హీ’’తిఆది.

అసనివిచక్కం వియాతి అసనిమణ్డలం వియ.

పిత్తన్తి అలగద్దపిత్తం. భిన్దేయ్యాతి ఆసిఞ్చేయ్య. సుఖన్తి సుకరం. ముదుభూతచిత్తవవత్థానకరణత్థన్తి ముదుభూతం అత్తనో చిత్తే వవత్థానస్స కరణత్థం.

ఏవం వుత్తేతి ‘‘న ఖ్వాహ’’న్తి ఏవం వుత్తే. భగవతో సాసనే ఠితే పయిరుపాసిత్వా ఉగ్గహితం భగవన్తం పయిరూపాసిత్వా ఉగ్గహితమేవ నామాతి ఆహ ‘‘కస్సపం…పే... ఉగ్గహేసు’’న్తి. పుట్ఠపఞ్హాతి సమ్మాసమ్బుద్ధేన పుట్ఠపఞ్హా. యస్మా బుద్ధవిసయే పుట్ఠపఞ్హా, తస్మా బుద్ధవిసయావ హోన్తి.

పటిసేధేత్వాతి వాచాయ అసక్కుణేయ్యభావేనేవ పటిసేధేత్వా. ‘‘యదాకఙ్ఖసీ’’తి పదసన్ధివసేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘యది ఆకఙ్ఖసీ’’తి. తేన తుయ్హం పుచ్ఛం తావ సుత్వా విస్సజ్జేస్సన్తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘న మే’’తిఆది. దుతియవికప్పే ద-కారో పదసన్ధికరోతి ఆహ ‘‘యం ఆకఙ్ఖసీ’’తి. ‘‘పుచ్ఛ, ఆవుసో, సుత్వా జానిస్సామీ’’తి అవత్వా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స అనియమేత్వా వచనం సబ్బవిసయం హోతీతి ఆహ ‘‘సబ్బం తే’’తిఆది.

కిం సూతి ఏత్థ కిన్తి పుచ్ఛాయం, సూతి సంసయే, కిం నూతి అత్థో? ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. తస్మా విత్తన్తి యస్మా విత్తికరణతో విత్తం. సుకతన్తి సుట్ఠు సక్కచ్చం కతం. సుఖన్తి ఇట్ఠఫలం. తత్థ యం పధానం, తం దస్సేతుం ‘‘కాయికచేతసికం సాత’’న్తిఆది వుత్తం. నిస్సన్దఫలఞ్హి తగ్గహణేన గహితమేవ హోతి. అప్పేతీతి పాపేతి. అతిసయత్థజోతనో తర-సద్దోతి ఆహ ‘‘అతిసయేన సాదూ’’తి. రససఞ్ఞితాయ ఇట్ఠానం రాగాదిధమ్మానం. కేన పకారేనాతి కథం-సద్దస్స అత్థమాహ. కథంజీవిన్తి యది సమాసపదమేతం, ‘‘కథ’’న్తి సానునాసికా కతాతి ఆహ ‘‘గాథాబన్ధసుఖత్థ’’న్తిఆది.

సద్ధీధ విత్తన్తి ఏకదేసేన సముదాయదస్సనం సముద్దపబ్బతనిదస్సనం వియ. ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘విత్తికరణతో విత్త’’న్తి వుత్తమత్థం సన్ధాయ హేతూపమాహి యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తేన సుఖావహనతో, దుక్ఖపటిబాహనతో, దాలిద్దియూపసమనతో, రతనపటిలాభహేతుతో, లోకసన్తతిఆవహనతో చ సద్ధా విత్తం యథా తం హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని. తేనాహ ‘‘ఏవ’’న్తిఆది. నను చేతనా సమ్మాదిట్ఠిఆదయో చ సాతిసయం విపాకసుఖం ఆవహన్తి, తం కథం సద్ధా ఆవహతీతి? సద్ధాధురభావసభావతో. తేనాహ ‘‘సద్ధాధురేన పటిపన్నాన’’న్తి. తస్స చ సేసపదేసుపి యోజేతబ్బం.

ఇదాని యం హిరఞ్ఞసువణ్ణాది సద్ధావిత్తస్స ఓపమ్మం, తం హీనం, సద్ధావిత్తమేవ ఉత్తమన్తి పాళియం సేట్ఠగ్గహణం కతన్తి దస్సేతుం ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది వుత్తం. పరలోకం గతం అనుగచ్ఛతీతి అనుగామికం. అఞ్ఞేహి న సాధారణన్తి అనఞ్ఞసాధారణం. సబ్బసమ్పత్తిహేతూతి సబ్బాసం సీలసమ్పదాదీనం లోకియలోకుత్తరానం సమ్పత్తీనం హేతు. అనత్థాయ హోతి అనుపాయపటిపత్తితో. తస్మా అనుగామికత్తా. అనఞ్ఞసాధారణత్తా సబ్బసమ్పత్తిహేతుభావతో హిరఞ్ఞాదివిత్తనిదానత్తా చ సద్ధావిత్తమేవ సేట్ఠం. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదదేసనా యథా ‘‘సత్థా దేవమనుస్సాన’’న్తి.

‘‘దసకుసలధమ్మో’’తి ఇమినా ఏకచ్చానంయేవ దానాదిధమ్మానం సఙ్గహో, న సబ్బేసన్తి అసఙ్గహితసఙ్గణ్హనత్థం ‘‘దానసీలభావనాధమ్మో వా’’తి వుత్తం. ‘‘సుఖ’’న్తి తివిధస్సపి సుఖస్స సాధారణగ్గహణమేతన్తి తం సవిసేసలద్ధం పుగ్గలవసేన దస్సేన్తో ‘‘సోణసేట్ఠి…పే… ఆవహతీ’’తి ఆహ. యో సో పదుమవతియా దేవియా పుత్తో మహాపదుమో నామ రాజా దిబ్బసుఖసదిసం రజ్జసుఖమనుభవిత్వా పచ్ఛా పచ్చేకబుద్ధో హుత్వా నిబ్బానసుఖమనుభవి, తం నిదస్సనభావేన గహేత్వా ఆహ ‘‘మహాపదుమాదీనం వియ నిబ్బానసుఖఞ్చ ఆవహతీ’’తి.

అత్థుద్ధారనయేన సచ్చసద్దం సంవణ్ణేన్తో ‘‘అనేకేసు అత్థేసు దిస్సతీ’’తి ఆహ. వాచాసచ్చే దిస్సతి సచ్చసద్దో ‘‘భణే’’తి వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. విరతిసచ్చే దిస్సతి. వేరమణీసు హి పతిట్ఠితా సమణబ్రాహ్మణా ‘‘సచ్చే ఠితా’’తి వుచ్చన్తి. అత్తాకారమ్పి వత్థుం ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి పవత్తియాకారం ఉపాదాయ దిట్ఠి ఏవ సచ్చన్తి దిట్ఠిసచ్చం, తస్మిం దిట్ఠిసచ్చే దిస్సతీతి యోజనా. బ్రాహ్మణసచ్చానీతి పరమత్థబ్రహ్మానం సచ్చాని, యాని ‘‘సబ్బే పాణా అవజ్ఝా, సబ్బే కామా అనిచ్చా, సబ్బే భవా అనిచ్చా, నాహం క్వచని కస్సచి కిఞ్చనతస్మి’’న్తిఆదినా (అ. ని. ౪.౧౮౫) చతుక్కనిపాతే ఆగతాని. పరమత్థభూతం సచ్చం నిబ్బానం. అబ్భన్తరం కత్వాతి అన్తోగధమేవ కత్వా, తేహి సద్ధిన్తి అత్థో పరమత్థసచ్చానమ్పి సాదుతరత్తా. యస్సానుభావేనాతి యస్స వాచాసచ్చస్స ఆనుభావేన.

ఉదకమ్హి ధావతీతి ఉదకపిట్ఠియం అభిజ్జమానాయం పథవియా వియ ధావతి గచ్ఛతి మహాకప్పినరాజా వియ. విసమ్పి సచ్చేన హనన్తి పణ్డితాతి కణ్హదీపాయనాదయో వియ. సచ్చేనాతి మచ్ఛజాతకే బోధిసత్తస్స వియ సచ్చేన దేవో థనయం పవస్సతి. సచ్చే ఠితాతి విరతిసచ్చే వాచాసచ్చే చ ఠితా తయోపి బోధిసత్తా. నిబ్బుతిన్తి నిబ్బానం పత్థయన్తి. సాదుతరన్తి సాతతరం ఇట్ఠతరవిపాకదానతో.

రసానన్తి నిద్ధారణత్థే సామివచనం. నిద్ధారణఞ్చ కోచి కుతోచి కేనచి ఇమన్తి కస్సచి వచనం న సాధేతీతి దస్సేన్తో ‘‘యే ఇమే’’తిఆదిమాహ. తేన హి నిబ్బానం రససముదాయతో సాదుతరతావిసేసేన నిద్ధారీయతి. తత్థ యే ఇమే వుచ్చన్తీతి యోజనా. సాయనీయధమ్మాతి జివ్హాయ సాయితబ్బా ధమ్మా. రసాయతనం రసోతి ఆహ ‘‘మూలరసో ఖన్ధరసో’’తిఆది. ఫలరసన్తి ఫలస్స రసం, ఫలం పీళేత్వా తాపేత్వా గహేతబ్బరసన్తి అత్థో. అరసరూపోతి ఆచారరహితసభావో. రూపస్స అస్సాదనవసేన ఉప్పజ్జనకసుఖధమ్మా రూపరసా. ఏస నయో సద్దరసాదీసు. సద్దరసోతి బ్యఞ్జనసమ్భూతో రసో. విముత్తిరసోతి విముత్తిసమ్పత్తికో రసో. అత్థరసోతి అత్థస్స పటివిజ్ఝనవసేన ఉప్పజ్జనకసుఖం అత్థరసో, తథా ధమ్మరసో వేదితబ్బో. రూపాచారాతిఆదీసు రసగ్గహణేన ఫలరసం వదతి. సో హి ఫలస్స రూపో చ, రసితబ్బతో ఆసాదేతబ్బతో రసో చాతి ‘‘రూపరసో’’తి వుచ్చతి. ఆచారో పన సామగ్గీరసహేతుతాయ ‘‘రసో’’తి వుత్తో. సచ్చం హవేతి ఏత్థ హవేతి ఏకంసత్థే నిపాతో, ఏకంసత్థో చ అవధారణమేవాతి ఆహ ‘‘సచ్చమేవ సాదుతర’’న్తిఆది. సరీరముపబ్రూహేన్తి, న చిత్తం. నను చ సుఖుప్పత్తిపయోజనత్తా చిత్తమ్పి ఉపబ్రూహేన్తీతి? న, సుఖస్స సరీరబ్రూహనం పటిచ్చ ఉప్పన్నత్తా. విరతిసచ్చవాచాతి సచ్చవిసేసేన సమ్పజ్జనం వదతి. చిత్తముపబ్రూహేతి పదాలికాయ విరతివాచాయ సచ్చరసే సతి సమథవిపస్సనాదీహి చిత్తపరిబ్రూహనస్స సమ్భవతో మగ్గఫలానిసంసం గణ్హాతి. అసంకిలేసికఞ్చ సుఖమావహతి వివట్టసన్నిస్సితత్తా. విముత్తిరసోతి ఫలసుఖం వదతి నిబ్బానసుఖమ్పి వా. పరమత్థసచ్చరసో నామ నిబ్బానరసో. తథా హి తం ‘‘అచ్చుతిరసం అస్సాసకరణరస’’న్తిపి వుచ్చతి. తేన పరిభావితత్తాతి విముత్తిరసస్స సాదుతరభావదస్సనత్థం. ఏవం సన్తేపి ‘‘విముత్తిరసపరిభావితత్తా’’తి ఏతేన కామం విముత్తిరసో వా పరమత్థసచ్చరసో వా సాదుతరరసాతి దస్సేతి. తదధిగమూపాయభూతన్తి తస్స పరమత్థసచ్చస్స అధిగమూపాయభూతం. అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చాతి ఫలఞ్చ కారణఞ్చ నిస్సాయ పవత్తితో అత్థరసా ధమ్మరసా చ సాదూ, తతోపి పరమత్థసచ్చమేవ సాదురసన్తి అధిప్పాయో.

లోకుత్తరం లోకియఞ్చ అత్థం అజానన్తో అన్ధో, లోకియత్థమేవ జానన్తో ఏకచక్ఖు, ఉభయం జానన్తో ద్విచక్ఖు. పరహితం అత్తహితఞ్చ అజానన్తో అన్ధో, అత్తహితమేవ జానన్తో ఏకచక్ఖు, ఉభయత్థం జానన్తో ద్విచక్ఖు. సో ద్విచక్ఖుపుగ్గలో పఞ్ఞాజీవీ. తం పన గహట్ఠపబ్బజితవసేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘గహట్ఠో వా’’తిఆది వుత్తం. గహట్ఠపటిపదం ఆరాధేత్వా చాతి యోజనా. ఆరాధేత్వాతి చ సాధేత్వాతి అత్థో.

పురిమనయేనేవాతి కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధవిస్సజ్జితనయేనేవ. కిఞ్చాపీతి అనుజాననసన్దస్సనత్థే నిపాతో. కిం అనుజానాతీతి? గాథాయ చతూహి పదేహి వుత్తేసు అత్థేసు ఏకస్స అత్థస్స సిద్ధియం ఇతరేసమ్పి సిద్ధిం అనుజానాతి. తేనాహ ‘‘యో చతుబ్బిధమోఘం…పే… పరిసుజ్ఝతీ’’తి. కిం సన్దస్సేతీతి? యేసం పాపధమ్మానం బలవభావేన ఓఘతరణాది న సిజ్ఝతి, తేసం పటిపక్ఖానం నిస్సన్దేహవసేన సన్దస్సనం. తేనాహ ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తిఆది. ఓఘతరణన్తి ఓఘతరణపటిపత్తిం. అసద్దహన్తోతి ఏవం పటిపజ్జన్తో ఇమాయ పటిపత్తియా ఓఘం తరతీతి న సద్దహన్తో. న పక్ఖన్దతీతి పక్ఖన్దనలక్ఖణాయ సద్ధాయ న ఉగ్ఘాటీయతీతి న ఓతరతి. చిత్తవోస్సగ్గేనాతి యథాకామాచారవసేన చిత్తస్స వోస్సజ్జనేన. పమత్తో పమాదం ఆపన్నో. తత్థేవాతి కామేసు ఏవ. విసత్తత్తా లగ్గత్తా. వోకిణ్ణోతి విసేవితో. తస్మాతి వుత్తస్స చతుబ్బిధస్సపి అత్థస్స హేతుభావేన పచ్చామసనం. తప్పటిపక్ఖన్తి అస్సద్ధియాదీనం పటిపక్ఖం సద్ధాదీనం ఓకాసత్తా.

ఏతాయాతి గాథాయం ఇమినా పదేనాతి సమ్బన్ధో. సప్పురిససంసేవో సద్ధమ్మస్సవనం యోనిసోమనసికారో ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తీతి ఇమేసం సోతాపత్తిమగ్గాధిగమస్స అఙ్గానం ఆసన్నకారణం సద్ధిన్ద్రియన్తి ఆహ ‘‘సోతాపత్తియఙ్గపదట్ఠానం సద్ధిన్ద్రియ’’న్తి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతి, పయిరుపాసన్తో సోతం ఓదహతి, ఓహితసోతో ధమ్మం సుణాతీ’’తిఆది (మ. ని. ౨.౧౮౩, ౪౩౨). దిట్ఠోఘం తరతి ఏతేనాతి దిట్ఠోఘతరణం, దిట్ఠోఘస్స తరణం. కామఞ్చేత్థ ‘‘తరతి ఓఘ’’న్తి వుత్తం, వత్తమానసమీపేపి పన వత్తమానం వియ వోహరణం యుత్తం దిట్ఠోఘస్స తిణ్ణభావస్స ఏకన్తికత్తాతి ‘‘సోతాపన్నఞ్చ పకాసేతీ’’తి వుత్తం. ఏస నయో సేసేసుపి. దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదిపటిపత్తన్తరాయకరానం పాపధమ్మానం సముచ్ఛిన్నత్తా సోతాపన్నో…పే… అప్పమాదేన సమన్నాగతో. ‘‘సోతాపత్తి…పే… తరతీ’’తి ఏత్తకే వుత్తే సకిదేవ ఇమస్స లోకస్స ఆగమనమ్పి గహితం సియాతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘ఆరాధేత్వా…పే… అవసేస’’న్తి వుత్తం. నను ‘‘అవసేస’’న్తి వుత్తత్తా సోతాపత్తిమగ్గేన అతిణ్ణం అనవసేసం భవోఘవత్థు గహితమేవ సియాతి? న, ఉపరి ద్వీహి మగ్గేహి తరితబ్బానం తేసం పరతో ద్విన్నం పహానవసేన వుచ్చమానత్తా. అపవాదవిసయమ్పి పరిహరతి – ‘‘ఏవం ఏసా చోదనా అత్తనో విసయే న పతిట్ఠాతీ’’తి. అనాదికాలభావత్తా కామసఞ్ఞాయ కామోఘతరణం మహతా ఏవ వీరియేన సాధేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘వీరియేనా’’తి. తతియం మగ్గం ఆరాధేత్వా. కామోఘస్స వత్థు కామోఘవత్థు, కామగుణేహి సద్ధిం సబ్బో కామభవో. కామోఘసఞ్ఞితన్తి కామోఘసఙ్ఖాతం. కామనట్ఠేన కామో చ సో దుక్ఖో చాతి కామదుక్ఖం. అస్సాదనట్ఠేన కామో ఏవ సఞ్ఞాతి కామసఞ్ఞా, సబ్బసో సముచ్ఛిన్నత్తా విగతా కామసఞ్ఞా ఏతిస్సాతి విగతకామసఞ్ఞా. సబ్బేసం రాగాదిమలానం మూలభూతత్తా సత్తసన్తానస్స విసేసతో మలీనసభావాపాదనతో పరమం ఉక్కంసగతం మలన్తి పరమమలం, అవిజ్జా. తేనాహ భగవా – ‘‘అవిజ్జాపరమం మల’’న్తి (ధ. ప. ౨౪౩).

పఞ్ఞాపదం గహేత్వాతి యథావుత్తం పఞ్ఞాపదం హదయే ఠపేత్వా. తప్పసఙ్గేన అత్తనో పటిభానేన సబ్బేహి వియ ఉగ్గహితనియామేన. సబ్బత్థేవాతి పఞ్చసుపి ఠానేసు. అత్థయుత్తిపుచ్ఛాతి పఞ్ఞాదిఅత్థసమధిగమస్స యుత్తియా కారణస్స పుచ్ఛా. తేనాహ ‘‘అయం హీ’’తిఆది. పఞ్ఞాదిఅత్థం ఞత్వాతి పఞ్ఞాధన-కిత్తి-మిత్త-అభిసమ్పరాయసఙ్ఖాతం అత్థం సరూపతో సచ్చపటివేధనిప్ఫాదనేన ఞాణేన జానిత్వా. నను ఏస లోకుత్తరం సోతాపత్తిమగ్గఫలపఞ్ఞం తదధిగమూపాయం లోకియపఞ్ఞఞ్చ అభిభవిత్వా ఠితో, సో కస్మా తత్థ అత్థయుత్తిం పుచ్ఛతీతి? సచ్చమేతం, ఉపరి పన సమాధిస్స యుత్తిం పుచ్ఛితుకామో పఞ్ఞాయ సేట్ఠభావతో, తస్స చ ఏకదేసేనేవ అధిగతత్తా తమేవ ఆదిం కత్వా పుచ్ఛతి. ‘‘కాయ యుత్తియా’’తిఆది అత్థవణ్ణనం అతిదిస్సతి ‘‘ఏస నయో ధనాదీసూ’’తి. తత్థాపి అత్థయుత్తిపుచ్ఛాభావో పన ‘‘సబ్బత్థేవా’’తి ఇమినా విభావితోతి.

సద్ధాసుస్సూసాఅప్పమాదఉట్ఠానసఙ్ఖాతేహి చతూహి కారణేహి. కాయసుచరితాదిభేదేన ఆజీవట్ఠమకసీలభూతేన. సమథవిపస్సనాభూతేన నిప్పరియాయేన బోధిపక్ఖియే ఏవ గణ్హన్తో ‘‘అపరభాగే’’తి ఆహ. పరియాయబోధిపక్ఖియా పన విసేసతో వుట్ఠానగామినివిపస్సనాకాలేపి లబ్భన్తి. పుబ్బభాగేతి వా తరుణవిపస్సనాకాలం. తతో పుబ్బసాధనఞ్చ సన్ధాయ ‘‘అపరభాగే’’తి పునాహ, తతో పరన్తి అత్థో. ధమ్మన్తి పటిపత్తిధమ్మం. న సద్ధామత్తకేనేవ పఞ్ఞం లభతీతి యోజనా. యది ఏవం కస్మా ‘‘సద్దహానో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. కిం వుత్తం హోతీతిఆదినా వుత్తమేవ అత్థం వివరతి. న కేవలం సుస్సూసామత్తేన పఞ్ఞాపటిలాభో, అథ ఖో అప్పమాదేన పఞ్ఞం లభతీతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘అప్పమత్తో విచక్ఖణో’’తి వుత్తన్తి తదత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఏవ’’న్తిఆదిమాహ.

ఇదాని సద్ధాదీనం పఞ్ఞాపటిలాభస్స తంతంవిసేసపచ్చయాని నీహరిత్వా దస్సేతుం ‘‘ఏవ’’న్తి వుత్తం. సుస్సూసాయాతి సోతుకామతాయ. సా అత్థతో ఉపసఙ్కమనాది. పఞ్ఞాధిగమూపాయన్తి పరియత్తిధమ్మమాహ. తేనాహ ‘‘సుణాతీ’’తి. గహితం న పముస్సతి, సతిఅవిప్పవాసలక్ఖణో హి అప్పమాదోతి. న కేవలం యాథావతో గహణకోసల్లమేవ విచక్ఖణతా, అథ ఖో యాథావతో పఞ్ఞాసమ్పవేధనఞ్చాతి ఆహ ‘‘విత్థారికం కరోతీ’’తి. ఇదాని పఞ్ఞాపటిలాభహేతుం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేతుం ‘‘సుస్సూసాయ వా’’తిఆది వుత్తం. అత్థముపపరిక్ఖతీతి సుతకతానం ధమ్మానం పాళిఅత్థూపపరిక్ఖాపుబ్బకం రూపారూపవిభాగం పరమత్థం సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ ఉపపరిక్ఖతి వీమంసతి. అనుపుబ్బేనాతి ఏవం ఞాతపరిఞ్ఞం పత్వా తీరణపరిఞ్ఞాయ తతో అనుక్కమేన తీరణపరిఞ్ఞం పహానపరిఞ్ఞఞ్చ మత్థకం పాపేన్తో మగ్గప్పటిపాటియా పరమత్థసచ్చభూతం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతి.

ఇమాని సద్ధాదీని చత్తారి కారణాని మత్థకం పాపేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దేసకాలాదీని అహాపేత్వా’’తి. యస్మిం దేసే యస్మిం కాలే యే చ సహాయకే నిస్సాయ యం కిచ్చం తిరేతబ్బం, తాని దేసకాలాదీని అనతిక్కమిత్వా అత్తనో అభివుడ్ఢిం ఇచ్ఛన్తేన ‘‘అయం నామ దేసో, యత్థాహం ఏతరహి వసామి, అయం కాలో, ఇమే మిత్తా, ఇమే అమిత్తా, ఇమే ఆయవయా, అహఞ్చ ఏదిసో జాతి-కుల-పదేస-బలభోగ-పరివారాదీహి, తం కిచ్చం ఇదాని ఆరద్ధబ్బం, ఇదాని నారద్ధబ్బ’’న్తి సబ్బం ఉపపరిక్ఖిత్వా పటిపజ్జితబ్బం. ఏవం పటిపజ్జన్తో హి లోకియస్స ధనస్స పటిరూపాధిగమూపాయం కరోతి నామ. లోకుత్తరస్స పన సీలవిసోధనాదివసేన వేదితబ్బం. వహితబ్బభావేన ధురో వియాతి ధురో, భారో. ఇధ పన ధురసమ్పగ్గహో ఉత్తరపదలోపేన ధురో, వీరియం. సో సాతిసయో ఏతస్స అత్థీతి ధురవా. ‘‘ఉట్ఠాతా’’తి పదేన కాయికవీరియస్స వక్ఖమానత్తా ‘‘చేతసికవీరియవసేనా’’తి విసేసితం. అనిక్ఖిత్తధురో ధోరయ్హభావతో. తిణా భియ్యో న మఞ్ఞతీతి తిణం వియ పరిభవన్తో అతిభుయ్య వత్తతీతి అత్థో. ఆదినా నయేనాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన –

‘‘కరం పురిసకిచ్చాని, సో సుఖా న విహాయతి; (దీ. ని. ౩.౨౫౩);

‘‘న దివా సోప్పసీలేన, రత్తిముట్ఠానదేస్సినా;

నిచ్చం మత్తేన సోణ్డేన, సక్కా ఆవసితుం ఘర’’న్తి చ. (దీ. ని. ౩.౨౫౩); –

ఏవమాదీనం సఙ్గహో. అసిథిలపరక్కమో అనలసభావతో. ఏకమూసికాయాతి ఏకాయ మతమూసికాయ. నచిరస్సేవాతి చతుమాసబ్భన్తరేయేవ. చతుసతసహస్ససఙ్ఖం చూళన్తేవాసీ వియాతి కాకణికడ్ఢకహాపణ-సోళస-కహాపణ-చతువీసతి-కహాపణ-సతహరణక్కమేన ద్వే సతసహస్సాని, చూళకమహాసేట్ఠినో ధీతులాభవసేన ద్వే సతసహస్సానీతి ఏవం చతుసతసహస్ససఙ్ఖం ధనం ఏకమూలేన యథా చూళన్తేవాసీ విన్ది, ఏవం అఞ్ఞోపి పతిరూపకారీ ధురవా ఉట్ఠాతా విన్దతే ధనం. అయఞ్చ అత్థో చూళకసేట్ఠిజాతకేన దీపేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అప్పకేనపి మేధావీ, పాభతేన విచక్ఖణో;

సముట్ఠాపేతి అత్తానం, అణుం అగ్గింవ సన్ధమ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౪);

వత్తం కత్వాతి అధిట్ఠానవత్తం కత్వా. ‘‘సచ్చవాదీ భూతవాదీ’’తి కిత్తిం పప్పోతీతి యోజనా. ఇచ్ఛితపత్థితన్తి యేహి మిత్తం ఇచ్ఛతి, తేహి ఇతరం పత్థితం. మిత్తాని గన్థతీతి మిత్తభావం ఘటేతి. దానస్స పియభావకరణతో ‘‘దదం పియో హోతీ’’తి వుత్తం. యం దానం ఏకన్తతో మిత్తభావావహం, తం దస్సేన్తో ‘‘దుద్దదం వా దదం తం గన్థతీ’’తి ఆహ. దదన్తి చ లక్ఖణవచనమేతన్తి ఆహ ‘‘దానముఖేన వా’’తిఆది.

ఆళవకస్స అజ్ఝాసయానురూపం గహట్ఠవసేన విస్సజ్జేన్తో. సద్ధా ఏతస్స అత్థీతి సద్ధో, తస్స సద్ధస్స. ఘరమేసినోతి ఘరావాససఙ్ఖాతం ఘరం ఏసన్తస్స. ఘరావాససన్నిస్సితత్తా ‘‘ఘర’’న్తి కామగుణా వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘పఞ్చ కామగుణే’’తి. ‘‘ఏతే చతురో ధమ్మా’’తిఆదినా గహితా అనన్తరగాథాయ వుత్తధమ్మా ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘వుత్తప్పకారం సచ్చ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ఇమే కుసలా, ఇమే అకుసలా’’తిఆదినా తే అత్థే యాథావతో ధారణతో ఉపధారణతో ధమ్మో. సఞ్ఞా చిత్తచేతసికానం ధారణం, అవిచ్ఛేదతో సన్ధారణతో కుసలసన్తానం ధారేతీతి ధితి, వీరియం. చజతి ఏతేనాతి చాగో, దానం. పచ్చయవేకల్లతో ఫలుప్పాదనసమత్థతావసేన సన్తి.

అఞ్ఞేపీతి ఇతో యథావుత్తధమ్మసముదాయతో అఞ్ఞేపి ధమ్మా యది సన్తి, తే ధమ్మే పుచ్ఛస్సూతి. కిలేసే, కాయవాచాదికే వా దమేతీతి దమో, పఞ్ఞా. ఉట్ఠహతి ఉస్సహతి ఏతేనాతి ఉట్ఠానం, వీరియం. ఏత్థాతి ఏతిస్సా పుచ్ఛాయ. సద్ధిన్తి సఙ్ఖేపతో భావత్థపదానం బన్ధనేన సహ. ఏకమేకం పదన్తి పఞ్ఞాదికమేకేకం పదం. ‘‘పఞ్ఞా ఇమస్మిం ఠానే పఞ్ఞాతి ధమ్మోతి చ ఆగతా’’తిఆదినా పఞ్ఞాదిఅత్థస్స ఉద్ధరణం అత్థుద్ధారో. తస్స తస్స అత్థస్స ‘‘పఞ్ఞా పజాననా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౬) వేవచనపదానం ఉద్ధరణం పదుద్ధారో. పజానాతీతి పఞ్ఞా, ధారేతీతి ధమ్మో, దమేతీతి దమోతి ఏవం పదస్స కథనం పదవణ్ణనా.

అజ్జాతి వా ఏతరహి. యథావుత్తేన పకారేనాతి ‘‘సద్దహానో అరహత’’న్తిఆదినా వుత్తప్పకారేన. సచ్చసమ్పటివేధావగహణం వా యథావుత్తేన పకారేన దిట్ఠసచ్చతాయ ఇధలోకపరలోకత్థం యాథావతో జానన్తో. ఏవఞ్చ యక్ఖో సత్థు దేసనానుభావసిద్ధం పఞ్హం పుచ్ఛనేన అత్తనో పటిలాభసమ్పత్తిం విభావేన్తో ‘‘కథంసు లభతే పఞ్ఞ’’న్తిఆదిమాహాతి ఆచరియా. సమ్పరాయికోతి ఏత్థ చ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో, తేన ‘‘దిట్ఠధమ్మికో చా’’తి అయమత్థో వుత్తో ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘యో అత్థో…పే… దస్సేతీ’’తి ఆహ. అరీయతి ఫలం ఏతస్మాతి అత్థో, కారణం. విచక్ఖణే సపయోజనతాయ.

తస్స ఞాణస్సాతి తస్స అత్థస్స ఆవిభావనస్స ఞాణస్స. గుణవిసేసేహి చ సదిసస్సపి అఞ్ఞస్స అభావతో అగ్గదక్ఖిణేయ్యో బుద్ధో భగవా. తేనాహ –

‘‘నయిమస్మిం లోకే పరస్మిం వా పన,

బుద్ధేన సేట్ఠోవ సమోవ విజ్జతి;

ఆహునేయ్యానం పరమాహుతిం గతో,

పుఞ్ఞత్థికానం విపులఫలేసిన’’న్తి. (వి. వ. ౧౦౪౭);

సహితపటిపత్తిన్తి పఞ్ఞాసఙ్గాహికం అత్తనో పటిపత్తిం. సున్దరా బోధి సుబోధి, బుద్ధస్స సుబోధి బుద్ధసుబోధి, సా ఏవ బుద్ధసుబోధితా. ధమ్మస్సవనత్థం సన్నిపతితదేవతాహి సఙ్ఘుట్ఠసాధుకారసద్దుట్ఠానఞ్చ.

సతపుఞ్ఞలక్ఖణన్తి సతసహస్సకప్పే పుఞ్ఞసమ్భారస్స కతత్తా తేసం పుఞ్ఞానం వసేన సతపుఞ్ఞలక్ఖణం అనేకపుఞ్ఞనిబ్బత్తలక్ఖణం. అభినన్దియతాయ సబ్బేహి అఙ్గేహి సముపేతం సమన్నాగతం. కతపుఞ్ఞభావం బ్యఞ్జేన్తీతి బ్యఞ్జనాని, అఙ్గపచ్చఙ్గాని. తేసం పరిపుణ్ణత్తా పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనం. తం యక్ఖో…పే… పూరేసీతి గాథాపూరణత్థమేవ హి భగవా తథారూపాని అకాసి. అబ్యాధితాతి అరోగా. ‘‘అబ్యథితా’’తి కేచి పఠన్తి, సయసన్తాసరహితాతి అత్థో.

‘‘హత్థయో’’తి వత్తబ్బే ‘‘హత్థకో’’తి వుత్తం. ఆళవినగరన్తి ఆళవినగరవాసినో వదతి. భవతి హి తత్రట్ఠతాయ తం-సద్దో యథా ‘‘గామో ఆగతో, మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి. ఏకకోలాహలేన వత్తమానేన.

సమ్పిణ్డిత్వాతి సన్నిపతిత్వా. కామం సమ్భారో తేన కతోతి నత్థి, యుద్ధత్థం పన బహుసో ఉస్సాహస్స కతత్తా ‘‘యుద్ధమాదిం కత్వా’’తి వుత్తం. తమేవ ఆళవకసుత్తం కథేసి తస్సా ఏవ దేసనాయ సన్నిపతితపరిసాయ సప్పాయత్తా. తేనాహ ‘‘కథాపరి…పే… అహోసీ’’తి. చతూహి వత్థూహీతి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి. పరిసన్తి అత్తనో పరిసం. ‘‘ఇతరఞ్చా’’తిపి వదన్తి.

ఆళవకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

యక్ఖసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.